Trẻ sợ bàn thờ hay sợ ảnh người đã khuất thường không phải vì bàn thờ, mà vì một vài thứ đi kèm: ánh đèn đỏ ban đêm, khuôn mặt nghiêm nhìn thẳng trong ảnh, chuyện ma nghe ở lớp, hay một câu doạ của người lớn. Tìm ra đúng nguồn sợ rồi gỡ từng thứ, kết hợp cho con làm quen dần vào ban ngày, phần lớn trẻ sẽ bớt sợ sau vài tuần.
Phần dưới có bảng nguồn sợ và cách gỡ, những câu người lớn vô tình gieo sợ, các bước làm quen, vài điều chỉnh nhỏ trong nhà, cách xử lý khi nỗi sợ đến từ chuyện ma ở trường hay khi nhà vừa có tang, và những dấu hiệu cho thấy con cần thêm hỗ trợ. Bài không bàn chuyện bàn thờ đặt ở đâu là đúng hay sai.
Nỗi sợ đến từ đâu, biểu hiện và cách gỡ
Hỏi con bằng những câu nhẹ: "Con thấy cái gì làm con sợ nhất?", "Con nghĩ sẽ có chuyện gì xảy ra?". Trẻ thường chỉ ra được một hai thứ cụ thể. Bảng dưới gom các nguồn hay gặp.
| Nguồn sợ | Con hay nói hoặc làm | Cách gỡ |
|---|---|---|
| Đèn đỏ, đèn nhấp nháy ban đêm | Không dám đi qua, đòi bật đèn to | Cho con xem đèn lúc ban ngày, nói đó là đèn thường; cân nhắc tắt hoặc đổi đèn ấm dịu ban đêm |
| Ảnh mặt nghiêm nhìn thẳng | "Ông nhìn con", "mắt ông đi theo con" | Giải thích ảnh chụp nhìn thẳng thì ở đâu cũng thấy nhìn mình; kể chuyện vui về người trong ảnh |
| Chuyện ma từ bạn, phim, mạng | Sợ sau khi đi học về, hỏi "có ma không" | Hỏi con nghe ở đâu, phân biệt chuyện kể với đời thật, hạn chế nội dung đáng sợ |
| Lời doạ của người lớn | "Ông bà phạt con", sợ làm sai | Người lớn nói lại, sửa câu cũ, không dùng ông bà để doạ nữa |
| Nhà vừa có tang | Sợ ảnh mới, sợ ở một mình | Nói thật về cái chết theo tuổi, cho con thời gian, giữ nếp sinh hoạt |
| Khói, mùi hương, tiếng chuông | Ho, che mũi, khóc khi người lớn thắp hương | Cho con đứng xa, mở cửa thoáng, không bắt con đứng sát |
Một trẻ có thể sợ vì hai ba nguồn cùng lúc. Gỡ từng thứ một, bắt đầu từ thứ dễ nhất, thường là chuyện ánh sáng. Thấy một nỗi sợ nhỏ biến mất giúp con tin rằng các nỗi sợ khác cũng sẽ qua.
Những câu người lớn vô tình gieo sợ
Phần lớn nỗi sợ bàn thờ ở trẻ bắt nguồn từ lời người lớn, nói đùa hoặc nói để con nghe lời. Nếu nhà bạn có những câu dưới đây, thống nhất với mọi người thôi dùng:
- "Hư là ông bà trên bàn thờ thấy hết đấy."
- "Đừng nghịch chỗ đó, ông bà về bắt."
- "Tối không được đi qua phòng thờ." (không kèm lý do)
- "Đừng chỉ tay vào ảnh, kẻo bị làm sao."
- "Ngày rằm ma về nhiều lắm, ở yên trong nhà."
- Kể chuyện ma ở bàn thờ, ở nghĩa trang cho vui trước mặt trẻ nhỏ.
Nếu những câu ấy đã được nói, người đã nói nên tự nói lại với con: "Hôm trước bà nói đùa thôi. Ông bà thương con lắm, không ai bắt con cả." Một lời đính chính từ chính người đã doạ có tác dụng hơn mười lần bố mẹ giải thích. Với ông bà quen nói vậy, bạn nhờ khéo và đưa ra câu thay thế, đừng trách.
Câu thay thế gợi ý cho từng tình huống: muốn con không nghịch đồ trên bàn thờ thì nói "đồ của ông bà quý lắm, lại có lửa, con chơi ở đây nhé"; muốn con đi ngủ sớm thì nói thẳng lý do thật là sáng mai đi học. Lý do thật bao giờ cũng dạy con nhiều hơn một nỗi sợ.
Các bước làm quen dần với bàn thờ
Làm quen là cho con tiếp xúc từng chút một, trong điều kiện an toàn, có người lớn bên cạnh. Mỗi bước giữ vài ngày, con thoải mái mới sang bước sau.
