Khi nhà ở quê không còn ai ở, các gia đình thường chọn một trong bốn hướng: giữ nguyên nơi thờ và nhờ người trông nom, chuyển nơi thờ lên nhà một người con, giao cho họ hàng gần trông giữ, hoặc kết hợp giữ nhà quê làm nơi về giỗ và lập nơi thờ ở phố. Hướng nào cũng được, miễn anh chị em bàn chung và ghi lại rõ ai lo phần nào.
Bài này dành cho những người con mà bố mẹ đã mất hoặc đã lên phố ở cùng, để lại ngôi nhà có nơi thờ ở làng. Các phần gồm: so sánh bốn hướng, cách nhờ người trông nom với một thoả thuận rõ ràng, chia phần giữa anh chị em, giữ cho nhà quê còn hơi người, và những điều cần hỏi chính quyền cấp xã nếu có chuyện giấy tờ nhà đất.
Ngôi nhà có nơi thờ ở quê mang ý nghĩa gì
Với nhiều gia đình, ngôi nhà ở quê không chỉ là chỗ ở cũ. Đó là nơi ông bà, bố mẹ sống cả đời, nơi có bàn thờ mà họ hàng quen tìm về mỗi ngày giỗ, nơi con cháu ở phố gọi là "về nhà". Khi không còn ai ở, câu hỏi giữ hay chuyển nơi thờ không đơn thuần là chuyện tiện hay không, mà gắn với cảm giác về gốc rễ.
Vì vậy, nhiều anh chị em bàn chuyện này rất lâu, có khi kéo dài mấy năm. Người muốn giữ nguyên vì thương nhà cũ, người muốn chuyển vì lo nhà bỏ trống xuống cấp, người không nói gì vì sợ mất lòng. Một cuộc nói chuyện rõ ràng, có đủ người, giúp mọi lựa chọn được cân nhắc trên cùng một bàn.
Một ví dụ giả định: bốn anh em họ Lê ở một làng ven sông, bố mẹ mất cả, ai cũng làm ăn ở thành phố. Ba năm đầu, nhà quê để không, mỗi người về một lần vào ngày giỗ. Đến năm thứ tư, mái dột, tường mốc, bàn thờ phủ bụi, họ mới ngồi lại bàn. Nếu bàn sớm hơn, ngôi nhà đã không xuống cấp đến mức ấy.
Bốn hướng giữ nơi thờ và điều cần cân nhắc
Bảng dưới đây tóm tắt bốn hướng các gia đình thường chọn. Không hướng nào tốt hơn hướng nào; mỗi hướng hợp với một hoàn cảnh.
| Hướng | Cách làm | Hợp khi | Điều cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Giữ nguyên, nhờ người trông | Nơi thờ ở lại nhà quê, nhờ họ hàng hoặc hàng xóm thắp hương ngày rằm, giữ nhà | Có người tin cậy ở gần, anh chị em muốn giữ nhà | Cần thoả thuận rõ, góp chi phí đều đặn |
| Chuyển lên nhà một người con | Nơi thờ chính về nhà người con được giao, nhà quê để làm nơi về | Có người con nhận việc, nhà ở phố đủ chỗ | Họ hàng ở quê có thể thấy xa; cần báo kỹ |
| Giao cho họ hàng gần trông giữ | Một người trong họ ở gần nhận giữ cả nơi thờ và nhà | Họ hàng thân, có lòng, có sức | Phải rõ ràng về quyền lợi, trách nhiệm để tránh hiểu lầm |
| Kết hợp | Nhà quê giữ nơi thờ để về giỗ; người con ở phố lập nơi thờ vọng | Anh chị em ở nhiều nơi, ai cũng muốn có chỗ nhớ | Cần thống nhất ngày giỗ chính làm ở đâu |
Phần nghi thức khi chuyển nơi thờ hay khi nhờ người khác thắp hương, mỗi nhà làm theo nếp riêng, bạn nên hỏi người lớn trong họ. Bảng này chỉ giúp anh chị em có một khung để bàn về con người và công việc.
Nhờ người trông nom: làm thoả thuận rõ ràng
Nhờ họ hàng hay hàng xóm trông nhà và thắp hương là cách nhiều gia đình chọn. Sự nhờ cậy dễ thành ân oán nếu không nói rõ từ đầu. Các bước thường làm:
- Chọn người. Người ở gần, có thời gian, được cả anh chị em tin, và chính họ thật sự muốn nhận chứ không nhận vì nể.
