Trẻ gần gũi ông bà tổ tiên nhất qua những việc nhỏ lặp lại quanh năm: mở hộp kỷ vật của ông, nấu món bà hay nấu, gọi điện hỏi ông một câu về ngày xưa, tưới cây ông trồng. Những việc này tốn mười lăm đến ba mươi phút, không cần dịp lễ, và để lại trong trẻ nhiều hơn một ngày giỗ đông người mà con chỉ đứng nhìn.
Phần dưới gom mười hai việc thành bốn nhóm: với đồ vật và ảnh, với bếp, với lời kể, và ngoài trời. Có bảng chia theo tuổi và thời gian, danh sách câu hỏi để trẻ phỏng vấn ông bà, và những lỗi làm việc nhỏ biến thành bài tập khiến trẻ chán.
Vì sao việc nhỏ đều đặn hơn hẳn một lễ lớn
Một ngày giỗ có đủ thứ người lớn mong con thấy: họ hàng, mâm cỗ, hương khói, lời khấn. Nhưng với trẻ, đó thường là một ngày ồn, dài, nhiều người lạ, và con nhớ nhất trò chơi với anh chị họ. Chuyện cụ là ai, ông bà từng sống thế nào, lại thường được kể ở những lúc khác: lúc bà nhặt rau, lúc mẹ mở tủ lấy cái áo cũ của ông.
Trẻ học về gia đình qua giác quan và qua lặp lại. Mùi một món ăn, cảm giác cầm chiếc đồng hồ cũ, giọng ông qua điện thoại, cái cây lớn dần ngoài sân. Những thứ ấy, lặp đi lặp lại trong nhiều năm, tạo ra một cảm giác thuộc về mà không lời giảng nào làm được. Đây cũng là cách nhiều gia đình ở chung cư, ở xa quê, hay không đặt bàn thờ lớn vẫn giữ được sợi dây với ông bà.
Cách dùng danh sách bên dưới: không làm hết. Chọn hai ba việc hợp với nhà mình, làm đều mỗi tháng một lần hoặc vào những dịp quen thuộc. Năm sau đổi sang việc khác. Mười năm như vậy là hàng trăm lần con chạm vào câu chuyện gia đình mà không ai phải ngồi xuống dạy.
Nhóm một: việc với đồ vật và ảnh
Việc 1. Hộp kỷ vật của ông bà. Chọn một chiếc hộp, cho vào vài món của ông bà: cặp kính, chiếc khăn, cái bút máy, lá thư cũ, huy hiệu, chiếc lược. Mỗi tháng mở hộp một lần, con chọn một món, bạn kể chuyện gắn với món ấy. Ghi chuyện vào một tờ giấy nhỏ để ngay trong hộp.
Việc 2. Trò đoán ảnh. Lấy ảnh cũ của bố mẹ, ông bà thời trẻ, che tên, cho con đoán ai là ai. Trẻ rất thích phát hiện bà ngày xưa tóc dài, ông từng mặc quân phục. Sau mỗi ảnh kể một câu về lúc chụp.
Việc 3. Album con tự xếp. Mỗi năm in vài chục ảnh gia đình, để con tự xếp vào album và tự ghi chú. Trẻ lớn có thể làm một trang "ông bà của con" với ảnh, tên, quê, nghề. Album con tự làm sẽ được con giữ lâu hơn album bố mẹ làm sẵn.
Lưu ý khi dùng đồ vật cũ. Đồ quý hoặc dễ hỏng thì chụp ảnh và để con xem ảnh, hoặc chỉ cho cầm khi có người lớn. Món nào là kỷ vật duy nhất của ông bà, nói với con điều đó để con biết nâng niu.
Mẫu tờ ghi để trong hộp. "Cặp kính của ông nội. Ông đeo để đọc báo mỗi sáng và để sửa đài cho cả xóm. Mẹ kể: ông sửa không lấy tiền, chỉ xin một ấm chè. Bé Na nghe chuyện này năm bảy tuổi." Mỗi tờ chỉ ba bốn câu, ghi thêm ai kể và năm nào, vài năm sau đọc lại thấy cả con lẫn câu chuyện cùng lớn.
Nhóm hai: việc trong bếp
Món ăn là sợi dây dễ nhất giữa trẻ và người đã khuất. Ba việc dưới đây làm được ngay cả khi bạn nấu không giỏi.
- Việc 4. Nấu món của ông bà. Hỏi bố mẹ hoặc họ hàng món ông bà hay nấu, hay thích ăn. Mỗi năm vài lần nấu cùng con, vừa nấu vừa kể: "Bà nội nấu canh cua thì cho thêm mướp, vì vườn nhà bà trồng mướp."
