Thờ cúng đơn giản mà vẫn trọn ý là giữ lại những việc làm nên ý nghĩa của nếp thờ, gồm lòng nhớ, sự có mặt của cả nhà và câu chuyện về người đã khuất, còn những gì thuộc về hình thức thì bớt cho vừa sức. Giản lược khác bỏ bê ở chỗ người làm biết rõ mình đang giữ điều gì và vì sao bớt điều kia.
Bài này giúp bạn tách phần cốt lõi khỏi phần có thể giản, tự hỏi ba câu trước khi bớt một việc, thưa chuyện với ông bà bố mẹ, và thử giản lược dần trong vài tháng thay vì đổi một lần. Bài không bàn cụ thể mâm lễ hay đồ thờ; những chuyện ấy mỗi nhà, mỗi vùng một khác và đã có nhiều chỗ chỉ dẫn riêng.
Giản lược khác bỏ bê ở chỗ nào
Nhiều người trẻ ngại nói chuyện giản lược vì sợ bị coi là lười hay thiếu hiếu. Thật ra, nếp thờ của người Việt đã giản đi rất nhiều qua các đời mà ý nghĩa vẫn còn. Thời ông bà, có nhà làm cỗ lớn mỗi ngày giỗ, mời cả làng; thời bố mẹ, cỗ đã gọn lại trong họ hàng gần; thời con cháu ở phố, nhiều nhà chỉ còn một mâm cơm. Không ai bảo đời sau kém hiếu hơn đời trước.
Ranh giới nằm ở chỗ người làm có hiểu điều mình giữ hay không. Một gia đình thắp hương chỉ ngày rằm, mùng một, nhưng hôm ấy cả nhà cùng đứng, bố kể cho con một chuyện về ông nội, thì nếp thờ còn nguyên. Một gia đình thắp hương mỗi tối nhưng chỉ là cái máy bấm lửa lúc đi ngang, không ai nhớ trong ảnh là ai, thì hình thức còn mà phần hồn đã mỏng.
Giản lược cũng không có nghĩa là làm cho nhanh. Có những việc giản đi về số lượng nhưng nên làm chậm lại, như lúc cả nhà đứng trước ảnh, hay lúc nhắc tên người được nhớ. Bớt đồ để có thêm thời gian cho người là hướng mà nhiều gia đình đã chọn.
Và giản lược là quyền của mỗi nhà. Không có một chuẩn chung nào bắt nhà nào cũng phải làm đủ một danh sách việc. Điều đáng giữ là sự thống nhất trong nhà và sự tôn trọng với những người lớn tuổi còn gắn bó với cách làm cũ.
Phần cốt lõi và phần có thể giản
Bảng dưới đây tách từng nhóm việc quanh nếp thờ thành phần ý nghĩa nên giữ và phần hình thức mà nhiều gia đình đã giản đi. Mỗi nhà điền lại theo nếp của mình; đây chỉ là khung tham khảo.
| Nhóm việc | Ý nghĩa cốt lõi nên giữ | Phần nhiều nhà đã giản |
|---|---|---|
| Thắp hương hằng ngày | Một lúc dừng lại để nhớ | Thắp vào ngày rằm, mùng một, hoặc thay bằng thay nước, hoa |
| Ngày giỗ | Cả nhà có mặt, nhắc tên, kể chuyện về người được giỗ | Số mâm, số khách, món cầu kỳ |
| Lễ vật | Thứ dâng lên là thứ sạch, thứ người nhà quý | Số lượng, đồ đắt tiền, đồ mua sẵn theo bộ |
| Hoá vàng | Tuỳ quan niệm mỗi nhà | Nhiều nhà giảm lượng hoặc bỏ |
| Báo việc trong nhà | Cho ông bà, cha mẹ đã khuất được biết chuyện con cháu | Lời báo ngắn, không cần nghi thức dài |
| Dọn dẹp nơi thờ | Giữ sạch, gọn để nơi nhớ người thân luôn tươm tất | Tần suất, số người làm |
Nhìn vào cột giữa, bạn sẽ thấy phần cốt lõi hầu như không tốn tiền, chỉ tốn sự có mặt. Cột thứ ba mới là phần tốn công, tốn của, và là phần mà mỗi gia đình có thể quyết định lại theo sức mình.
