Trưởng họ (còn gọi là tộc trưởng, trưởng tộc) là người đứng đầu một dòng họ về mặt thờ phụng: giữ việc thờ ông tổ chung, chủ trì lễ giỗ tổ và các lễ lớn của họ, và là người cả họ tìm đến khi có chuyện cần một tiếng nói chung. Theo nếp truyền thống ở nhiều vùng, vai này đi theo ngành trưởng: con trai trưởng của ngành trưởng, đời này sang đời khác, không cần bầu.
Ngày nay phần lớn các họ vẫn giữ nếp ấy cho phần lễ, nhưng việc điều hành, tiền quỹ, liên lạc thì giao cho một ban do họ cử ra. Hiểu chỗ khác nhau giữa hai vai, biết trưởng họ thực sự phải làm gì trong một năm và biết cách trao việc khi người giữ vai đã già yếu là ba điều giúp cả họ đỡ được nhiều lời qua tiếng lại.
Trưởng họ, tộc trưởng, trưởng tộc: ba cách gọi, một chỗ đứng
Ba chữ này phần lớn dùng như nhau. "Tộc trưởng" là chữ Hán Việt, hay gặp trong gia phả và trong lời mời giỗ tổ in thiệp; "trưởng họ" là cách nói thường ngày ở nông thôn miền Bắc và miền Trung; "trưởng tộc" thì nghe nhiều hơn ở miền Trung và miền Nam. Có họ lớn chia thành nhiều chi, mỗi chi lại có trưởng chi riêng, còn người đứng trên tất cả các chi vẫn gọi là trưởng họ hoặc "trưởng họ cả".
Điều dễ nhầm là nghĩ trưởng họ là người già nhất họ. Không phải. Người già nhất có thể ở ngành thứ, đời trên, được cả họ kính trọng và mời ngồi chiếu trên, nhưng vai trưởng họ vẫn thuộc về người ở ngành trưởng, có khi chỉ mới ngoài bốn mươi. Trong một họ giả định ở một làng ven sông, ông trưởng họ năm mươi hai tuổi vẫn đứng ra mời "các ông các bác" trong họ, trong đó có những người hơn mình ba mươi tuổi, và không ai thấy lạ.
Vì thế khi ai đó hỏi "nhà mình ai là trưởng họ", câu trả lời không nằm ở tuổi mà nằm ở cây gia phả: lần từ ông tổ xuống, đi theo con trưởng ở mỗi đời, đến người đang sống ở đời gần nhất. Nhà nào chưa từng vẽ ra cây này thì đây là lúc nên vẽ, vì nhiều chuyện về sau đều tựa vào nó.
Những việc trưởng họ thường gánh trong một năm
Không họ nào giống họ nào, nhưng phần việc của trưởng họ ở đa số các họ xoay quanh mấy đầu việc dưới đây. Cột cuối gợi ý người thường phụ một tay, để trưởng họ không phải ôm hết.
| Việc | Lúc nào | Người hay phụ |
|---|---|---|
| Giữ chìa khoá và trông nom nơi thờ tổ (nhà thờ họ, hoặc gian thờ trong nhà trưởng họ) | Quanh năm | Người trông nhà thờ họ, con cháu ở gần |
| Đứng chủ lễ trong ngày giỗ tổ, Tết họ, lễ báo công | Theo lịch lễ của họ | Ban lễ nghi, các trưởng chi |
| Thắp hương ngày rằm, mùng một tại nơi thờ tổ | Hằng tháng | Có thể luân phiên giữa các nhà ở gần |
| Giữ bản gia phả gốc, ghi thêm người mới sinh, người mất | Khi có tin | Người chép gia phả, ban liên lạc |
| Mời họp họ, nói lời mở đầu và lời kết | Một đến hai lần một năm | Trưởng ban liên lạc lo phần điều hành |
| Đại diện họ đi viếng, đi mừng ở họ khác hoặc ở làng | Khi có việc | Một trưởng chi đi thay khi trưởng họ vắng |
| Đứng giữa khi các nhà trong họ có chuyện căng | Khi phát sinh | Các bậc cao niên trong họ |
Đọc bảng này sẽ thấy phần nặng nhất không phải nghi lễ, mà là có mặt: ở gần nơi thờ, nghe được tin, đi được việc. Đó cũng là lý do khi trưởng họ đi làm xa, các họ thường tính chuyện người ở gần trông hộ chứ không đổi vai.
Ai được làm trưởng họ: nếp truyền và những cách các họ đang làm
Theo ngành trưởng, đời nối đời. Đây là nếp phổ biến nhất ở miền Bắc và miền Trung: con trai trưởng của trưởng họ đời trước nhận vai, không qua bầu. Ưu điểm là rõ ràng, không ai tranh. Chỗ khó là người nhận có khi còn trẻ, ở xa hoặc không mặn mà.
Theo ngành trưởng nhưng có họp họ xác nhận. Nhiều họ vẫn để vai đi theo ngành trưởng, nhưng khi trao thì mời các trưởng chi và bậc cao niên họp, ghi biên bản, để việc trao có người chứng và về sau không ai nói "tự nhận".