- Việc 5. Sổ công thức gia đình. Mỗi lần nấu một món của người lớn, con ghi lại công thức kèm tên người truyền: "Cá kho của bà ngoại: cá, nước hàng bà tự thắng, kho lửa riu riu cả buổi chiều. Bà dặn đừng mở nắp nhiều." Vài năm sau cuốn sổ là một phần ký ức của cả nhà.
- Việc 6. Gói bánh, làm mứt dịp Tết cùng người lớn tuổi. Không cần làm nhiều. Con gói được một chiếc bánh méo, đặt lên mâm ngày Tết, sẽ nhớ mãi chiếc bánh ấy.
- Món ăn ở đây là để nhớ, không phải để cúng. Bạn không cần biết mâm lễ đúng hay sai, chỉ cần biết món ấy gắn với ai.
Nếu ông bà còn sống, mời ông bà dạy cháu trực tiếp hoặc qua video. Ông bà thường vui khi được nhờ dạy hơn khi được biếu quà, và cháu học được cả cách người lớn tuổi làm việc chậm rãi, cẩn thận.
Nhóm ba: việc với lời kể và giọng nói
Lời kể của người lớn tuổi là thứ mất đi nhanh nhất. Ba việc dưới đây giúp con giữ lại, đồng thời tập hỏi chuyện người lớn.
- Việc 7. Mỗi tháng một câu hỏi cho ông bà. Con gọi điện hỏi đúng một câu và ghi câu trả lời. Gợi ý câu hỏi: "Hồi bằng tuổi con, ông chơi trò gì? Bà đi học có xa không? Ông bà gặp nhau thế nào? Món ông thích nhất hồi nhỏ là gì? Ngày Tết ngày xưa nhà mình làm gì?"
- Việc 8. Ghi âm giọng ông bà kể chuyện. Mỗi năm vài lần, con cầm điện thoại ghi lại khi ông bà kể một chuyện. Lưu tệp với tên rõ ràng: người kể, ngày, chủ đề. Đây là thứ sau này con cháu sẽ quý nhất.
- Việc 9. Kể lại cho em. Trẻ lớn kể cho em nhỏ nghe một chuyện về cụ mà con từng được nghe. Kể lại là cách nhớ lâu nhất, và trẻ lớn thấy mình có vai trò trong nhà.
- Khi ông bà đã mất, người được phỏng vấn là bố mẹ, cô chú, các bác: "Ông nội hồi bố còn nhỏ hay nói câu gì?"
Đừng chữa lời kể của người lớn tuổi trước mặt con, kể cả khi chi tiết có vẻ chưa khớp. Ghi đúng lời ông bà nói, chú thích bên cạnh nếu cần đối chiếu sau.
Nhóm bốn: việc ngoài trời
Việc 10. Trồng một cây ông bà thích. Ông thích hoa sứ, bà thích cây khế, trồng một chậu ở ban công hoặc một cây ở vườn quê. Giao cho con tưới, cắt lá. Mỗi lần cây ra hoa, nhắc một câu: "Cây của ông nở rồi kìa." Cây lớn cùng con, thành một dấu mốc sống trong nhà.
Việc 11. Thăm mộ ông bà ngoài dịp lễ. Một buổi sáng bình thường, cả nhà ra thắp nén hương, nhổ cỏ, lau bia. Không đông người, không vội, con có thời gian hỏi. Nói với con đây là nơi ông bà yên nghỉ, cả nhà ra thăm như đi thăm người thân. Nếu nhà theo hình thức hoả táng và gửi tro cốt ở chùa hay nghĩa trang, cũng có thể thăm theo cách tương tự.
Việc 12. Đi lại con đường cũ của ông bà. Ngôi trường bố từng học, khu chợ bà từng bán, bến sông ông từng làm. Nếu còn ở quê hoặc trong thành phố, một buổi đi bộ kể chuyện ở đúng nơi chốn có sức nặng hơn nhiều lần kể ở nhà. Con đứng trên chỗ ông từng đứng, cảm giác gần gũi đến rất tự nhiên.
Mười hai việc theo tuổi và thời gian
Bảng giúp bạn chọn nhanh. Cột tuổi là gợi ý từ tuổi con bắt đầu làm được; trẻ nhỏ hơn có thể làm cùng bố mẹ.
