TonKinh.comTôn Kính
Họ tộc: vai vế và ứng xử

Tộc ước là gì: soạn quy ước dòng họ gồm những điều gì, các bước và mẫu tham khảo

Tộc ước là quy ước của một dòng họ về việc thờ, quỹ, họp họ và cách cư xử. Những điều nên có, các bước soạn và thông qua, mẫu rút gọn và những điều không nên đưa vào.

Elders around a low table write by hand in an old bound book with blank pages, close up on wrinkled hands and a brush, dim wooden hall, deep brown tones

Tộc ước là bản quy ước một dòng họ tự đặt ra cho mình: ai giữ việc thờ, họp họ thế nào, quỹ thu chi ra sao, ghi gia phả theo cách nào, con cháu cư xử với nhau và với làng xóm ra sao. Nó không phải văn bản pháp luật, giá trị nằm ở chỗ được cả họ bàn và đồng ý, và không được trái với pháp luật.

Nhiều họ có tộc ước từ xa xưa, viết bằng chữ Hán Nôm, nay chỉ còn vài dòng trong gia phả. Không ít họ khác chưa từng có, và chỉ đến khi có chuyện mới thấy cần. Phần dưới phân biệt tộc ước với hương ước, nêu các mục nên có, các bước soạn và thông qua, một mẫu rút gọn, cách sửa mẫu cho hợp họ mình, những điều không nên đưa vào, và cách giữ, sửa đổi về sau.

Tộc ước, hương ước, quy chế ban liên lạc: khác nhau thế nào

Hương ước là quy ước của làng, của thôn, hay khu dân cư, áp cho mọi người sống ở đó bất kể họ gì. Ngày nay hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố có thủ tục riêng với chính quyền địa phương. Tộc ước thì chỉ áp trong một họ, do họ tự soạn, tự giữ.

Quy chế ban liên lạc là một phần nhỏ hơn: chỉ quy định ban liên lạc gồm ai, nhiệm kỳ bao lâu, làm những việc gì. Có họ mới chỉ có quy chế ban liên lạc và gọi luôn là tộc ước; cũng không sao, miễn mọi người hiểu cùng một nghĩa.

Có họ gọi là "điều lệ dòng họ", có họ gọi "gia quy", "tộc quy". Tên gọi không quan trọng bằng nội dung và cách được thông qua. Một bản tộc ước tốt thường ngắn, đọc trong mười lăm phút là hết, chỉ nêu những điều họ thực sự làm, không chép dài những lời răn chung chung mà ai cũng biết.

Nói cách khác, hương ước trả lời câu hỏi "sống trong làng này thì theo lệ gì", còn tộc ước trả lời "là con cháu họ này thì cùng nhau giữ những gì". Một người có thể cùng lúc theo hương ước của thôn mình đang ở và tộc ước của họ mình ở quê xa.

Những mục nên có trong một bản tộc ước

Không cần đủ tất cả, nhưng nên có những mục mà họ bạn hay phải bàn đi bàn lại. Bảng dưới gợi ý các mục thường gặp và nội dung mỗi mục.

MụcNội dung thường ghi
Phạm viHọ gồm những ai: con cháu trong gia phả, dâu, rể, cách tính chi, ngành
Việc thờNơi thờ tổ, ai giữ việc thờ, cách trao vai trưởng họ, trưởng chi
Lễ của họCác lễ hằng năm của họ (giỗ tổ, Tết họ, lễ khuyến học), ai lo
Họp họMấy lần một năm, ai được dự và biểu quyết, việc lớn cần bao nhiêu người đồng ý
Ban liên lạcThành phần, nhiệm kỳ, cách bầu, việc của từng người
Quỹ họCác quỹ, cách góp, diện miễn giảm, ai giữ, cách công khai
Gia phảAi giữ, cách cập nhật, ghi con gái, dâu, rể, con nuôi thế nào
Cư xửThăm hỏi khi ốm, khi tang; giúp nhau khi khó; giữ hoà khí
Tài sản chungNhà thờ, đất, đồ thờ: ai trông, ai được quyết, cần họp họ khi nào
Sửa đổiAi được đề xuất sửa, cần bao nhiêu người đồng ý

Mục tài sản chung là mục nhiều họ bỏ qua nhất mà lại hay gây chuyện nhất. Chỉ cần một câu như "mọi việc xây sửa, cho thuê, chuyển nhượng tài sản chung phải được họp họ đồng ý và ghi biên bản" cũng đủ chặn được nhiều rắc rối.