- Ban ngày, đứng nhìn từ xa cùng bố mẹ. Nói chuyện bình thường về những đồ vật trên đó: "Đây là bình hoa, đây là đĩa quả."
- Kể chuyện vui về người trong ảnh. "Ông ngoại ngày xưa hay đạp xe chở mẹ đi ăn kem. Ông cười to lắm." Khuôn mặt nghiêm trong ảnh dần gắn với một con người hiền lành.
- Cùng lau dọn vào ban ngày. Con lau khung ảnh, thay nước bình hoa, bố mẹ lo phần có lửa. Chạm vào đồ vật bằng tay mình làm chúng bớt bí ẩn.
- Cho con đặt một thứ của con. Một bông hoa con hái, một chiếc bánh con thích. Bàn thờ có phần của con thì con thấy gần hơn.
- Đi qua lúc chạng vạng, có người lớn đi cùng, rồi dần cho con tự đi khi đèn trong nhà còn sáng.
- Khen con cụ thể: "Hôm nay con tự đi lấy nước qua phòng khách, giỏi quá." Không khen kiểu "lớn rồi mà còn sợ", vì câu ấy nghe như chê.
Không đẩy nhanh quá. Trẻ sợ nhiều có khi cần vài tuần cho mỗi bước. Lùi lại một bước khi con hoảng là bình thường, không phải thất bại.
Vài điều chỉnh nhỏ trong nhà giúp con đỡ sợ ban đêm
Ánh sáng. Đèn đỏ hoặc đèn nhấp nháy trong bóng tối là thứ trẻ hay sợ nhất. Nhiều gia đình tắt đèn thờ khi cả nhà đi ngủ, hoặc dùng loại ánh vàng dịu. Đây là việc của từng nhà quyết theo nếp mình, nhưng nên biết rằng ánh đèn ảnh hưởng nhiều đến trẻ.
Lối đi ban đêm. Nếu con phải đi qua gian thờ để vào nhà vệ sinh, đặt một đèn ngủ nhỏ ở lối đi để con không phải bước trong tối. Đèn có cảm biến chuyển động là lựa chọn tiện.
Đèn ngủ trong phòng con. Trẻ đang sợ thường ngủ yên hơn với một đèn ngủ ánh ấm. Không cần tắt hẳn đèn cho tới khi con tự muốn.
Một ảnh đời thường. Bên cạnh ảnh thờ nghiêm trang, nhiều nhà để ở phòng khách một tấm ảnh ông bà đang cười, đang bế cháu. Trẻ có thêm hình ảnh ấm áp để gắn với người đã khuất.
Giờ thắp hương. Nếu con sợ khói hay tiếng chuông, thắp hương lúc con đang chơi ở phòng khác, mở cửa cho thoáng. Con không cần có mặt mỗi lần.
Khi nỗi sợ đến từ chuyện ma ở trường, phim và mạng
Từ khoảng sáu bảy tuổi, trẻ bắt đầu nghe chuyện ma từ bạn bè, xem đoạn phim ngắn có hình bàn thờ, nghĩa trang được dựng cho rùng rợn. Về nhà, bàn thờ quen thuộc bỗng gắn với những hình ảnh ấy. Con có thể không kể với bố mẹ, chỉ đột nhiên không dám ở phòng khách một mình.
Hỏi nhẹ: "Dạo này con có nghe chuyện gì làm con sợ không?" Khi con kể, đừng cười, đừng gạt "làm gì có ma". Thừa nhận cảm giác trước: "Nghe chuyện đó mẹ cũng thấy rợn." Rồi mới phân biệt: "Chuyện ma là chuyện người ta bịa ra cho hồi hộp, giống phim hoạt hình con xem. Bàn thờ nhà mình là chỗ để ảnh ông bà, không giống trong phim."
Kiểm tra những gì con xem trên điện thoại, máy tính bảng và hạn chế nội dung kinh dị phù hợp với tuổi. Nói với con rằng con được quyền bảo "tớ không muốn nghe" khi bạn kể chuyện ma. Với trẻ lớn, cùng con xem một đoạn phim dựng cảnh rùng rợn rồi chỉ cho con thấy họ dùng âm nhạc, ánh sáng thế nào để tạo cảm giác sợ. Hiểu được mẹo dựng phim, nhiều trẻ hết sợ hẳn.
Khi nhà vừa có người mất
Sau tang lễ, bàn thờ có thêm một ảnh mới, có khi là người con rất thân. Nỗi sợ lúc này thường đan với nỗi buồn và sự bối rối: con nhớ ông mà lại sợ ảnh ông, rồi thấy có lỗi vì sợ. Nói với con rằng cảm giác ấy là bình thường: "Nhiều bạn nhỏ thấy ảnh người thân mới mất thì vừa nhớ vừa hơi sợ. Không sao cả. Con không sai gì đâu."