| Việc | Từ tuổi | Thời gian mỗi lần | Nhịp gợi ý |
|---|---|---|---|
| 1. Hộp kỷ vật | 3 | 15 phút | Mỗi tháng |
| 2. Trò đoán ảnh | 4 | 15 phút | Khi có ảnh mới, dịp Tết |
| 3. Album con tự xếp | 6 | 1 giờ | Mỗi năm |
| 4. Nấu món của ông bà | 5 | 1 giờ | Vài lần một năm |
| 5. Sổ công thức gia đình | 8 | 20 phút | Sau mỗi lần nấu |
| 6. Gói bánh, làm mứt | 5 | Nửa buổi | Dịp Tết |
| 7. Một câu hỏi cho ông bà | 6 | 10 phút | Mỗi tháng |
| 8. Ghi âm ông bà kể chuyện | 10 | 20 phút | Vài lần một năm |
| 9. Kể lại cho em | 8 | 10 phút | Bất kỳ lúc nào |
| 10. Trồng cây ông bà thích | 4 | 5 phút tưới mỗi ngày | Quanh năm |
| 11. Thăm mộ ngoài dịp lễ | 6 | Một buổi sáng | Một hai lần một năm |
| 12. Đi lại con đường cũ | 7 | Nửa buổi | Mỗi lần về quê |
Nếu nhà bạn chỉ làm được ba việc, gợi ý chọn một việc mỗi tháng (hộp kỷ vật hoặc câu hỏi cho ông bà), một việc theo mùa (nấu món của ông bà) và một việc mỗi năm (album hoặc thăm mộ).
Giữ cho việc nhỏ không thành bài tập
Ý tốt dễ hỏng nếu con cảm thấy đây là thêm một môn học. Những lỗi hay gặp:
- Biến thành kiểm tra. "Cụ tên gì? Nói lại xem nào." Hỏi kiểu này một lần là con né cả hộp kỷ vật.
- Làm quá nhiều cùng lúc. Mười hai việc trong một tháng hè là cách chắc nhất để năm sau con không muốn làm việc nào.
- So con với anh chị họ. "Anh Nam thuộc hết tên các cụ rồi đấy." Mỗi trẻ gần gũi gia đình theo cách riêng.
- Chỉ kể chuyện hay. Ông từng thất bại, bà từng vất vả, những chuyện ấy dạy con nhiều hơn chuyện ông bà giỏi giang.
- Bố mẹ không làm cùng. Giao hộp kỷ vật cho con tự mở mà không ngồi cạnh kể chuyện thì hộp chỉ là đống đồ cũ.
Một lỗi nữa ít ai để ý: chỉ làm khi có khách hay khi ông bà đến chơi, để người lớn thấy con "biết điều". Trẻ nhận ra ngay việc ấy là để trình diễn và mất hứng. Làm lúc chỉ có cả nhà với nhau, không ai chấm điểm, mới là lúc con thật sự mở lòng.
Dấu hiệu bạn đang đi đúng: con tự đòi mở hộp kỷ vật, tự hỏi "món này của ai", tự kể cho bạn bè về ông. Khi đó việc nhỏ đã thành thói quen của chính con.
Câu hỏi thường gặp
Nhà không còn kỷ vật nào của ông bà thì làm hộp kỷ vật thế nào?
Bạn có thể dùng ảnh in, bản chép tay một bức thư, một món đồ cùng loại ông bà hay dùng như chiếc nón lá, cái điếu cày đã hỏng. Quan trọng là câu chuyện kèm theo, không phải món đồ là bản gốc.
Ông bà ở xa, không quen dùng điện thoại thì con hỏi chuyện thế nào?
Nhờ người ở gần ông bà gọi video giúp, hoặc con viết câu hỏi vào thư gửi về, nhờ người trong nhà ghi lại câu trả lời. Một số ông bà thích trả lời bằng tin nhắn thoại hơn là gọi video.
Có nên cho trẻ ghi hình ông bà khi ông bà không thích không?
Không nên. Hỏi ý ông bà trước, nếu ông bà ngại bị quay thì chỉ ghi âm giọng nói, hoặc con ghi chép tay. Tôn trọng ý người lớn tuổi cũng là một bài học về cách cư xử với ông bà.
Con ở chung cư không có chỗ trồng cây thì sao?
Một chậu nhỏ ở ban công hay bậu cửa sổ là đủ, chọn loại cây dễ sống như cây lưỡi hổ hay hoa mười giờ nếu cây ông bà thích không hợp chậu. Điều con nhớ là việc chăm cây gắn với ông bà, không phải đúng loài cây.
Trẻ tuổi teen có còn hứng thú với những việc này không?
Tuổi teen thường thích việc có kỹ năng thật hơn: ghi âm, dựng một đoạn phim ngắn về ông bà, số hoá ảnh cũ, làm sổ công thức có ảnh chụp đẹp. Giao cho con vai người làm chính, bố mẹ phụ, con sẽ hứng thú hơn.
Gia đình không thờ cúng thì có làm được các việc này không?
Được. Mười hai việc đều xoay quanh tưởng nhớ và gắn kết gia đình, không phụ thuộc vào nghi lễ. Nhiều gia đình theo các đức tin khác nhau, hoặc không đặt bàn thờ, vẫn giữ sợi dây với ông bà bằng chính những việc nhỏ này.