Trẻ hỏi về thờ cúng tổ tiên cần những câu đáp ngắn, thật và lấy ý nhớ ơn làm gốc: nhà mình thắp hương để nói rằng mình vẫn nhớ ông bà, giống như gọi điện hỏi thăm người ở xa. Trả lời theo hướng ấy đúng với ý nghĩa văn hoá của tục thờ, không cần khẳng định điều mình không chắc, và không làm con sợ.
Dưới đây là mười ba câu trẻ từ bốn đến mười hai tuổi hay hỏi, gom thành bốn nhóm: về người được thờ, về những việc người lớn làm, về luật lệ trong nhà, và về chuyện nhà khác làm khác. Mỗi câu có một gợi ý đáp; bạn sửa lời cho giống giọng nhà mình. Cuối bài là một bảng tóm tắt và cách xử lý khi chính bạn cũng không biết câu trả lời.
Trước khi trả lời: ba điều cha mẹ nên thống nhất
Trẻ hay hỏi mỗi người một lần để so. Bố nói một kiểu, bà nói một kiểu là con bối rối. Vợ chồng nên ngồi lại mười lăm phút và thống nhất ba điều.
- Ý chính nhà mình muốn con hiểu là gì. Phần lớn gia đình chọn: nhớ ơn người sinh ra mình, giữ gắn bó trong nhà, biết mình từ đâu tới. Viết hẳn ra một câu, ví dụ "Nhà mình thờ ông bà để nhớ và để cả nhà gần nhau."
- Những điều nhà mình không nói với con. Ví dụ: không dùng ông bà để doạ, không nói "không cúng là bị phạt", không nói nhà khác làm sai.
- Ai trả lời câu khó. Câu về chuyện sau khi mất, chuyện con gái con trai, chuyện tốn kém: hẹn con hỏi lại khi cả bố mẹ cùng có mặt, hoặc giao cho người trong nhà nói chuyện nhẹ nhàng nhất.
- Nói khéo với ông bà. Nếu ông bà quen nói theo kiểu răn đe, bạn nhờ nhẹ: "Bà kể chuyện ông hồi xưa cho cháu nghe nhé, cháu thích nghe chuyện lắm." Đổi hướng hơn là cãi.
Thống nhất xong rồi, mỗi lần con hỏi bạn chỉ cần nhắc lại cùng một tinh thần. Trẻ không nhớ từng câu, nhưng nhớ rất rõ không khí: nói về ông bà ở nhà mình là chuyện ấm áp hay chuyện căng thẳng.
Nhóm một: câu hỏi về người được thờ
"Người trong ảnh là ai?" Nói tên, quan hệ với con và một chi tiết đời thường. "Đây là cụ ông, bố của ông nội. Cụ làm thợ mộc, cái tủ gỗ ở phòng ông nội là cụ đóng đấy." Chi tiết gắn với đồ vật con chạm được làm người trong ảnh trở nên thật.
"Sao có cụ có ảnh, có cụ không?" "Ngày xưa ít ai chụp ảnh, nên có cụ không còn ảnh nào. Nhà mình vẫn nhớ tên các cụ, ghi trong gia phả và trong lòng ông bà." Có thể cho con xem cuốn sổ ghi tên nếu nhà có.
"Sao không thờ ông bà ngoại ở đây?" Đây là câu nhiều nhà ngại. Trả lời thật theo nếp nhà mình: "Ông bà ngoại được thờ ở nhà cậu. Nhà mình vẫn về ngoại ăn giỗ, vẫn nhớ ông bà ngoại như ông bà nội." Nếu nhà bạn có thờ cả hai bên thì giới thiệu đủ hai phía.
"Bao giờ con được lên bàn thờ?" Trẻ nhỏ hỏi câu này hồn nhiên. Đáp nhẹ: "Lâu lắm, lâu lắm, khi con đã thành ông bà, có cháu chắt. Bây giờ con là người nhớ ông bà, còn bố mẹ là người chăm con."
Nhóm hai: câu hỏi về những việc người lớn làm
"Sao phải thắp hương?" "Thắp hương là cách nhà mình nói với ông bà rằng mình vẫn nhớ. Mùi hương lan ra khắp nhà, ai ngửi thấy cũng biết hôm nay là ngày nhớ ông bà." Câu này không khẳng định điều gì ngoài ý nghĩa nhớ thương.
"Ông bà có ăn được cơm không?" Nhiều cha mẹ lúng túng ở câu này. Một cách đáp thật lòng: "Ông bà mất rồi nên không ăn như mình. Nhà mình dọn mâm cơm mời ông bà để nhớ những bữa ăn ông bà từng nấu, từng ngồi cùng. Cúng xong cả nhà ăn chung, coi như ông bà ngồi cùng mâm."