Ba câu tự hỏi trước khi bớt một việc
Việc này giữ điều gì cho nhà mình? Có những việc nhìn qua là hình thức nhưng lại giữ một kỷ niệm. Bà nội luôn đặt đĩa xôi gấc ngày giỗ ông vì đó là món ông thích nhất. Bỏ đĩa xôi là bỏ luôn câu chuyện ấy. Nếu một việc giữ được chuyện về người thân, hãy cân nhắc giữ lại, có thể ở dạng nhỏ hơn.
Ai trong nhà đang gắn bó với việc này? Bố mẹ, ông bà còn sống có thể rất gắn bó với một thói quen. Bớt việc ấy khi họ còn đó có thể khiến họ thấy mình bị gạt ra. Hỏi họ trước, hoặc để việc ấy cho họ tự làm.
Bớt việc này, mình dành thời gian đó cho điều gì? Nếu bớt một mâm cỗ để cả nhà có buổi chiều ngồi xem ảnh cũ của ông bà, đó là đổi hình thức lấy ý nghĩa. Nếu bớt chỉ để có thêm thời gian xem điện thoại, nhiều khả năng bạn đang bỏ chứ không phải giản.
Thưa chuyện với ông bà, bố mẹ
Người lớn tuổi thường không phản đối giản lược bằng lý lẽ, mà bằng cảm giác. Họ sợ khi họ mất đi thì con cháu sẽ bỏ hẳn nếp nhà. Vì vậy, lời thưa nên làm họ yên tâm về điều sẽ được giữ, trước khi nói đến điều sẽ bớt.
Một cách nói nhiều người đã dùng: "Bố mẹ ơi, nhà con định giữ thế này: ngày rằm, mùng một và ngày giỗ, cả nhà con đều thắp hương, các cháu đứng cùng. Ngày giỗ ông, con vẫn nấu món canh cá mà ông thích. Còn mâm cỗ thì con làm gọn một mâm, mời họ hàng gần. Bố mẹ thấy có gì cần giữ thêm thì bảo con." Câu cuối mở ra chỗ cho bố mẹ góp ý, thay vì đặt họ trước một quyết định đã xong.
Nếu bố mẹ muốn giữ một việc mà bạn thấy nặng, hãy hỏi lý do. Có khi chỉ cần biết câu chuyện phía sau, bạn sẽ thấy việc ấy đáng giữ. Có khi bố mẹ cũng chỉ làm theo thói quen, và khi được hỏi thì chính họ đề nghị bớt.
Đừng chọn ngày giỗ hay ngày Tết để bàn chuyện này. Hôm ấy ai cũng bận, cảm xúc lại dâng cao. Một buổi chiều bình thường, chỉ có bố mẹ và vợ chồng bạn, là lúc hợp hơn.
Thử giản lược dần trong ba tháng
Đổi cả nếp nhà trong một lần dễ làm người lớn hụt hẫng và chính mình thấy trống. Nhiều gia đình thử dần, mỗi tháng một bước, rồi mới chốt:
- Tháng thứ nhất: giữ nguyên mọi việc, nhưng ghi lại mỗi lần làm gì, mất bao lâu, ai làm. Ghi chép giúp bạn thấy rõ phần nào nặng thật, phần nào chỉ là cảm giác.
- Tháng thứ hai: bớt một việc ở cột "phần đã giản" trong bảng ở trên, và thêm một việc ở cột "cốt lõi", ví dụ bớt thắp hương mỗi tối nhưng thêm một phút kể chuyện ông bà vào bữa tối rằm.
- Tháng thứ ba: hỏi cả nhà, kể cả con nhỏ và ông bà, thấy thế nào. Ai thấy thiếu điều gì thì đưa lại điều đó.
- Cuối tháng thứ ba: chốt nếp mới, ghi lại một trang ngắn để cả nhà cùng theo và để năm sau còn xem lại.
Mẫu ghi chép tháng đầu có thể chỉ là một bảng nhỏ trong sổ: "Ngày ... (rằm tháng ...): thắp hương lúc 19 giờ, cả nhà bốn người, mất mười phút. Con hỏi ông nội làm nghề gì, bố kể chuyện ông chèo đò. Ghi chú: hôm nay ai cũng mệt nhưng vẫn vui." Chính những dòng như vậy sau này thành tư liệu quý về nếp nhà.
Ba gia đình, ba cách giản lược
Ba ví dụ giả định dưới đây cho thấy cùng một mục đích có thể đi theo những đường rất khác nhau, tuỳ hoàn cảnh mỗi nhà.
