Trong họ, vai vế tính theo đời và theo ngành, không theo tuổi. Người ở đời trên luôn là bậc trên, dù ít tuổi hơn; trong cùng một đời, con của ngành anh thường là bậc anh chị so với con của ngành em, ở rất nhiều gia đình miền Bắc. Vì thế mới có cảnh một người đàn ông bốn mươi tuổi lễ phép gọi cậu bé lên mười là "chú".
Cách tính này nghe rối nhưng thật ra chỉ có hai câu hỏi: người kia ở đời thứ mấy, và trong cùng đời thì ngành ai trước. Phần dưới chỉ cách đếm đời, giải thích chuyện con anh con em, có bảng tra nhanh trong họ nội, và những câu dùng được khi tuổi tác với vai vế đá nhau ngay giữa đám giỗ. Cách gọi bên ngoại (cậu, dì, mợ) không bàn ở đây.
Vai vế tính theo đời, không theo tuổi
Hình dung hai anh em ruột, anh cả sinh năm 1950, em út sinh năm 1972. Con trai anh cả sinh năm 1975, tức là lớn hơn chú út của mình chỉ ba tuổi, có nhà còn lớn hơn chú. Theo vai vế, người cháu ấy vẫn gọi em út của bố là "chú", xưng "cháu", suốt đời. Con của hai người lại tiếp tục cách gọi đó ở đời sau.
Cả họ giữ được trật tự ấy vì nó gắn với việc thờ: ở đời nào thì đứng lễ ở hàng ấy, ngồi chiếu ấy, ghi tên ở trang ấy trong gia phả. Tuổi tác được kính trọng bằng cách khác, như mời ngồi chỗ thoáng, chúc thọ, hỏi ý kiến, còn vai vế thì không đổi.
Với người lớn lên ở thành phố, cách tính này có lúc thấy gượng. Nhưng nếu nhìn nó như một tấm bản đồ chung, mỗi người biết chỗ mình đứng và biết người kia đứng đâu, thì sẽ thấy nó giúp gặp nhau dễ hơn chứ không khó hơn. Gặp một người lạ trong họ, chỉ cần hỏi "bác ở đời thứ mấy" là hai bên biết ngay phải xưng hô ra sao, không ai phải đoán.
Đếm đời từ ông tổ: cách làm và cách ghi
Họ có gia phả thì đời đã được đánh số sẵn. Nếu chưa có, bạn vẫn tự đếm được với một bậc cao niên giúp:
- Hỏi người trong họ: ông tổ được tính là đời thứ nhất là ai. Đây là quy ước của họ, có họ tính từ người về lập làng, có họ tính từ người đầu tiên còn ghi được tên.
- Đếm xuống theo đường thẳng cha con đến chính bạn. Ông tổ đời một, con ông đời hai, và cứ thế.
- Ghi số đời cạnh tên bạn và bố bạn. Nhiều họ có câu nói ngắn để nhớ, ví dụ "cháu đời mười hai, chi ba".
- Khi gặp người khác trong họ, so số đời: số nhỏ hơn là bậc trên, bằng nhau là cùng đời, lớn hơn là bậc dưới.
- Nếu cùng đời, hỏi tiếp ngành: tổ tiên chung gần nhất của hai người là ai, con nào của cụ ấy là anh, con nào là em.
Mẫu ghi một dòng trong sổ tay của gia đình: "Nguyễn Văn Tâm, đời 12, chi 3, ngành 2 (ngành ông Hai), con ông Nguyễn Văn Phúc đời 11." Một dòng như vậy đủ để con cháu về sau tự tính vai vế với bất cứ ai trong họ.
Con anh, con em: vì sao con nhà bác ít tuổi vẫn là anh chị
Trong cùng một đời, nhiều gia đình miền Bắc tính vai anh chị em họ theo vai của bố mẹ: con của bác (anh của bố) là anh chị, con của chú, cô (em của bố) là em, bất kể ai sinh trước. Người ta hay gói lại trong câu "con anh làm anh, con em làm em". Thế nên một bé gái năm tuổi con nhà bác vẫn được người anh họ mười tám tuổi gọi là "chị".
Ở không ít gia đình miền Nam và một phần miền Trung, anh chị em họ lại hay gọi theo tuổi thật, ai lớn hơn là anh chị, chỉ giữ vai đời trên đời dưới cho rõ. Cũng có nhà theo kiểu pha: lúc lễ thì gọi theo vai, ngày thường thì gọi theo tuổi. Không cách nào là đúng duy nhất, mỗi họ mỗi nếp.