Các bước soạn và thông qua tộc ước

Tộc ước được tôn trọng là tộc ước được nhiều người tham gia soạn. Trình tự thường dùng:

  1. Trong buổi họp họ, đề xuất soạn tộc ước, cử một nhóm soạn khoảng năm đến bảy người, có đủ các chi, có người lớn tuổi và người trẻ, có cả nam lẫn nữ.
  2. Nhóm soạn thu thập những gì họ đang làm trên thực tế, đọc lại tộc ước cũ (nếu có) và biên bản các năm trước.
  3. Viết bản nháp ngắn, mỗi mục vài câu. Gửi các trưởng chi để lấy ý kiến trong chi, thời gian một đến hai tháng.
  4. Nhóm soạn tổng hợp ý kiến, sửa bản nháp, ghi lại các ý kiến không được đưa vào và lý do.
  5. Đưa bản cuối ra họp họ, đọc từng mục, biểu quyết. Mục nào chưa thống nhất thì để lại, không ép thông qua cả bản.
  6. Ghi biên bản thông qua, in vài bản: một bản để ở nơi thờ, mỗi chi một bản, gửi bản chụp vào nhóm chung.

Cả quá trình thường mất nửa năm đến một năm. Đừng vội: bản soạn nhanh trong một buổi thường bị bỏ quên trong ngăn kéo, còn bản được bàn kỹ thì người ta nhớ và làm theo.

Mẫu tộc ước rút gọn để tham khảo

Mẫu dưới đây viết cho một họ giả định khoảng một trăm hộ, bốn chi. Bạn dùng làm khung, thay nội dung cho đúng với họ mình.

TỘC ƯỚC HỌ NGUYỄN, THÔN C, XÃ C. Thông qua tại buổi họp họ ngày [ ].
Điều 1. Họ Nguyễn gồm con cháu ông tổ [tên], ghi trong gia phả của họ, cùng những người về làm dâu, làm rể.
Điều 2. Nhà thờ họ do trưởng họ giữ. Trưởng họ theo ngành trưởng; khi trao vai phải có biên bản và các trưởng chi chứng kiến.
Điều 3. Họ họp mỗi năm một lần vào ngày giỗ tổ. Mọi người từ mười tám tuổi trở lên có mặt đều được phát biểu và biểu quyết. Việc lớn cần quá nửa số hộ có mặt và đủ bốn trưởng chi đồng ý.
Điều 4. Ban liên lạc gồm năm người, nhiệm kỳ ba năm, do họp họ bầu.
Điều 5. Quỹ họ góp theo hộ, mức do họp họ quyết hằng năm. Các cụ từ tám mươi tuổi và hộ khó khăn do trưởng chi đề nghị được miễn. Thủ quỹ báo cáo thu chi mỗi năm, có một người khác soát sổ.
Điều 6. Gia phả ghi cả con trai, con gái, dâu, rể. Người giữ gia phả cập nhật mỗi năm.
Điều 7. Con cháu trong họ thăm hỏi nhau khi ốm đau, tang chế; giúp nhau khi khó; giữ hoà khí, có chuyện thì nhờ người trong họ đứng giữa.
Điều 8. Xây sửa, cho thuê, chuyển nhượng tài sản chung phải được họp họ đồng ý và ghi biên bản.
Điều 9. Tộc ước được sửa khi có đề xuất của một trưởng chi và được họp họ thông qua.

Sửa mẫu cho hợp với họ mình

Điều 1, phạm vi. Ghi đúng ông tổ mà họ bạn tính đời thứ nhất. Nếu họ có nhiều nơi sinh sống, có thể ghi thêm "kể cả con cháu sống ở nơi khác".

Điều 2, việc thờ. Nếu họ bạn đã tách vai lễ và vai điều hành, ghi rõ trưởng họ giữ việc nào, trưởng ban liên lạc giữ việc nào. Nếu họ để con gái giữ nơi thờ trong trường hợp ngành trưởng không có con trai, ghi luôn vào đây.

Điều 3, họp họ. Tuổi được biểu quyết, cách tính "việc lớn" và tỷ lệ đồng ý là ba chỗ họ nên bàn kỹ nhất. Chọn tỷ lệ quá cao thì việc gì cũng khó qua; quá thấp thì một nhóm nhỏ có thể quyết thay cả họ.

Điều 5, quỹ. Nếu họ có nhiều quỹ (giỗ, khuyến học, xây sửa), tách thành từng khoản riêng, mỗi khoản một sổ.

Điều 7, cư xử. Viết ngắn, những việc làm được. Tránh những câu răn dạy dài; người trẻ đọc sẽ bỏ qua cả bản.