"Sao người lớn lại khấn, nói gì vậy?" "Bố mẹ kể cho ông bà nghe chuyện trong nhà: năm nay con vào lớp một, nhà mình chuyển nhà mới. Như con kể chuyện ở lớp cho mẹ nghe." Nếu con muốn, cho con kể thầm một chuyện của con.
"Sao lại đốt giấy?" Với các nhà có đốt vàng mã: "Người xưa đốt đồ bằng giấy để gửi tấm lòng tới ông bà. Mỗi nhà làm nhiều hay ít khác nhau." Nhắc thêm con không được đến gần chỗ đốt, và cho con xem bình cứu hoả hay xô nước người lớn để sẵn.
Nhóm ba: câu hỏi về luật lệ trong nhà
"Sao con không được trèo lên bàn thờ?" "Bàn thờ là chỗ nhà mình đặt ảnh ông bà và đồ quý nhất, giống như góc học tập của con không ai được bày bừa. Trên đó còn có hương và đèn, dễ bỏng." Hai lý do, một về tôn trọng, một về an toàn.
"Sao con không được ăn bánh trên bàn thờ ngay?" "Nhà mình mời ông bà trước, như mời người lớn ăn trước ở bữa cơm. Hương cháy hết thì mẹ lấy xuống cho con." Nếp mời người trên trước con đã quen ở bữa cơm, nên con hiểu ngay.
"Sao ngày giỗ phải mặc đồ đẹp, phải chào mọi người?" "Hôm nay họ hàng về để cùng nhớ ông, mình mặc gọn gàng và chào hỏi là để cảm ơn mọi người đã đến." Nhấn vào người đang sống ở đó, trẻ sẽ thấy việc chào hỏi có lý hơn.
"Sao lúc thắp hương con phải nói nhỏ?" Nhiều nhà dặn trẻ nói nhỏ khi người lớn đang thắp hương. Đáp: "Lúc bố mẹ thắp hương là lúc bố mẹ đang nghĩ về ông bà, giống như khi con tập trung xếp hình thì không muốn ai làm ồn. Xong rồi con chơi tiếp thoải mái." Trẻ dễ chịu khi biết lệnh im lặng chỉ kéo dài vài phút.
Một lưu ý chung cho nhóm này. Mỗi luật trong nhà nên có lý do nói được thành lời. Nếu một luật chỉ có lý do "vì kiêng", bạn cân nhắc xem có cần giữ với trẻ không, hay để người lớn tự giữ. Trẻ chấp nhận luật dễ hơn nhiều khi luật ấy có lý do con hiểu được.
Nhóm bốn: khi con thấy nhà khác làm khác
Đi học, trẻ sẽ gặp bạn có bàn thờ to, bạn có bàn thờ nhỏ gắn tường, bạn không có bàn thờ, bạn đi lễ nhà thờ hoặc lễ chùa, bạn có ông bà ở nước ngoài. Đây là lúc dạy con tôn trọng sự khác nhau, nếu bạn trả lời không phán xét.
Khi con hỏi "Sao nhà bạn Minh không có bàn thờ?", bạn đáp: "Mỗi nhà nhớ ông bà một cách. Có nhà đặt bàn thờ, có nhà giữ ảnh và đi thăm mộ, có nhà cầu nguyện theo đạo của nhà bạn ấy. Cách nào cũng là thương ông bà." Đừng thêm "nhà mình làm thế mới đúng". Một câu như vậy, con mang lên lớp nói lại, có thể làm bạn của con buồn.
Nếu con hỏi "Sao nhà bác Hai cúng to thế, nhà mình cúng ít?", nói thật về hoàn cảnh: nhà bác là nhà trưởng, đông người về, còn nhà mình ở chung cư, cúng gọn mà vẫn đủ lòng. Trẻ hiểu chuyện to nhỏ rất nhanh khi được nói thật, và học được rằng lòng thành không đo bằng mâm cỗ. Câu này cũng giúp con không so bì khi đi giỗ ở các nhà trong họ.
Bảng tóm tắt mười ba câu và câu đáp ngắn
Chép bảng này vào sổ tay hoặc dán gần bàn thờ cho người trông trẻ đọc, để cả nhà nói cùng một tinh thần.