Chọn người phù hợp trong ngành trưởng. Khi con trưởng không nhận được (đau yếu, ở nước ngoài), có họ chọn em trai hoặc cháu trong ngành trưởng thay. Vai vẫn ở trong ngành, chỉ đổi người.
Tách vai lễ và vai điều hành. Trưởng họ giữ phần lễ theo nếp cũ, còn một trưởng ban liên lạc do họ bầu lo phần tổ chức, quỹ, thông tin. Cách này giờ rất phổ biến vì hợp với họ đông người, sống phân tán.
Con gái ở ngành trưởng. Ở một số họ, khi ngành trưởng chỉ có con gái, cả họ đồng ý để người con gái giữ nơi thờ và đứng lễ, hoặc cùng giữ với một người em họ. Đây là chuyện mỗi họ tự bàn, không có một cách duy nhất đúng.
Khi người ở ngành trưởng còn nhỏ tuổi, ở xa hoặc chưa muốn nhận
Đây là tình huống gặp nhiều nhất hiện nay. Mấy cách xử lý dưới đây đã giúp nhiều họ giữ được nếp mà không làm khó ai:
- Người nhận còn nhỏ. Họ cử một bậc chú bác trong ngành trưởng "giữ hộ" đến khi cháu đủ lớn, thường ghi rõ trong biên bản là giữ hộ đến năm nào hoặc đến khi cháu lập gia đình.
- Người nhận ở xa. Vai vẫn là của người ấy, về được thì đứng lễ chính; ngày thường giao người ở gần trông nơi thờ và thắp hương. Chìa khoá nên có hai bộ, một bộ ở người trông.
- Người nhận chưa muốn nhận. Đừng ép bằng câu "ông bà để lại thì phải giữ". Nên mời ngồi nói chuyện riêng, hỏi điều gì làm người ấy ngại: thời gian, tiền, hay sợ không biết lễ. Phần lớn các nỗi ngại ấy chia việc ra là giải được.
- Người nhận khác tôn giáo với phần đông trong họ. Nhiều họ để người ấy giữ vai đại diện, còn phần thắp hương, đứng lễ giao một người khác trong ngành trưởng, hai bên thoả thuận rõ để không ai thấy bị gạt ra.
- Ngành trưởng không còn ai. Họ thường họp để chuyển vai sang ngành kế tiếp theo thứ tự, ghi vào gia phả lý do chuyển.
Điểm chung của mọi cách trên: nói ra, ghi ra, có người chứng. Những vụ căng thẳng nhất trong họ thường bắt đầu từ một thoả thuận miệng mà mỗi người nhớ một kiểu.
Trao lại vai trưởng họ: các bước và mẫu biên bản
Việc trao vai không cần cầu kỳ, nhưng nên làm thành một buổi có đủ người, thường gắn với kỳ họp họ hoặc ngày giỗ tổ cho tiện con cháu về.
- Trưởng họ đương nhiệm (hoặc gia đình, nếu ông đã yếu) báo ý định với các trưởng chi trước ít nhất một tháng.
- Các trưởng chi cùng xem lại cây gia phả, thống nhất người nhận theo nếp của họ.
- Kiểm kê những thứ đang giữ: chìa khoá, bản gia phả, sổ sách, đồ thờ có giá trị, giấy tờ liên quan đến nơi thờ (nếu có).
- Trong buổi họp, trưởng họ cũ nói vài lời, trao chìa khoá và gia phả; người nhận nói lời nhận việc.
- Ghi biên bản, các trưởng chi cùng ký, sao làm hai bản: một bản để ở nơi thờ, một bản người nhận giữ.
Mẫu biên bản ngắn, bạn thay phần trong ngoặc vuông:
Biên bản trao việc trưởng họ. Hôm nay, ngày [ ] tháng [ ] năm [ ], tại [nhà thờ họ Nguyễn, thôn C, xã C], họ Nguyễn họp gồm [số người], có mặt các trưởng chi [kể tên]. Ông [Nguyễn Văn A], trưởng họ đời thứ [ ], vì tuổi cao xin trao lại việc trưởng họ cho cháu [Nguyễn Văn B], con trưởng của ngành trưởng. Ông A đã bàn giao: [một bộ chìa khoá nhà thờ, một quyển gia phả chép tay, sổ ghi giỗ, ba lư hương đồng]. Các trưởng chi nhất trí. Biên bản lập thành hai bản, đọc lại cho mọi người cùng nghe.
Lỗi hay gặp là bỏ trống phần kê đồ đã trao. Vài năm sau ai cũng nhớ "hình như còn một bộ đỉnh", và câu chuyện bắt đầu.
Lỗi hay gặp quanh vai trưởng họ
Những chuyện dưới đây làm hao hoà khí nhiều hơn bất cứ bất đồng lễ nghi nào:
- Để trưởng họ một mình lo cả lễ lẫn quỹ lẫn liên lạc. Người giữ vai kiệt sức, việc chậm, rồi bị trách. Nên tách phần quỹ cho một thủ quỹ riêng.