Đừng bắt con chào ảnh mỗi ngày nếu con chưa muốn. Cho con thời gian. Cùng con xem những tấm ảnh khác của ông lúc còn khoẻ, kể chuyện vui về ông. Dần dần, khuôn mặt trên bàn thờ sẽ trở lại là khuôn mặt của người ông con thương, không còn là hình ảnh của tang lễ.
Trong những tuần đầu, con có thể ngủ kém, đòi ngủ với bố mẹ, sợ ở một mình. Chấp nhận điều đó một thời gian, rồi cùng con đặt từng bước nhỏ để quay lại nếp cũ. Báo cho cô giáo biết để cô thông cảm khi con lơ đãng trên lớp.
Có trẻ lại phản ứng ngược: cứ đứng mãi trước ảnh mới, nói chuyện với ảnh, hỏi ông có nghe không. Đó cũng là cách trẻ tập chia tay. Bạn đứng cạnh, nghe con nói, trả lời những câu con hỏi theo cách thật và nhẹ, không cần chặn lại.
Khi nào nên nhờ thêm hỗ trợ
Phần lớn nỗi sợ bàn thờ sẽ qua với sự kiên nhẫn của gia đình. Bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi:
- Nỗi sợ kéo dài nhiều tháng và không giảm dù gia đình đã kiên trì làm quen.
- Con mất ngủ thường xuyên, gặp ác mộng gần như mỗi đêm.
- Nỗi sợ lan sang nhiều thứ khác: sợ bóng tối, sợ ở một mình, sợ đi học.
- Con có những hành vi lặp đi lặp lại kèm lo âu, ví dụ phải kiểm tra, phải đếm, phải đi đường vòng mới yên tâm.
- Nỗi sợ xuất hiện sau một mất mát lớn và đi kèm buồn bã sâu, thu mình kéo dài.
Nhờ hỗ trợ không có nghĩa là con có vấn đề nghiêm trọng hay gia đình làm sai. Đó chỉ là thêm một người biết cách giúp trẻ đi qua nỗi sợ nhanh hơn và nhẹ nhàng hơn.
Trước buổi gặp, ghi lại vài dòng trong một hai tuần: con sợ lúc nào, ở đâu, nói gì, ngủ ra sao, gia đình đã thử cách nào. "Thứ ba: con không dám đi qua phòng khách sau tám giờ tối, đòi mẹ bế. Thứ năm: kể là bạn trong lớp nói ảnh trên bàn thờ biết nhìn." Những ghi chép cụ thể như vậy giúp người tư vấn hiểu nhanh hơn nhiều so với một câu "cháu hay sợ".
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi hay sợ bàn thờ nhất?
Thường từ khoảng ba đến tám tuổi, khi trí tưởng tượng phát triển mạnh và trẻ bắt đầu nghe chuyện ma. Nhiều trẻ hết sợ tự nhiên khi lớn hơn, nhất là khi người lớn không dùng bàn thờ để doạ và con được làm quen dần.
Có nên chuyển bàn thờ đi chỗ khác vì con sợ không?
Phần lớn trường hợp không cần. Các điều chỉnh nhỏ như ánh sáng, lối đi, đèn ngủ và làm quen dần thường đủ. Nếu gia đình đang tính sắp xếp lại nhà vì lý do khác, có thể cân nhắc thêm yếu tố con sợ.
Con nói thấy ông trong ảnh cử động thì phải làm sao?
Bình tĩnh, không tỏ ra hoảng. Hỏi con thấy lúc nào, ánh sáng thế nào. Ánh nến, đèn nhấp nháy và bóng đổ dễ tạo cảm giác hình ảnh chuyển động. Bật đèn sáng, cùng con nhìn lại, giải thích nhẹ nhàng về ánh sáng.
Ông bà cứ dùng bàn thờ để doạ cháu thì nói thế nào?
Nói riêng với ông bà, nhẹ nhàng: cháu đang sợ đến mức không ngủ được, nhờ ông bà giúp cháu bằng cách kể chuyện vui về các cụ. Đưa cho ông bà một câu thay thế cụ thể để dùng, như "ông bà thương cháu lắm".
Có nên bắt con chào ảnh mỗi ngày để quen không?
Không nên ép. Bắt con làm điều con đang sợ thường làm nỗi sợ nặng thêm. Mời con chào khi có bố mẹ đứng cạnh, con không muốn thì thôi. Làm quen hiệu quả khi con thấy mình được quyền lùi lại.
Trẻ sợ bàn thờ có ảnh hưởng gì về sau không?
Nếu được giúp đỡ nhẹ nhàng, phần lớn trẻ hết sợ và không để lại ảnh hưởng gì. Điều đáng lo hơn là con lớn lên gắn thờ cúng với sợ hãi, nên cách người lớn xử lý bây giờ có ý nghĩa với cả cách con nhìn nếp nhà sau này.