| Con hỏi | Câu đáp ngắn |
|---|---|
| Người trong ảnh là ai? | Tên, quan hệ, một chi tiết đời thường |
| Sao có cụ không có ảnh? | Ngày xưa ít chụp ảnh, nhà vẫn nhớ tên |
| Sao không thờ ông bà ngoại? | Ông bà ngoại thờ ở nhà cậu, nhà mình vẫn về giỗ |
| Bao giờ con lên bàn thờ? | Lâu lắm, khi con thành ông bà |
| Sao phải thắp hương? | Để nói mình vẫn nhớ ông bà |
| Ông bà có ăn được không? | Không ăn như mình, mâm cơm để nhớ bữa ăn chung |
| Người lớn khấn gì? | Kể chuyện trong nhà cho ông bà nghe |
| Sao đốt giấy? | Cách người xưa gửi tấm lòng, con không đến gần lửa |
| Sao không được trèo lên bàn thờ? | Chỗ quý nhất nhà, lại có lửa dễ bỏng |
| Sao không ăn bánh ngay? | Mời ông bà trước, như mời người lớn |
| Sao ngày giỗ phải chào mọi người? | Cảm ơn họ hàng đã về cùng nhớ ông |
| Sao lúc thắp hương phải nói nhỏ? | Bố mẹ đang nghĩ về ông bà, chỉ vài phút |
| Sao nhà bạn không có bàn thờ? | Mỗi nhà nhớ ông bà một cách |
Bảng chỉ là khung. Câu đáp hay nhất luôn có chi tiết của nhà bạn: tên cụ, nghề của ông, món bà hay nấu.
Khi bạn cũng không biết câu trả lời
Có những câu cha mẹ trẻ không trả lời được, vì chính mình cũng chỉ làm theo người lớn. Chẳng hạn vì sao bát hương đặt chỗ này, vì sao ngày giỗ ăn món này, vì sao cụ ông bên trái cụ bà bên phải. Đừng bịa. Bạn nói: "Câu này bố cũng không biết. Cuối tuần mình gọi hỏi ông nội nhé."
Biến câu hỏi của con thành một cuộc gọi cho ông bà hay bác trưởng là một trong những cách giữ nếp tốt nhất. Ông bà vui vì cháu hỏi, con nhận được câu trả lời từ người trong cuộc, còn bạn học thêm được điều mình chưa biết. Ghi câu trả lời vào một cuốn sổ nhỏ, đặt tên là "sổ con hỏi", sau vài năm bạn có trong tay những ghi chép về nếp nhà mà không sách nào in.
Mẫu một trang ghi: "Ngày 12 tháng Chạp. Bé An (7 tuổi) hỏi: sao ngày giỗ cụ nhà mình luôn có xôi gấc? Ông nội trả lời: vì cụ bà ngày xưa đồ xôi gấc bán ở chợ, nuôi cả nhà. Ông kể thêm chuyện cụ gánh xôi đi bộ ba cây số." Một trang như vậy giữ được cả câu hỏi của trẻ, giọng của ông, và một mảnh đời của cụ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu hỏi về bàn thờ?
Thường từ khoảng ba bốn tuổi, khi trẻ để ý đồ vật trong nhà và hỏi tên mọi thứ. Câu hỏi sâu hơn về lý do thường đến lúc sáu đến tám tuổi, khi con đi học và thấy nhà khác làm khác nhà mình.
Nói với trẻ rằng ông bà về ăn cơm có sai không?
Đó là cách nói quen thuộc ở nhiều nhà, mang ý nhớ thương. Nhưng với trẻ hay lo, câu này có thể làm con sợ hoặc chờ thấy ông bà. Cách nói "mời ông bà để nhớ bữa ăn chung" giữ được ý mà ít gây hiểu lầm hơn.
Con hỏi bàn thờ có ma không thì đáp sao?
Bạn đáp nhẹ nhàng rằng bàn thờ là chỗ đặt ảnh ông bà và đồ nhà mình quý, không có gì đáng sợ. Cho con đứng gần lúc ban ngày, lau bàn thờ cùng bố mẹ một lần, con sẽ quen và bớt sợ dần.
Có nên cho trẻ tự thắp hương khi con muốn không?
Từ khoảng bảy tám tuổi, nếu con muốn thì người lớn cầm tay con thắp, dặn cầm thẳng, không thổi mạnh, không cắm sát nhau. Trẻ nhỏ hơn thì chỉ chắp tay đứng cạnh. An toàn với lửa luôn đặt trước nghi thức.
Con học ở trường về nói thờ cúng là mê tín thì cha mẹ nói gì?
Bạn hỏi con nghe ở đâu, rồi giải thích rằng nhớ ơn ông bà là nếp văn hoá có ở rất nhiều dân tộc. Mỗi nhà làm khác nhau, có nhà làm cầu kỳ, có nhà làm giản dị, phần quan trọng là tấm lòng nhớ ơn.
Gia đình hai bên nội ngoại thờ khác nhau thì giải thích sao cho con khỏi rối?
Nói với con rằng mỗi bên có nếp riêng, ở nhà nội mình làm theo cách nhà nội, ở nhà ngoại theo cách nhà ngoại. Con sẽ hiểu nhanh, giống như mỗi nhà có cách nấu món canh khác nhau mà vẫn đều ngon.