- Coi trưởng họ là người quyết mọi chuyện. Theo nếp nhiều nơi, trưởng họ chủ lễ và nói lời chung, còn việc lớn như xây sửa, chia đất thì họp cả họ mà quyết.
- Trao vai bằng một câu nói trong bữa cơm, không ghi lại. Đời sau không biết vì sao vai chuyển ngành.
- Gọi trưởng họ trẻ tuổi bằng giọng xem nhẹ trước đông người. Vai vế trong lễ khác vai vế tuổi tác; giữ thể diện cho người đứng lễ là giữ thể diện cho cả họ.
- Không báo cho con cháu ở xa khi đổi trưởng họ. Họ về giỗ tổ, chào nhầm người, ngượng cả hai bên. Một tin nhắn chung là đủ.
Nếu họ bạn đang có một trong những chuyện trên, kỳ họp họ tới là dịp hợp nhất để nêu ra, nói theo hướng chia việc chứ không theo hướng tìm lỗi người cũ.
Câu nên nói khi làm việc với trưởng họ
Phần lớn người trẻ chỉ gặp trưởng họ vài lần một năm nên hay lúng túng không biết mở lời. Mấy câu dưới đây dùng được cho những dịp thường gặp, bạn chỉnh xưng hô cho đúng vai của mình:
- Khi xin phép về dự giỗ tổ lần đầu: "Thưa bác, cháu là con anh Nguyễn Văn D ở ngành hai, chi ba. Năm nay cháu xin về dự giỗ tổ cùng bố, bác cho cháu biết cần chuẩn bị gì để góp với họ."
- Khi báo tin vui (sinh con, cưới vợ cưới chồng) để ghi vào gia phả: "Thưa chú, nhà cháu vừa có cháu gái sinh ngày [ ], tên [ ]. Cháu báo để chú ghi vào gia phả, có gì cần giấy tờ thì chú dặn cháu."
- Khi báo tin buồn: "Thưa bác, ông nội cháu mất lúc [ ] giờ hôm nay. Gia đình xin báo để bác và họ biết, việc tang nhà cháu sẽ báo lại giờ giấc sau."
- Khi muốn góp ý về việc chung: "Cháu có một ý về chuyện [sửa mái nhà thờ], cháu xin phép nói với bác trước, nếu bác thấy được thì cháu xin nêu ở buổi họp họ."
- Khi trưởng họ ít tuổi hơn mình: vẫn gọi đúng vai và giữ chữ "thưa" trong dịp lễ; ngoài giờ lễ, hai người tự thoả thuận cách gọi thân mật hơn.
Điểm chung của các câu trên là tự giới thiệu ngành, chi của mình trước. Trưởng họ một họ lớn có khi không nhớ hết mặt con cháu, câu giới thiệu ấy giúp người nghe xếp bạn vào đúng chỗ ngay, khỏi phải hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Trưởng họ có bắt buộc phải là con trai trưởng không?
Theo nếp cũ ở nhiều vùng thì là con trai trưởng của ngành trưởng. Nhưng đây là phong tục, không phải quy định pháp luật, nên mỗi họ tự quyết. Một số họ đã để con gái ở ngành trưởng giữ nơi thờ khi cả họ đồng thuận.
Trưởng họ và trưởng ban liên lạc dòng họ khác nhau thế nào?
Trưởng họ giữ phần thờ phụng và chủ lễ, thường theo ngành trưởng. Trưởng ban liên lạc do họ bầu, lo phần tổ chức, thông tin, quỹ, có nhiệm kỳ. Hai vai có thể là một người, nhưng ở họ đông người thường tách ra cho đỡ việc.
Trưởng họ có được tự quyết việc bán hay sửa nhà thờ họ không?
Ở hầu hết các họ thì không. Những việc lớn đụng tới tài sản chung thường phải họp họ, ghi biên bản, có các trưởng chi đồng ý. Phần giấy tờ đất đai cụ thể nên hỏi UBND cấp xã nơi có nhà thờ.
Trưởng họ đi làm xa thì ai thắp hương ngày rằm, mùng một?
Thường các nhà ở gần nơi thờ chia nhau luân phiên theo tháng, hoặc giao một người trông nhà thờ. Trưởng họ về được dịp lễ lớn thì đứng lễ chính. Nên ghi lịch luân phiên ra giấy dán ở nơi thờ.
Có nên bầu trưởng họ theo đa số phiếu không?
Một số họ làm vậy khi ngành trưởng không còn người hoặc khi cả họ muốn đổi nếp. Nếu bầu, nên nói rõ trước tiêu chí và nhiệm kỳ, ghi biên bản, và vẫn mời đại diện ngành trưởng góp ý để không ai thấy bị bỏ qua.
Trưởng họ có phải góp tiền nhiều hơn người khác không?
Không có lệ bắt buộc. Nhiều trưởng họ tự nguyện góp thêm vì lo nhiều việc, nhưng phần đóng góp chung nên theo mức cả họ đã thống nhất. Bắt trưởng họ gánh chi phí là cách nhanh nhất để không ai muốn nhận vai.