Vợ chồng khác vùng hay khác dân tộc thường vênh nhau ở những việc nhỏ hằng ngày quanh nơi thờ: thắp hương lúc nào, có dâng cơm không, ai được lau dọn, ảnh bố mẹ hai bên đặt ra sao. Cách êm nhất là hai người ngồi lại, kể cho nhau nghe nếp nhà mình, rồi chọn một nếp chung và ghi ra, thay vì để mỗi người làm theo thói quen cũ rồi khó chịu ngầm.
Chuyện ngày giỗ, Tết theo bên nào là đề tài khác; bài này chỉ bàn nhịp thờ trong nhà mỗi ngày, mỗi tháng. Các phần gồm: những điểm hay khác nhau, cách viết một quy ước nhỏ của nhà mình, sắp xếp khi phải thờ bố mẹ hai bên trong một nhà, khi bố mẹ đến ở cùng và thấy khác, và những lỗi hay gặp.
Những điểm nếp thờ hằng ngày hay khác nhau
Bảng dưới đây ghi những chỗ các cặp vợ chồng hay kể là "nhà anh làm thế này, nhà em làm thế kia". Các cách làm ở hai cột chỉ là ví dụ thường gặp, không gắn cứng với vùng nào, vì ngay trong một làng mỗi nhà cũng mỗi khác.
| Điểm hay khác | Một nếp thường gặp | Nếp khác cũng thường gặp |
|---|---|---|
| Nhịp thắp hương | Thắp hương mỗi tối | Chỉ thắp ngày rằm, mùng một và ngày lễ |
| Dâng cơm | Có món ngon, nồi cơm mới thì đặt lên mời ông bà trước | Chỉ dâng mâm vào dịp lễ |
| Nước và hoa | Thay nước mỗi sáng, hoa tươi luôn có | Thay vào ngày rằm, mùng một |
| Ai lau dọn nơi thờ | Người đàn ông trong nhà | Ai rảnh thì làm, có khi là con dâu |
| Báo việc trong nhà | Có người thi, đi xa, về nhà mới đều thắp hương báo | Chỉ báo việc lớn như cưới hỏi, sinh con |
| Đèn | Đèn sáng suốt đêm | Chỉ bật khi thắp hương |
Đọc bảng, nhiều cặp mới nhận ra họ không hề cãi nhau về niềm tin, mà chỉ về thói quen. Thói quen thì bàn được, đổi được, và không ai cần coi nếp nhà mình là đúng duy nhất.
Kể cho nhau nghe nếp nhà mình trước đã
Bước đầu tiên không phải là chọn bên nào, mà là hiểu nhau. Mỗi người kể lại nhà mình ngày bé: ai thắp hương, vào lúc nào, bố mẹ dạy gì khi đi ngang nơi thờ, ngày rằm trong nhà có gì khác ngày thường. Người kia chỉ nghe và hỏi, chưa nhận xét.
Những câu hỏi gợi chuyện có thể dùng: "Hồi nhỏ, tối nào nhà em cũng thắp hương à? Ai làm? Có bao giờ em được làm không? Ngày rằm mẹ em chuẩn bị gì? Có việc gì mẹ em dặn là nhất định phải làm không?" Những câu như vậy giúp bạn hiểu vì sao người kia gắn bó với một thói quen, chứ không chỉ biết họ muốn gì.
Rất nhiều thói quen gắn với một người cụ thể. Người vợ muốn thay nước mỗi sáng vì bà ngoại làm thế suốt đời; người chồng muốn dâng nồi cơm mới vì mẹ anh luôn làm vậy dù nhà nghèo. Khi biết điều này, việc giữ hay bỏ một thói quen không còn là chuyện ai thắng, mà là chuyện giữ lại kỷ niệm về một người thân.
Một ví dụ giả định: anh lớn lên ở một làng trung du, nhà thắp hương mỗi tối; chị lớn lên ở một tỉnh ven biển miền Nam, nhà dâng chén cơm đầu nồi mỗi khi nấu món ngon. Họ quyết định giữ cả hai, nhưng giản đi: thắp hương ba tối mỗi tuần, và mỗi khi có món ngon thì mời ông bà trước. Cả hai đều thấy nếp nhà mình còn ở đó.
Viết một quy ước nhỏ cho nhà mình
Ghi ra giấy nghe có vẻ trịnh trọng, nhưng nó giúp hai người khỏi nhắc nhau mãi một chuyện, và giúp bố mẹ hai bên đến chơi biết nhà con cái đang làm thế nào.
