TonKinh.comTôn Kính
Họ tộc: vai vế và ứng xử

Phụ nữ trong việc họ: con gái, cháu ngoại dự họp, góp giỗ và nhận việc họ ra sao

Vì sao việc họ từng xoay quanh nam giới, những thay đổi đang thấy ở nhiều họ, con gái là con một giữ việc họ thế nào, và các bước đề xuất thay đổi trong họ cho êm.

A woman in her forties stands among male cousins holding incense at a clan gathering in a stone paved ancestral yard, rear three quarter view, hazy smoke, warm gold light

Ở rất nhiều họ hiện nay, con gái được ghi tên trong gia phả, được mời dự họp họ, được góp giỗ và có nơi được đứng lễ hay giữ việc thờ khi cả họ đồng thuận. Cách làm mỗi họ một khác, có họ vẫn giữ nếp cũ là việc họ do nam giới đảm nhiệm, có họ đã thay đổi gần như hoàn toàn.

Đây là chuyện phong tục nên không có câu trả lời chung cho mọi họ. Phần dưới mô tả vì sao nếp cũ từng như vậy, những thay đổi đang thấy, cách ghi con gái và cháu ngoại, trường hợp con gái là con một, các bước đề xuất thay đổi trong họ để không ai thấy bị đặt trước việc đã rồi, và những câu nói giúp hai thế hệ hiểu nhau.

Nếp cũ: vì sao việc họ từng xoay quanh nam giới

Theo nếp phụ hệ lâu đời ở phần lớn các vùng người Kinh, con cái mang họ cha, con gái khi lấy chồng được xem là về họ nhà chồng. Từ đó, việc thờ tổ, ghi gia phả, góp giỗ, họp họ được tổ chức quanh những người con trai ở lại với họ. Những chữ như "suất đinh", "đích tôn", "thừa tự" đều sinh ra trong khung ấy.

Cũng cần nói rằng ngay trong nếp cũ, phụ nữ vẫn gánh rất nhiều việc của họ: lo cỗ, giữ sổ ghi ngày giỗ, nhắc con cháu, gìn giữ nơi thờ hằng ngày. Chỉ là phần việc ấy ít được ghi tên, ít được mời phát biểu khi bàn chuyện chung.

Không phải nơi nào cũng giống nhau. Một số dân tộc như người Ê Đê, người Gia Rai, người Chăm ở một số vùng theo chế độ mẫu hệ, việc thờ và dòng tộc đi theo bên mẹ. Ở các họ người Kinh, cũng có những họ từ lâu đã ghi con gái vào gia phả. Vì thế khi bàn chuyện này trong họ mình, nên tránh nói như thể chỉ có một cách là đúng từ xưa đến nay.

Những thay đổi đang thấy ở nhiều họ

Trong khoảng một hai chục năm trở lại đây, những thay đổi dưới đây xuất hiện ngày càng nhiều. Không họ nào làm tất cả, phần lớn chọn một vài điều phù hợp:

  • Ghi con gái vào gia phả với đầy đủ họ tên, năm sinh, chồng và con, thay vì chỉ ghi "sinh hai gái".
  • Mời mọi người trưởng thành dự họp họ và biểu quyết, không phân biệt nam nữ.
  • Tính đóng góp theo hộ hoặc theo người có thu nhập, con gái chưa lấy chồng góp như mọi người, con gái đã lấy chồng nếu muốn vẫn được góp vào họ bố đẻ.
  • Bầu phụ nữ vào ban liên lạc, thường là thủ quỹ, thư ký, trưởng ban khuyến học, có nơi là trưởng ban.
  • Khen thưởng con cháu học giỏi gồm cả cháu ngoại có bố mẹ sống gần, nếu gia đình muốn.
  • Cho phép con gái đứng lễ giỗ cha mẹ mình và trong một số họ, đứng lễ giỗ tổ cùng hàng với các anh em.

Những thay đổi này thường đi từng bước, có khi mất vài kỳ họp họ. Họ nào đổi được êm thường là họ có các bậc cao niên đồng tình từ trước, và người đề xuất là người đã góp sức cho họ nhiều năm.

Ghi con gái và cháu ngoại trong gia phả: các cách thường gặp

Phần kỹ thuật ghi chép gia phả được bàn riêng ở chuyên mục gia phả. Ở đây chỉ so sánh nhanh các cách đang dùng để bạn mang ra bàn trong họ.

