TonKinh.comTôn Kính
Họ tộc: vai vế và ứng xử

Dâu và rể trong dòng họ: chỗ đứng, việc nên góp và cách hoà nhập với họ bên kia

Dâu rể được tính thế nào trong họ, năm đầu nên có mặt dịp nào, cách nhớ mặt họ hàng, việc nên góp và không nên ôm, câu nói khi chưa rõ vai, và lúc hai bên khác nếp.

A young woman and a young man carry trays of tea across a family courtyard full of seated elders, seen from behind, shade of a starfruit tree, soft greens

Trong họ, dâu và rể được tính theo vai của vợ hoặc chồng: chồng bạn là anh của ai thì bạn là chị dâu của người ấy, vợ bạn là cháu của ai thì bạn cũng là cháu rể của người ấy. Nhiều họ ghi tên con dâu vào gia phả bên cạnh tên chồng, còn con rể thường được ghi ở phần con gái của họ.

Biết mình đứng ở đâu mới chỉ là một nửa. Nửa còn lại là làm quen với vài chục người lạ, hiểu nếp của một họ khác với nhà mình, và tìm cách góp vào việc chung mà không bị ôm hết hay bị đứng ngoài. Phần dưới viết cho cả người mới về làm dâu lẫn người mới làm rể, vì cả hai đều phải bước vào một họ mới, chỉ khác nhau ở mức độ thường xuyên.

Dâu và rể được tính thế nào trong họ

Theo nếp nhiều vùng, con dâu được xem là người của họ chồng: dự giỗ tổ, dự họp họ, được ghi tên cùng chồng trong gia phả, và khi mất được thờ ở nhà chồng. Con rể thì vẫn là người của họ mình, nhưng có vai trong họ vợ: được mời dự các dịp lớn, được xếp chỗ theo vai của vợ, và thường được nhờ những việc cần sức hay cần đi lại.

Một vài chữ hay gặp: "dâu trưởng" là vợ của con trai trưởng, thường được nhờ đỡ việc thờ của nhà chồng; "rể trưởng" là chồng của con gái đầu, ở nhiều nhà được coi như người con lớn khi bố mẹ vợ có việc. Những chữ này mô tả vai, không phải bổn phận cứng: mỗi nhà, mỗi đôi vợ chồng tự liệu theo sức và hoàn cảnh.

Gia đình hiện đại có nhiều kiểu khác với nếp cũ: vợ chồng ở riêng xa cả hai bên, con gái một ở với bố mẹ đẻ, con rể ở cùng nhà vợ. Họ nào cũng đang học cách xếp chỗ cho những người này. Nếu bạn chưa rõ họ bên kia nghĩ thế nào về vai của mình, cách đơn giản nhất là hỏi chính vợ hoặc chồng, rồi hỏi tiếp một người lớn tuổi thân thiện trong họ.

Một điều nhỏ mà hữu ích: khi họ cập nhật gia phả, vợ chồng nên chủ động gửi họ tên đầy đủ, năm sinh, quê của người mới về. Tên được ghi đúng ngay từ đầu giúp đời sau không phải đoán, và cũng là cách nhẹ nhàng để người mới thấy mình đã được họ đón nhận.

Năm đầu về họ bên kia: những dịp nên có mặt

Không ai đòi người mới phải có mặt ở mọi dịp. Bảng dưới gợi ý mức độ để bạn và vợ hoặc chồng cùng sắp lịch.

DịpMức nên có mặtNên làm gì
Giỗ tổ họNên về ít nhất năm đầuĐi cùng vợ hoặc chồng, chào các bậc trưởng họ, trưởng chi
Giỗ ông bà, cha mẹ chồng hoặc vợNên có mặtPhụ việc chuẩn bị, ngồi mâm theo vai
Tết, đầu năm đi chúc các nhà trong họ gầnNên đi cùngMang quà nhỏ, ngồi chơi ngắn ở từng nhà
Đám cưới trong họTuỳ mức thân, ít nhất gửi lời mừngNếu đến, đi cùng vợ hoặc chồng
Đám tang trong họ gầnNên có mặt hoặc gửi viếngCó mặt lúc viếng, phụ việc nếu được nhờ
Họp họKhông bắt buộc với người mớiNếu đi, ngồi nghe, chưa cần phát biểu năm đầu

Nếu ở xa, không về được dịp nào thì một cuộc gọi chào hỏi các bậc trên qua vợ hoặc chồng vẫn hơn im lặng. Người trong họ thường nhớ ai đã gọi điện hỏi thăm lâu hơn nhớ ai đã ngồi mâm nào.