Rắc rối thường đến khi hai nhánh theo hai nếp khác nhau gặp nhau ở một đám giỗ. Cách êm nhất là đi theo nếp của nơi tổ chức. Về quê họ nội ở miền Bắc thì gọi theo vai của bố mẹ; ở nhà họ hàng theo nếp gọi theo tuổi thì theo tuổi. Nếu không biết, hỏi khẽ người lớn đi cùng trước khi chào, đừng để đến lúc chào rồi mới sửa trước mặt mọi người.
Bảng tra nhanh vai vế trong họ nội
Bảng tính từ chỗ đứng của bạn (đời của bạn gọi là đời N). Cách gọi ở cột cuối là cách phổ biến ở miền Bắc, các vùng khác có thể đổi chữ nhưng thứ bậc giữ nguyên.
| Người kia ở | Quan hệ | Thứ bậc so với bạn | Cách gọi thường gặp |
|---|---|---|---|
| Đời N trừ 3 | Anh em của cụ (ông nội của bố) | Trên ba bậc | Cụ, kỵ (tuỳ vùng) |
| Đời N trừ 2 | Anh em của ông nội | Trên hai bậc | Ông bác, ông chú, bà cô |
| Đời N trừ 1 | Anh em họ của bố | Trên một bậc | Bác (nếu ngành anh), chú hoặc cô (nếu ngành em) |
| Đời N, ngành trên | Con của bác, của ông bác | Cùng bậc, vai anh chị | Anh, chị |
| Đời N, ngành dưới | Con của chú, cô, của ông chú | Cùng bậc, vai em | Em |
| Đời N cộng 1 | Con của anh chị em họ | Dưới một bậc | Cháu |
| Đời N cộng 2 | Cháu của anh chị em họ | Dưới hai bậc | Chắt hoặc cháu (tuỳ vùng) |
Khi xưng với người đời trên dù ít tuổi, bạn vẫn xưng "cháu" hoặc "em" theo vai. Nếu người ấy là trẻ con, bạn gọi đúng vai nhưng giọng thân mật như với một đứa trẻ, chẳng hạn "Chú Bin ăn bánh không, cháu bóc cho", cả nhà nghe vừa vui vừa đúng nếp.
Khi tuổi lệch với vai: cư xử ở đám giỗ, đám cưới
Trong lễ, theo vai. Lúc thắp hương, xếp hàng lạy, ngồi mâm theo thứ bậc, cứ theo vai mà làm. Người lớn tuổi mà vai dưới thường tự đứng lùi, đừng kéo họ lên vì nể tuổi, việc đó lại làm họ khó xử.
Ngoài lễ, mềm theo tuổi. Ngồi uống nước, nói chuyện, nhiều nhà để người ít tuổi vai trên gọi người nhiều tuổi vai dưới bằng "anh", "chị" cho thân. Hai bên thoả thuận một lần là xong.
Nhường chỗ theo tuổi khi cần. Người già, người yếu được mời ngồi chỗ mát, ăn trước, dù vai dưới. Đây là kính tuổi, không phải đổi vai.
Đừng trêu vai vế trước đông người. Câu "ông chú tí hon" nghe vui nhưng có trẻ ngại không muốn về giỗ nữa. Trêu nhẹ trong nhà thì được, ở mâm đông người thì thôi.
Khi người vai dưới là bậc cao niên được cả làng kính trọng. Có những người vai dưới nhưng là thầy giáo cũ, là người từng đứng ra lo việc làng. Trong họ vẫn gọi theo vai, nhưng người vai trên ít tuổi thường chủ động mời người ấy nói trước, mời ngồi gần trưởng họ. Cách làm này giữ được cả nếp vai vế lẫn sự kính trọng với người có công.
Khi chưa rõ vai, xưng trung tính. Gặp người lạ trong họ, bạn có thể mở bằng "Cháu chào bác, bác cho cháu hỏi bác ở chi nào ạ". Biết vai rồi thì sửa cách gọi ngay, không ai trách.
Dạy trẻ gọi đúng vai mà không gượng ép
Trẻ lớn lên ở thành phố thường chỉ quen bố mẹ, ông bà. Về quê gặp cả chục người, bắt gọi đúng ngay là quá sức. Mấy cách nhẹ nhàng mà nhiều nhà đã làm:
- Trước chuyến về quê, cho trẻ xem ảnh từng người và nói một câu về họ: "Đây là ông Hai, ông trồng cây ổi to ở sân."
- Chỉ dạy vài người trẻ sẽ gặp nhiều nhất, những người khác để bố mẹ giới thiệu tại chỗ.