Cách ghiGhi thế nàoKhi nào hợp
Chỉ ghi số lượngVí dụ: "sinh ba trai, hai gái", không ghi tên con gáiNếp cũ, nay ít họ giữ
Ghi tên, dừng ở đóGhi họ tên, năm sinh, tên chồng của con gái; không ghi con của con gáiPhổ biến nhất hiện nay
Ghi tên và con của con gáiThêm tên các cháu ngoại, có ghi chú "theo họ bố"Họ muốn giữ liên lạc với cả bên ngoại
Ghi đầy đủ như con traiCon gái và hậu duệ được ghi nhánh riêngHọ ít người, hoặc ngành chỉ có con gái

Mẫu một dòng ghi con gái theo cách thứ hai: "Nguyễn Thị Hạnh, sinh năm [ ], con gái thứ hai của ông Nguyễn Văn Phúc. Lấy chồng là ông Trần Văn Bình, quê xã C. Hiện sống tại thành phố." Dòng ghi này giúp đời sau biết họ có một người con gái tên Hạnh, lấy chồng ở đâu, để khi cần tìm lại thì còn đầu mối.

Con gái là con một, nhà không có con trai: giữ việc họ thế nào

Thờ cha mẹ, ông bà tại nhà mình. Đây là điều ngày nay gần như không ai phản đối. Con gái thờ cha mẹ đẻ ở nhà mình, có khi cùng chồng thờ cả hai bên.

Vai trưởng ngành hoặc trưởng chi. Nếu bố là trưởng ngành, họ thường bàn hai hướng: chuyển vai sang ngành kế, hoặc để con gái giữ nơi thờ ngành với sự đồng thuận của các nhà trong ngành. Cả hai đều có họ đã làm.

Đất hương hoả của ngành. Nếu có đất dành cho việc thờ, nên làm rõ giấy tờ khi bố mẹ còn khoẻ. Đây là chuyện pháp lý về thừa kế, nên hỏi văn phòng công chứng hoặc UBND cấp xã, không chỉ dựa vào lời nói trong họ.

Con của con gái. Con mang họ bố nhưng vẫn có thể về giỗ ông bà ngoại, giữ việc thờ ông bà ngoại nếu gia đình hai bên thuận. Nhiều gia đình đặt một bàn thờ nhỏ cho bên ngoại ngay trong nhà.

Giữ liên lạc với họ bố. Con gái một có thể tiếp tục góp giỗ họ bố, dự họp, nhận việc trong ban liên lạc. Sợi dây với họ không đứt chỉ vì nhà không có con trai.

Bàn khi bố mẹ còn khoẻ. Tất cả những điều trên dễ bàn nhất khi bố mẹ còn khoẻ và tự nói được mong muốn của mình với trưởng họ, trưởng chi. Một buổi ngồi lại có biên bản ngắn sẽ giúp người con gái sau này không phải tự chứng minh mình được giao việc.

Đề xuất thay đổi trong họ: các bước để êm

Muốn họ đổi một nếp cũ, như mời con gái dự họp hay ghi con gái vào gia phả, nên đi từng bước thay vì đưa thẳng ra họp:

  1. Nói chuyện riêng với bố mẹ, rồi với trưởng chi của mình, nghe xem các bậc trên lo ngại điều gì.
  2. Tìm vài người đồng tình trong các chi khác, nhất là bậc cao niên. Một ý kiến được người lớn tuổi nêu thường được đón nhận dễ hơn.
  3. Đề xuất cụ thể, nhỏ, có thể thử: "Năm nay mời các chị em đã trưởng thành dự họp, có quyền biểu quyết; sau một năm họ xem lại."
  4. Gửi đề xuất cho trưởng họ trước kỳ họp ít nhất một tháng để đưa vào chương trình.
  5. Trong buổi họp, nói theo hướng giúp họ (thêm người góp sức, giữ liên lạc với con cháu), không theo hướng phê phán nếp cũ.
  6. Ghi kết quả vào biên bản, kể cả khi chưa được thông qua, để lần sau còn căn cứ bàn tiếp.

Nếu họ chưa đồng ý ngay, đừng coi là thất bại. Nhiều họ mất hai ba năm mới đổi được một điều, và chính quá trình bàn bạc ấy giúp các thế hệ hiểu nhau hơn.