Nhớ mặt họ hàng nhanh: cách nhiều người đã làm

Lần đầu về họ bên kia, phần lớn dâu rể kể cùng một nỗi sợ: chào sai người, gọi sai vai. Mấy bước sau giúp giảm hẳn nỗi sợ ấy:

  1. Trước khi về, nhờ vợ hoặc chồng vẽ một sơ đồ đơn giản: ông bà, các bác các chú, các cô, và những người sẽ gặp nhiều nhất.
  2. Ghi bên cạnh mỗi tên một chi tiết dễ nhớ: "bác Hai, người làm nghề mộc, nhà gần đình", "cô Út, dạy tiểu học".
  3. Hẹn với vợ hoặc chồng một ký hiệu nhỏ, ví dụ khẽ chạm tay rồi nói tên người sắp tới: "bác Hai đấy". Bạn chào theo ngay.
  4. Tối về, mở sơ đồ ra thêm những người mới gặp. Sau hai ba dịp, bạn sẽ nhớ gần hết người hay gặp.
  5. Lưu số điện thoại vài người lớn tuổi thân thiện; dịp sau gọi hỏi thăm trước khi về, việc chào hỏi đỡ ngượng hơn nhiều.

Đừng ngại hỏi lại. Một câu như "Cháu xin lỗi, cháu mới về nên chưa nhớ hết, bác là bác thứ mấy ạ?" chưa bao giờ làm ai phật lòng. Điều khiến người lớn tuổi buồn là bị gọi sai mà không ai sửa, chứ không phải người mới hỏi lại.

Việc nên góp và việc không nên ôm

Góp theo sức của chính mình, không theo khuôn giới. Người giỏi nấu thì phụ bếp, người quen sổ sách thì phụ ghi chép, người có xe thì đưa đón các cụ. Không nên mặc định dâu thì vào bếp, rể thì khiêng bàn; mỗi người góp đúng thứ mình làm tốt.

Hỏi trước rồi mới làm. Mỗi nhà có cách bày, cách nấu, cách xếp mâm riêng. Hỏi "cô ơi, việc này nhà mình làm thế nào ạ" giúp tránh làm lại và cho người lớn thấy bạn tôn trọng nếp nhà.

Góp tiền theo mức chung của gia đình nhỏ. Đóng góp giỗ họ thường tính theo hộ hoặc theo người, nên bàn với vợ hoặc chồng một lần, không cần tự góp riêng thêm để lấy lòng.

Đừng ôm vai người khác. Có dâu mới vì muốn được quý mà nhận lo cả mâm cỗ, sau vài năm thành mặc định. Nhận việc vừa sức ngay từ đầu dễ hơn nhiều so với rút ra về sau.

Đừng đứng ngoài hoàn toàn. Ngồi riêng với điện thoại suốt buổi giỗ dễ bị hiểu là không muốn hoà vào. Chỉ cần một việc nhỏ, như rót nước mời các cụ, là đủ để người trong họ nhớ mặt bạn.

Câu nên nói khi còn lạ, chưa rõ vai

Những câu dưới đây dùng được trong năm đầu, khi bạn chưa nắm hết vai vế. Thay xưng hô cho đúng vai của mình:

  • Khi chào một người chưa biết: "Cháu chào bác, cháu là vợ anh Tâm, con bố Phúc. Cháu mới về nên chưa biết hết, bác thông cảm cho cháu."
  • Khi muốn phụ việc: "Cô ơi, cô giao cho cháu việc gì cũng được, cô chỉ cách nhà mình hay làm để cháu làm cho đúng."
  • Khi được mời ngồi chỗ không đúng vai: "Dạ, cháu xin ngồi bên này cho phải, cảm ơn chú đã mời."
  • Khi được hỏi chuyện riêng khó trả lời (bao giờ có con, lương bao nhiêu): "Dạ, chuyện ấy nhà cháu đang tính, có tin vui cháu báo cả nhà ạ." rồi chuyển sang hỏi thăm sức khoẻ người hỏi.
  • Con rể khi được mời uống rượu quá sức: "Cháu xin phép uống nửa chén để chiều còn đưa các cụ về, cháu kính chú."

Những câu này có một điểm chung: nhận mình là người mới, nhắc tên người đã đưa mình vào họ, và luôn có một lối lùi lịch sự. Người lớn tuổi trong họ thường quý những người biết mình đứng ở đâu hơn những người cố tỏ ra thân ngay.

Khi hai bên khác nếp, khác vùng hoặc khác tôn giáo

Một nàng dâu lớn lên ở miền Nam về họ chồng ở miền Bắc có thể thấy lạ với cách gọi theo vai, với mâm cỗ nhiều món, với việc phải chào từng nhà ngày Tết. Một chàng rể miền Bắc vào họ vợ ở miền Tây có thể lạ với những buổi giỗ kéo dài từ trưa đến tối. Cả hai đều không sai, chỉ là hai nếp khác nhau.