- Khi trẻ gọi sai, người lớn sửa nhẹ bằng cách nói lại đúng: "À, đây là chú Bin, con chào chú Bin nhé." Không chê trước mặt khách.
- Giải thích chuyện tuổi nhỏ vai lớn như một điều thú vị: "Bạn ấy nhỏ hơn con mà là chú con đấy, vì ông của bạn ấy là em của ông con."
- Không bắt trẻ khoanh tay chào từng người khi trẻ đang mệt hoặc ngại; chào chung một câu là đủ.
Trẻ nhớ vai vế nhanh nhất khi có một người bạn cùng lứa trong họ. Nếu về quê, cứ để trẻ chơi với các anh chị em họ trước, cách gọi sẽ tự quen qua những buổi chơi chung.
Lỗi hay gặp khi tính vai vế và cách sửa
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở người lâu không về quê, hoặc ở các nhà mà bố mẹ ít kể chuyện họ hàng. Phần lớn sửa được bằng một câu hỏi đúng lúc.
| Lỗi | Vì sao xảy ra | Cách sửa |
|---|---|---|
| Gọi theo tuổi người lạ trong họ | Thấy người lớn tuổi thì gọi bác, ít tuổi thì gọi em | Hỏi đời và ngành trước khi chào, hoặc nhờ người đi cùng giới thiệu |
| Nhầm ông chú với ông bác | Không biết ông ấy là anh hay em của ông nội mình | Hỏi thứ tự sinh của các ông trong đời ấy, ghi vào sổ tay gia đình |
| Tự gọi con nhà chú lớn tuổi là anh trong khi nhà theo nếp con anh làm anh | Quen cách gọi theo tuổi ở thành phố | Theo nếp của nơi tổ chức lễ; ngoài lễ hai bên tự thoả thuận |
| Xưng cháu với người cùng đời | Thấy người ấy nhiều tuổi quá nên ngại xưng em | Xưng em và giữ giọng kính trọng; tuổi được kính bằng lời lẽ, không bằng đổi vai |
| Để trẻ gọi theo cách của bố mẹ (gọi chú của bố là chú) | Trẻ nghe bố mẹ gọi rồi bắt chước | Dạy trẻ gọi lùi một bậc: chú của bố là ông chú của con |
| Đổi cách gọi giữa chừng mà không nói | Vừa biết mình gọi sai | Nói nhẹ một câu: "Cháu xin lỗi, giờ cháu mới biết bác ở đời trên", rồi gọi đúng |
Một mẹo nhỏ giúp nhiều gia đình: sau mỗi lần về giỗ, ghi vào điện thoại tên và vai của những người mới gặp, kèm một chi tiết để nhớ mặt. Năm sau về, mở ra xem lại trên đường đi, bạn sẽ chào đúng gần hết.
Câu hỏi thường gặp
Người ít tuổi hơn mà vai trên thì mình có phải xưng cháu không?
Theo nếp của nhiều họ thì có, nhất là trong dịp lễ. Ngoài lễ, nếu hai người thân nhau, có thể thoả thuận gọi anh em cho tự nhiên. Điều cần tránh là tự đổi cách gọi trước mặt các bậc trên khi chưa hỏi.
Con nhà chú lớn tuổi hơn con nhà bác thì ai là anh?
Theo nếp "con anh làm anh, con em làm em" ở nhiều gia đình miền Bắc, con nhà bác là anh chị dù ít tuổi. Ở nhiều gia đình miền Nam, người lớn tuổi hơn là anh chị. Nên theo nếp của chính họ mình.
Làm sao biết mình ở đời thứ mấy?
Hỏi trưởng họ hoặc người giữ gia phả, vì đời được đếm từ người mà họ chọn làm ông tổ đời thứ nhất. Nếu họ chưa có gia phả, đếm theo đường cha con lên đến người xa nhất còn biết tên và ghi rõ là đếm từ đâu.
Vai vế có tính cho con dâu, con rể không?
Có. Con dâu, con rể được tính theo vai của vợ hoặc chồng. Chồng bạn là anh của ai thì bạn là chị dâu của người ấy, dù có khi ít tuổi hơn. Phần ứng xử của dâu rể trong họ được bàn riêng ở một bài khác.
Trẻ nhỏ gọi sai vai trước mặt họ hàng thì có sao không?
Không sao, người lớn trong họ đều hiểu trẻ chưa quen. Bố mẹ chỉ cần nói lại cách gọi đúng một cách nhẹ nhàng. Trách mắng trẻ trước đông người làm trẻ ngại về quê hơn là giúp trẻ nhớ.