Câu nói khi người trong họ còn giữ nếp cũ

Những câu dưới đây giúp nói chuyện với bậc trên mà không thành tranh cãi. Giữ giọng hỏi, không giọng đòi:

  • "Cháu biết ngày xưa họ mình chỉ mời các anh các chú đi họp. Bây giờ con gái cũng đi làm, cũng góp giỗ, cháu muốn hỏi bác xem họ có thể mời các chị em đến nghe không ạ."
  • "Bố mẹ cháu chỉ có hai chị em cháu. Sau này cháu muốn tiếp tục góp giỗ họ và về giỗ tổ, cháu xin phép bác để cháu được làm như các anh."
  • "Cháu không muốn đổi nếp của họ. Cháu chỉ mong tên của chị em cháu được ghi vào gia phả, để các cháu sau này biết mình có những người cô, người bác ấy."
  • "Nếu họ chưa thuận thì cháu chờ. Cháu vẫn về giỗ, vẫn góp như mọi năm."

Lỗi hay gặp khi đề xuất: nói gay gắt rằng nếp cũ là lạc hậu; đưa ra trong lúc ăn cỗ, khi mọi người đã uống rượu; hoặc chỉ nói trong nhóm nhắn tin mà không gặp trực tiếp ai. Những cách ấy làm các bậc trên thấy bị chê, và việc tốt có khi bị gác thêm vài năm.

Phụ nữ đứng lễ giỗ tổ: những cách các họ đang sắp xếp

Phần lễ là chỗ nếp cũ được giữ chặt nhất, nên thay đổi ở đây thường đi chậm hơn ở việc họp hay việc quỹ. Bảng dưới mô tả các cách đang gặp, từ giữ nguyên đến đổi nhiều, để họ bạn chọn điều hợp với mình.

Cách sắp xếpMô tảĐiều cần bàn trước
Giữ nếp cũNam giới đứng các hàng lễ, phụ nữ lo phần chuẩn bị và lễ sauMời phụ nữ ra thắp hương sau phần lễ chính, để ai cũng được tưởng nhớ tổ
Hàng lễ riêng cho phụ nữSau các hàng của nam giới, có một hàng cho các bà, các cô, các chịAi đứng đầu hàng ấy, xếp theo vai vế hay theo tuổi
Đứng theo vai, không theo giớiMỗi đời một hàng, nam nữ cùng đứng theo vai vếDâu đứng cạnh chồng hay đứng theo đời của chồng
Phụ nữ chủ lễ khi giữ việc thờNgười con gái giữ nơi thờ của ngành thì đứng chủ lễ của ngành ấyGhi rõ vào biên bản để người ngoài ngành không thắc mắc

Dù chọn cách nào, điều nhiều họ thấy quan trọng là không để ai phải đứng ngoài sân trong lúc làm lễ mà không biết mình có được vào hay không. Một câu thông báo trước của người điều hành, như "Sau phần lễ của các ông, mời các bà, các cô, các cháu gái vào thắp hương", đã đủ để mọi người thấy mình có chỗ.

Nếu họ bạn đang muốn đổi từ cách thứ nhất sang cách thứ hai hay thứ ba, nên thử ở một dịp nhỏ như giỗ tổ chi trước, rồi mới áp vào giỗ tổ chung của cả họ.

Câu hỏi thường gặp

Con gái đã lấy chồng có được về giỗ tổ họ bố đẻ không?

Được, và rất nhiều người vẫn về. Theo nếp cũ, con gái lấy chồng thuộc về họ chồng, nhưng không họ nào cấm con gái về giỗ tổ họ bố. Nhiều họ còn mời riêng các cô, các bà đã đi lấy chồng về dự.

Phụ nữ có được làm trưởng họ không?

Không có quy định nào cấm, vì đây là phong tục của từng họ. Hiện có một số họ để phụ nữ giữ việc thờ hoặc làm trưởng ban liên lạc. Vai trưởng họ theo nếp ngành trưởng thì phần lớn vẫn là nam giới.

Cháu ngoại có được nhận khen thưởng khuyến học của họ ngoại không?

Tuỳ quy ước của họ. Một số họ chỉ khen con cháu mang họ mình, một số khen cả cháu ngoại có liên hệ với họ. Nếu muốn đổi, có thể đề xuất ở buổi họp họ.

Con gái góp giỗ họ thì ghi tên vào đâu?

Thường ghi vào danh sách đóng góp của chi, ghi rõ họ tên. Nếu đã lấy chồng, có họ ghi thêm "con ông Phúc" để người đọc biết. Không nên gộp tên con gái vào phần của anh em trai vì sẽ mất dấu người góp.

Con gái thờ cha mẹ đẻ có làm phật lòng nhà chồng không?

Phần lớn các gia đình hiện nay chấp nhận, nhất là khi bên ngoại không có con trai. Vợ chồng nên bàn với nhau trước, rồi thưa chuyện với bố mẹ chồng để mọi người cùng hiểu. Bàn trước thì ít khi có chuyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138