Với gia đình khác tôn giáo, nhiều đôi vợ chồng đã tìm được cách dung hoà: người theo đạo khác vẫn về dự giỗ, đứng cùng gia đình trong lúc mọi người thắp hương, cúi đầu tưởng nhớ theo cách của mình, phụ việc chuẩn bị và ngồi mâm cùng họ. Điều cần là nói trước với vợ hoặc chồng và để người ấy thưa chuyện với bố mẹ, để không ai bất ngờ trong ngày lễ.

Câu có thể nhờ vợ hoặc chồng nói với bố mẹ: "Vợ con theo đạo khác nên không thắp hương, nhưng cô ấy vẫn về giỗ ông, đứng cùng cả nhà và tưởng nhớ ông theo cách của cô ấy. Bố mẹ thông cảm cho cô ấy." Phần lớn các gia đình khi được báo trước đều đón nhận nhẹ nhàng; khó chịu thường đến từ việc bị bất ngờ trước mặt họ hàng.

Lỗi hay gặp của dâu rể mới và cách sửa nhẹ

Phần lớn các lỗi dưới đây đến từ ý tốt nhưng chưa quen nếp. Người trong họ thường bỏ qua cho người mới, miễn là thấy bạn chịu sửa.

LỗiNgười trong họ dễ nghĩ gìCách sửa
Chỉ chào bố mẹ chồng hoặc vợ, bỏ qua các bậc khácNgười mới kiêu, không coi họ ra gìNhờ vợ hoặc chồng dẫn đi chào lần lượt các bậc trên
Tự ý bày biện, nấu nướng theo cách nhà mìnhKhông tôn trọng nếp nhàHỏi trước, làm theo, góp ý sau khi đã quen
Đăng ảnh buổi giỗ, ảnh các cụ lên mạng không hỏiThiếu ý tứHỏi người lớn trước khi đăng, nhất là ảnh nơi thờ
Nói chuyện riêng của gia đình nhỏ với họ hàngKể khổ, kể xấuGiữ chuyện vợ chồng trong nhà; với họ hàng chỉ nói chuyện chung
Về muộn, đi sớm mà không chàoKhông muốn ở lạiBáo trước giờ về với người lớn, chào trước khi đi
Đứng về một phía khi trong họ có chuyện căngNgười ngoài xen vàoĐứng cạnh vợ hoặc chồng, không phát biểu thay; để người trong họ tự nói

Nếu lỡ làm một điều khiến người lớn phật lòng, một câu xin lỗi ngắn ngay hôm đó tốt hơn nhiều so với tránh mặt. Ví dụ: "Cháu mới về nên chưa biết nếp nhà mình, cháu xin lỗi bác, lần sau cháu hỏi kỹ hơn." Người lớn trong họ phần nhiều quý người nhận lỗi nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Con dâu có được ghi tên vào gia phả nhà chồng không?

Ở phần lớn các họ có, thường ghi bên cạnh tên chồng, kèm họ tên, năm sinh và quê. Mỗi họ có cách ghi riêng, nên khi về làm dâu, vợ chồng có thể hỏi người giữ gia phả để cung cấp thông tin.

Con rể có phải góp giỗ họ bên vợ không?

Thường không, vì góp giỗ họ tính theo người trong họ. Con rể góp vào việc giỗ của bố mẹ vợ thì tuỳ thoả thuận của vợ chồng. Nhiều người góp công nhiều hơn góp tiền, như đưa đón, phụ dựng rạp.

Dâu trưởng có bắt buộc phải lo việc thờ nhà chồng không?

Không có gì bắt buộc. Theo nếp nhiều nhà, dâu trưởng được nhờ đỡ việc thờ cùng chồng. Ngày nay nhiều gia đình chia việc giữa các anh chị em, dâu trưởng chỉ góp phần như mọi người.

Mới cưới chưa quen ai trong họ thì có nên đi họp họ không?

Có thể đi để làm quen, nhưng năm đầu chỉ nên ngồi nghe. Đi cùng vợ hoặc chồng, chào các bậc trưởng họ, trưởng chi, và để người trong họ giới thiệu mình trước mọi người.

Họ bên kia hỏi những câu riêng tư thì trả lời thế nào?

Trả lời ngắn, lịch sự, rồi chuyển chủ đề sang hỏi thăm người hỏi. Phần lớn các câu ấy là cách bắt chuyện chứ không phải để soi xét. Nếu bị hỏi lặp lại gây khó chịu, nhờ vợ hoặc chồng nói khéo với người ấy sau.

Ly hôn rồi thì còn được về giỗ họ bên kia không?

Tuỳ quan hệ sau ly hôn và tuỳ nếp của họ. Nhiều người vẫn về giỗ bố mẹ chồng cũ cùng con, nhất là khi con là cháu nội của họ. Tốt nhất là hỏi trước người đã từng là vợ hoặc chồng, hoặc hỏi người lớn tuổi thân thiết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138