Những điều không nên đưa vào tộc ước

Tộc ước là quy ước tự nguyện của một họ, nên có những điều không nên và không thể đặt ra. Một số chỗ đã có họ vấp phải:

  • Phạt tiền, phạt vạ. Đặt mức phạt cho người không góp giỗ, không về họp thường gây mất lòng và không có cơ sở bắt buộc.
  • Can thiệp chuyện riêng của gia đình. Cấm con cháu cưới người họ nào, theo đạo nào, ở đâu là chuyện họ không nên quy định.
  • Điều trái pháp luật. Ví dụ tự chia đất chưa có giấy tờ, tước quyền thừa kế, buộc ai đó phải ở lại quê. Pháp luật đứng trên tộc ước.
  • Gạch tên khỏi gia phả để trừng phạt. Gia phả ghi huyết thống; dùng nó để phạt người làm điều họ không vừa ý dễ gây chia rẽ kéo dài nhiều đời.
  • Phân biệt nặng nề giữa các chi, giữa nam và nữ. Những điều như vậy làm một phần họ thấy mình là người ngoài.
  • Những lời doạ về hoạ phúc. Tộc ước nói về việc người làm, không cần những câu doạ con cháu.

Nếu tộc ước cũ của họ bạn có những điều như trên, không cần xoá khỏi gia phả, vì đó là một phần lịch sử của họ. Chỉ cần bản tộc ước mới ghi rõ "thay thế những quy định cũ", và giữ bản cũ như tư liệu.

Cất giữ, phổ biến và sửa đổi về sau

Một bản tộc ước nằm trong tủ ở nhà thờ họ thì gần như không có tác dụng. Có họ đọc lại tộc ước ở đầu mỗi buổi họp họ, hoặc đọc một hai điều liên quan đến việc sắp bàn. Một số họ in thành tờ gấp nhỏ phát cho các hộ, gửi bản chụp cho con cháu ở xa.

Bản gốc có chữ ký các trưởng chi nên để cùng gia phả và sổ sách của họ, có bản sao để ở nhà một người khác phòng khi thất lạc. Khi có sửa đổi, ghi rõ ngày sửa, điều nào được sửa, giữ lại bản cũ thay vì viết đè lên.

Không nên sửa tộc ước quá thường xuyên. Mỗi ba đến năm năm, ban liên lạc có thể xem lại một lần, hỏi các chi xem điều nào không còn hợp. Những điều mới phát sinh giữa các lần sửa thì ghi vào biên bản họp họ, đến kỳ sửa mới đưa vào bản chính. Cách làm này giúp tộc ước ổn định, ai cũng biết đâu là bản đang dùng.

Câu hỏi thường gặp

Tộc ước có giá trị pháp lý không?

Tộc ước là quy ước nội bộ của một dòng họ, không phải văn bản pháp luật. Nó có giá trị ràng buộc về tình và lễ trong họ, nhưng không được trái pháp luật. Những việc như đất đai, thừa kế vẫn theo quy định của nhà nước.

Tộc ước có cần đăng ký với chính quyền không?

Thông thường không cần, vì đây là quy ước nội bộ của họ. Khác với hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố có thủ tục riêng. Nếu chưa rõ trường hợp của họ mình, có thể hỏi cán bộ tư pháp ở UBND cấp xã.

Tộc ước nên dài bao nhiêu?

Ngắn là tốt nhất, thường từ một đến ba trang, đọc trong mười lăm phút. Các chi tiết như mức góp hằng năm, danh sách ban liên lạc nên ghi trong biên bản họp họ chứ không đưa vào tộc ước, để không phải sửa liên tục.

Người trong họ không đồng ý với tộc ước thì sao?

Tộc ước được thông qua theo đa số, người chưa đồng ý vẫn có quyền nêu ý kiến ở các lần họp sau và đề xuất sửa. Ý kiến của họ nên được ghi vào biên bản. Không có cách nào ép một người làm theo tộc ước ngoài sự đồng thuận.

Họ đã có tộc ước cũ bằng chữ Hán Nôm thì có cần soạn lại không?

Nên nhờ người có chuyên môn dịch tộc ước cũ, giữ làm tư liệu quý của họ. Sau đó có thể soạn một bản mới bằng chữ quốc ngữ, giữ những điều còn hợp, bỏ hoặc sửa những điều không còn phù hợp, ghi rõ bản mới kế thừa bản cũ.

Họ nhỏ chỉ vài chục hộ có cần tộc ước không?

Không bắt buộc. Họ nhỏ thường chỉ cần một biên bản họp họ ghi rõ cách góp quỹ, ai giữ việc thờ, ai giữ gia phả. Khi họ đông lên hoặc có tài sản chung, lúc ấy soạn tộc ước sẽ có ích hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138