- Nói rõ việc. Thắp hương ngày nào, mở cửa thông gió mấy lần một tuần, quét dọn sân, báo ngay khi mái dột hay có sự cố.
- Nói rõ phần cảm ơn. Gửi định kỳ hay theo dịp, ai trong anh chị em gửi. Đừng để người trông phải mở lời.
- Ghi lại bằng chữ. Một trang ghi, cả hai bên giữ một bản.
- Hẹn xem lại mỗi năm. Người trông có thể già yếu, chuyển đi, hoặc không muốn làm nữa. Hỏi han đều giúp biết sớm.
Mẫu ghi thoả thuận: "Hôm nay, ngày ... tháng ... năm ..., anh chị em con cháu ông bà Lê Văn Phúc gồm ... nhờ cô Trần Thị Lan, ở cạnh nhà, trông nom ngôi nhà và nơi thờ ở xóm Đông, xã C. Cô Lan thắp hương ngày rằm, mùng một; mở cửa thông gió hai lần mỗi tuần; quét sân; báo ngay cho anh Lê Văn Đức khi nhà có hư hỏng. Anh chị em gửi cô phần cảm ơn mỗi quý, do anh Đức chuyển. Mỗi năm, sau giỗ bố, hai bên gặp nhau xem lại. Ai muốn thôi thì báo trước ba tháng." Điền tên, nơi, việc theo nhà bạn; điều khoản báo trước là phần nhiều người quên mà rất cần.
Chia phần giữa anh chị em
Ngôi nhà quê là của chung về tình cảm, nên chi phí và công sức giữ nó cũng nên là của chung. Những việc thường cần chia:
- Chi phí định kỳ: tiền điện nước nếu còn, phần cảm ơn người trông, hoa và hương ngày rằm.
- Chi phí sửa chữa: mái, tường, cửa. Nhiều nhà lập một quỹ nhỏ, mỗi người góp đều mỗi năm, có một người giữ sổ.
- Công về quê: thay phiên nhau, mỗi người nhận một vài dịp trong năm, để nhà lúc nào cũng có người về.
- Việc liên lạc: một người làm đầu mối với người trông nom và với họ hàng ở quê, để người ở quê không phải gọi cho từng người.
- Việc giấy tờ: một người giữ giấy tờ nhà đất, theo dõi các khoản phải nộp, và báo cho anh chị em mọi thay đổi.
Sổ quỹ nên ghi rõ thu chi, gửi ảnh chụp cho cả nhà mỗi lần có khoản lớn. Minh bạch về tiền là điều giữ cho anh chị em không xa nhau vì ngôi nhà chung. Người ít tiền có thể góp nhiều công hơn, và điều này nên được nói ra, ghi nhận, để không ai thấy phần mình bị coi nhẹ.
Báo với họ hàng và hàng xóm ở quê
Ngôi nhà có nơi thờ ở làng là một phần của đời sống làng: họ hàng quen ghé thắp hương ngày giỗ, hàng xóm quen thấy cửa mở mỗi rằm. Khi nhà không còn người ở, những người ấy là người đầu tiên nhận ra, và cũng là người dễ hiểu lầm nhất nếu không được báo.
Sau khi anh chị em đã bàn xong hướng giữ nơi thờ, nên có một người về báo trực tiếp với người lớn trong họ ở quê và mấy nhà hàng xóm gần. Lời báo đơn giản: "Thưa bác, bố mẹ con mất rồi, anh em chúng con đều ở xa. Chúng con đã bàn: nơi thờ vẫn để ở nhà, nhờ cô Lan bên cạnh thắp hương ngày rằm, mùng một. Ngày giỗ bố mẹ, anh em con vẫn về làm ở nhà. Có việc gì ở nhà, bác gọi anh Đức giúp con."
Nếu chọn chuyển nơi thờ lên phố, lời báo càng quan trọng. Họ hàng ở quê cần biết từ nay ngày giỗ làm ở đâu, có ai đón đưa nếu người già muốn lên dự. Một số gia đình vẫn giữ một ngày trong năm, thường là dịp Tết hay Thanh minh, về nhà quê thắp hương và mời họ hàng ở làng sang, để mối liên hệ không đứt.