- Liệt kê các việc quanh nơi thờ theo bảng ở trên, thêm việc riêng của nhà mình nếu có.
- Với mỗi việc, chọn một cách làm: theo nếp một bên, kết hợp, hoặc cách mới cả hai cùng nghĩ ra.
- Ghi rõ ai làm việc gì, để không ai thấy mình gánh hết.
- Hẹn một năm xem lại một lần, hoặc khi nhà có thay đổi lớn như có con, bố mẹ đến ở cùng, chuyển nhà.
Mẫu quy ước có thể chép lại rồi sửa: "Nếp thờ nhà mình (anh Hoàng và chị Mai thống nhất ngày ... tháng ... năm ...): (1) Thắp hương tối thứ hai, thứ năm, chủ nhật và mọi ngày rằm, mùng một; anh thắp ngày thường, chị thắp ngày rằm. (2) Nấu món ngon thì mời ông bà trước khi ăn. (3) Thay nước, hoa sáng thứ bảy, ai dậy trước thì làm. (4) Ảnh bố anh và ảnh mẹ chị đặt cạnh nhau. (5) Bố mẹ hai bên đến chơi muốn làm theo nếp nhà mình thì cứ làm, hai đứa không phản đối." Thay tên, thay việc cho đúng nhà bạn; câu cuối là câu nhiều cặp thấy cần nhất.
Thờ bố mẹ hai bên trong một nhà
Ngày càng nhiều gia đình có cả ảnh bố mẹ chồng và bố mẹ vợ trong nhà, nhất là khi người vợ là con một, hoặc khi các anh chị em bên vợ ở xa. Theo nếp nhiều nơi xưa, chuyện này ít gặp; ngày nay nhiều nhà đã làm và họ hàng hai bên cũng dần quen.
Cách sắp xếp thường thấy là đặt ảnh hai bên trên cùng một nơi thờ, hoặc trên hai nơi gần nhau. Việc đặt cụ thể bên nào, cao thấp ra sao là chuyện bày biện, bạn có thể hỏi người hiểu nếp ở địa phương mình. Điều cần bàn giữa hai vợ chồng là phần nghĩa: ngày giỗ bên nào thì người con ruột bên ấy đứng đầu; người kia phụ giúp như với bố mẹ mình; khách bên nào đến thì người bên ấy tiếp.
Với họ hàng, nhất là họ bên chồng, một lời nói trước tránh được những câu bàn tán: "Thưa các bác, vợ con là con một, bố mẹ vợ mất cả rồi, nhà con thờ cả ông bà bên ngoại. Ngày giỗ bên nội con vẫn về nhà bác trưởng như mọi năm." Nhắc đến nhà chính bên nội giúp người lớn thấy con cháu không bỏ nếp, chỉ thêm một phần thương.
Khi bố mẹ đến ở cùng và thấy nếp nhà con khác
Đón nhận trước, giải thích sau. Mẹ chồng sang ở mấy tháng, thấy con dâu không thắp hương mỗi tối, có thể buồn. Câu đầu tiên nên là "Dạ, mẹ ở đây thì mẹ cứ thắp theo nếp nhà mình, con làm cùng mẹ.", rồi lúc khác mới kể quy ước của hai vợ chồng.
Mời bố mẹ làm phần việc họ quen. Người già thường thấy được tôn trọng khi được giao việc mình quen tay. Để bà lo việc thắp hương mỗi tối trong thời gian bà ở, nhiều khi bà vui hơn mọi món quà.
Đừng để con dâu hay con rể đứng giữa. Khi có điều bố mẹ không hài lòng, người con ruột nên nói chuyện với bố mẹ mình, không để người kia phải tự bào chữa.
Nghe kỹ những điều bố mẹ dặn. Có khi đằng sau một yêu cầu là một kỷ niệm, như cách bà luôn đặt chén nước đầu tiên cho người chồng đã mất. Hỏi chuyện, bạn sẽ hiểu và giữ được thêm một điều đáng giữ.
Sau khi bố mẹ về, xem lại quy ước. Có thể nhà mình sẽ giữ thêm một thói quen bố mẹ mang đến, hay bỏ một việc thấy không còn hợp. Quy ước của nhà mình sống được là vì nó đổi được.