Nhà thứ nhất: hai vợ chồng đi làm ca, hai con nhỏ, ở căn hộ thuê. Trước đây họ cố thắp hương mỗi tối theo nếp bên chồng, nhưng thường quên, rồi áy náy. Họ chuyển sang thắp hương ngày rằm, mùng một vào giờ cơm tối khi cả nhà có mặt, và mỗi lần như vậy bố kể một chuyện ngắn về ông nội. Sau một năm, đứa lớn tự nhắc bố mẹ đến ngày thắp hương.
Nhà thứ hai: bà nội ở cùng, đã ngoài tám mươi. Bà quen làm cỗ giỗ năm mâm, nay không còn sức. Con cái không tự quyết giảm mà hỏi bà muốn giữ món nào. Bà chọn ba món ông thích, còn lại đặt gọn. Bà vẫn là người thắp nén hương đầu, ngồi giữa mâm kể chuyện ông. Số mâm giảm, bà lại thấy vui hơn vì không phải lo.
Nhà thứ ba: anh em ở ba tỉnh. Họ thống nhất ngày giỗ bố chỉ làm ở nhà anh cả, hai em không làm mâm riêng mà gửi phần góp và gọi video lúc thắp hương. Mỗi năm một người về hẳn. Mâm cỗ không nhiều hơn, nhưng năm nào cũng có một người con đứng cạnh anh cả.
Giản quá tay: mấy điều hay bị bớt nhầm
Khi đã quen giản lược, có những điều bị bớt theo mà người trong nhà không để ý. Các gia đình đi trước hay nhắc nhau giữ lại những điều sau:
- Lúc cả nhà cùng có mặt. Thắp hương thay phiên, mỗi người một lúc, tiện nhưng làm mất khoảnh khắc chung.
- Tên người được nhớ. Nhiều nhà thắp hương mà không ai gọi tên, con cháu lớn lên không biết ảnh là ai.
- Câu chuyện. Lễ gọn đi thì chuyện kể cũng dễ mất theo. Đây là phần nên giữ nhất.
- Phần của người lớn tuổi. Giản lược mà gạt luôn ông bà khỏi việc thờ, người già dễ thấy mình thừa.
- Thăm hỏi họ hàng. Ngày giỗ gọn lại, ít mời khách, nhưng vẫn nên gọi điện báo các cô chú, bác, để mối liên hệ trong họ không đứt.
Năm điều trên hầu như không tốn tiền và rất ít tốn thời gian. Giữ chúng, nếp thờ của nhà bạn có thể gọn hơn nhiều so với đời trước mà vẫn đầy đặn.
Một cách tự kiểm đơn giản: sau mỗi ngày giỗ, hỏi đứa con lớn nhất trong nhà xem hôm nay giỗ ai và người ấy từng làm gì. Nếu con trả lời được, phần cốt lõi vẫn còn; nếu con lúng túng, đó là phần cần thêm vào lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Thờ cúng đơn giản có phải là thiếu hiếu không?
Không. Nếp thờ của người Việt đã giản đi qua nhiều đời mà ý nghĩa vẫn còn. Điều quan trọng là giữ lòng nhớ, sự có mặt của cả nhà và câu chuyện về người đã khuất; phần hình thức có thể điều chỉnh theo sức mỗi nhà.
Nên giữ lại những gì khi thờ cúng đơn giản?
Nhiều gia đình giữ lúc cả nhà cùng đứng trước ảnh, việc gọi tên người được nhớ, một món ăn gắn với người đã khuất và chuyện kể cho con cháu. Đó là những phần ít tốn kém mà làm nên ý nghĩa.
Bố mẹ không đồng ý giản lược thì làm sao?
Hỏi lý do, nghe câu chuyện phía sau thói quen của bố mẹ. Nói trước những gì sẽ giữ, mời bố mẹ góp ý, và để những việc bố mẹ gắn bó cho chính họ làm. Thử dần thay vì đổi một lần.
Có nên bỏ hoá vàng khi thờ cúng đơn giản?
Đây là chuyện quan niệm của mỗi nhà. Nhiều gia đình giảm lượng hoặc bỏ, nhiều nhà vẫn giữ. Nên bàn với người lớn trong nhà và làm theo quy định nơi ở về lửa, khói.
Giản lược thờ cúng nên bắt đầu từ đâu?
Ghi lại các việc đang làm trong một tháng, rồi bớt một việc hình thức và thêm một việc ý nghĩa mỗi tháng. Sau ba tháng hỏi cả nhà thấy thế nào, rồi chốt nếp mới và ghi lại.