Giữ cho nhà quê còn hơi người
Một ngôi nhà không người ở xuống cấp nhanh hơn nhiều người nghĩ: ẩm mốc, mối mọt, cỏ mọc, đồ đạc hư. Nơi thờ trong ngôi nhà ấy cũng phủ bụi, lạnh lẽo. Việc giữ hơi người không cần ai ở hẳn, chỉ cần có người về đều.
Nhiều gia đình lập một lịch về quê trong năm, chia cho các anh chị em: người này về dịp Tết, người kia về Thanh minh, người nữa về giỗ bố, giỗ mẹ. Mỗi lần về, ngoài thắp hương, họ mở hết cửa, phơi đồ, quét dọn, kiểm tra mái và điện nước, rồi gửi ảnh lên nhóm chat của anh chị em. Ảnh ngôi nhà sạch sẽ làm người không về được cũng yên lòng.
Có gia đình cho con cháu về quê nghỉ hè ở nhà cũ vài ngày, vừa để trẻ biết quê, vừa để nhà có tiếng người. Có gia đình cho người trong họ mượn ở tạm, với thoả thuận giữ gìn nơi thờ. Cách nào cũng cần cả anh chị em đồng ý.
Về với giấy tờ nhà đất, nếu ngôi nhà chưa sang tên sau khi bố mẹ mất, hoặc có chuyện anh chị em muốn thống nhất ai đứng tên, nên hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có nhà và một văn phòng công chứng để biết thủ tục. Đây là chuyện pháp lý riêng, nên làm sớm khi mọi người còn hoà thuận, đừng đợi đến lúc có tranh chấp.
Lỗi hay gặp khi nhà quê bỏ trống
Rất nhiều gia đình đã đi qua mấy chuyện dưới đây. Chúng thường không gây chuyện ngay, mà tích dần thành nỗi buồn hoặc bất hoà.
| Lỗi hay gặp | Về sau thường thành | Nên làm sớm |
|---|---|---|
| Để nhà trống vài năm mới bàn | Nhà xuống cấp, sửa tốn kém, anh chị em trách nhau | Bàn ngay sau giỗ đầu của bố mẹ |
| Nhờ người trông mà không nói rõ việc | Người trông làm ít hoặc nhiều hơn mong muốn, hai bên khó nói | Thoả thuận rõ việc, rõ phần cảm ơn |
| Một người tự quyết chuyển nơi thờ | Anh chị em và họ hàng phật lòng | Bàn đủ người, báo người lớn trong họ |
| Không ghi sổ quỹ | Nghi ngờ nhau về tiền | Một người giữ sổ, gửi ảnh cho cả nhà |
| Để giấy tờ nhà đất lơ lửng | Về sau khó làm khi có người mất, người ở xa | Hỏi UBND cấp xã và công chứng khi mọi người còn hoà thuận |
Câu hỏi thường gặp
Nhà quê không còn ai ở thì nên chuyển bàn thờ lên phố không?
Tuỳ anh chị em thống nhất. Có nhà chuyển nơi thờ chính lên nhà một người con, có nhà giữ nguyên ở quê và nhờ người trông, có nhà kết hợp cả hai. Điều quan trọng là bàn đủ người và báo người lớn trong họ.
Nhờ hàng xóm thắp hương nhà quê có được không?
Nhiều gia đình nhờ họ hàng hoặc hàng xóm tin cậy. Nên nói rõ việc cần làm, phần cảm ơn, ghi lại thoả thuận bằng chữ và hẹn xem lại mỗi năm để hai bên đều thoải mái.
Anh chị em góp tiền giữ nhà quê thế nào cho công bằng?
Nhiều nhà lập một quỹ nhỏ, mỗi người góp đều mỗi năm, một người giữ sổ thu chi và gửi ảnh cho cả nhà. Người góp ít tiền có thể góp nhiều công hơn, như về quê dọn dẹp hay làm đầu mối liên lạc.
Nhà quê chưa sang tên sau khi bố mẹ mất thì hỏi ở đâu?
Nên hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có nhà và một văn phòng công chứng để biết thủ tục cụ thể. Nên làm sớm, khi anh chị em còn hoà thuận, để tránh rắc rối về sau.
Làm sao để nhà quê bỏ trống không xuống cấp?
Lập lịch để anh chị em thay phiên về quê trong năm, mỗi lần về mở cửa, quét dọn, kiểm tra mái và điện nước. Nhờ người ở gần mở cửa thông gió hằng tuần và báo ngay khi có hư hỏng.