Lỗi hay gặp khi vợ chồng khác nếp
Mấy thói quen sau không làm ai thiếu đạo hiếu, nhưng dễ làm hai người khó chịu với nhau lâu dài.
| Thói quen dễ gây vênh | Thường dẫn đến | Thay bằng |
|---|---|---|
| Mặc định nếp nhà chồng là nếp của nhà mới | Người vợ thấy nếp nhà mình bị xoá | Kể cho nhau nghe, chọn chung |
| Chê nếp nhà kia là rườm rà hoặc sơ sài | Người nghe thấy cha mẹ mình bị chê | Nói về việc, không nhận xét nếp nhà ai |
| Một người âm thầm làm hết rồi trách | Ấm ức tích lại, bùng ra vào ngày lễ | Chia việc rõ trong quy ước |
| Thay đổi nếp ngay khi bố mẹ vừa mất | Anh chị em thấy như vội bỏ nếp của bố mẹ | Giữ nguyên một thời gian rồi mới bàn |
| Không nói với người lớn hai bên | Họ hàng hiểu lầm, bàn tán | Báo người lớn cách nhà mình đang làm |
Lỗi thứ tư hay bị xem nhẹ. Khi bố hoặc mẹ vừa mất, người con giữ nơi thờ có khi muốn sắp xếp lại ngay cho hợp nhà mình. Nhiều gia đình chọn giữ nguyên nếp của người vừa khuất ít nhất đến giỗ đầu, vừa để anh chị em quen dần, vừa để chính mình có thời gian hiểu vì sao bố mẹ đã làm như vậy.
Những điều nên giữ dù nếp đã giản đi
Khi hai nếp gộp lại, thường có những việc bị bỏ bớt cho vừa nhịp sống. Các gia đình đã đi qua giai đoạn này hay khuyên giữ lại mấy điều sau, vì chúng ít tốn công mà giữ được phần hồn của nếp thờ:
- Một lúc cả nhà cùng đứng trước ảnh ông bà vào ngày rằm hoặc ngày lễ, dù chỉ một phút, có cả con nhỏ.
- Gọi tên người được nhớ khi thắp hương hoặc khi đặt món ngon lên, để con cháu nghe tên ông bà nhiều lần.
- Báo với ông bà những việc lớn của nhà như con vào lớp một, có người đi xa, theo cách mỗi người quen.
- Giữ một món ăn của mỗi bên trong những ngày tưởng nhớ, như món canh bà nội hay nấu, món bánh bà ngoại hay làm.
- Kể chuyện về người đã khuất trong bữa cơm, để nếp thờ gắn với người thật chứ không chỉ với việc làm.
Năm điều này không thuộc riêng nếp vùng nào. Chúng là phần mà nhà nào, vùng nào cũng có, chỉ khác cách gọi. Giữ được chúng, hai người khác quê vẫn có chung một nếp nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng khác phong tục thì thờ cúng theo bên nào?
Không có quy định chung. Nhiều nhà giữ nếp bên chồng, nhiều nhà kết hợp cả hai hoặc chọn một nếp mới giản đi. Điều quan trọng là hai người kể cho nhau nghe nếp nhà mình, chọn chung và ghi lại để khỏi vênh nhau.
Có được thờ bố mẹ vợ trong nhà chồng không?
Ngày nay nhiều gia đình làm, nhất là khi người vợ là con một hoặc anh chị em bên vợ ở xa. Hai vợ chồng thống nhất, báo người lớn hai bên, và ngày giỗ bên nào thì người con ruột bên ấy đứng đầu.
Mẹ chồng muốn thắp hương mỗi tối còn vợ chồng chỉ thắp ngày rằm thì sao?
Khi mẹ ở cùng, để mẹ làm theo nếp quen và con cái làm cùng mẹ. Người con ruột nói chuyện nhẹ nhàng với mẹ về cách hai vợ chồng thường làm. Phần lớn mâu thuẫn tan khi mỗi người được làm phần mình quen.
Vợ chồng khác dân tộc giữ nếp thờ thế nào?
Mỗi dân tộc, mỗi vùng có nếp riêng, nên hai người cần kể kỹ cho nhau nghe và hỏi người lớn hai bên. Nhiều cặp giữ cả hai nếp ở những dịp quan trọng của mỗi bên và chọn nhịp chung giản dị cho ngày thường.
Có cần ghi quy ước thờ cúng trong nhà ra giấy không?
Không bắt buộc, nhưng ghi ra giúp hai người khỏi nhắc nhau một chuyện nhiều lần, giúp chia việc rõ và giúp bố mẹ hai bên biết nhà con đang làm thế nào. Nên xem lại mỗi năm hoặc khi nhà có thay đổi lớn.