Khi việc thờ cúng chuyển từ bố mẹ sang con, phần cần chuẩn bị nhiều nhất không phải đồ thờ mà là hiểu biết: thờ những ai, ngày nào, nếp nhà mình có gì riêng, họ hàng nào cần báo, mộ phần ở đâu. Những điều ấy chỉ bố mẹ biết rõ, nên tốt nhất là hỏi và ghi lại khi bố mẹ còn khoẻ, còn nhớ.
Bài này đi theo thứ tự thường gặp: nhận ra lúc việc thờ bắt đầu chuyển, các câu nên hỏi bố mẹ, mẫu sổ ghi nếp thờ của gia đình, những việc cần bàn khi nơi thờ chuyển về nhà con, cách giữ vai trò của bố mẹ khi họ còn sống, và chuyện người nhận là con gái hay con thứ. Nghi thức chuyển nơi thờ cụ thể mỗi nhà mỗi khác, bạn nên hỏi người lớn trong họ về nếp riêng của nhà mình.
Khi nào việc thờ bắt đầu chuyển sang đời con
Ở nhiều gia đình, việc thờ không chuyển vào một ngày cụ thể mà chuyển dần. Bố mẹ yếu đi, ngày rằm con trai thắp hương thay; ngày giỗ, con dâu lo bếp thay mẹ; rồi một năm nào đó, cả nhà nhận ra người đứng đầu các lễ đã là con. Cũng có những lúc việc chuyển đột ngột: bố mẹ chuyển lên thành phố ở với con, hoặc bố mẹ mất mà chưa kịp dặn dò.
Ba dấu hiệu thường cho thấy đã đến lúc nên nói chuyện rõ ràng: bố mẹ bắt đầu quên ngày, quên việc, hoặc nhờ con nhắc; bố mẹ không còn đi lại, leo lên chỗ cao để thắp hương được nữa; hoặc bố mẹ tự mở lời, kiểu "Sau này bố mẹ không còn thì các con lo thế nào?" Câu hỏi ấy thường là lời mời nói chuyện, đừng gạt đi bằng câu "bố mẹ còn khoẻ lắm".
Nói chuyện sớm không phải là chuẩn bị cho cái chết, mà là để bố mẹ được tự tay trao lại nếp nhà theo ý mình. Nhiều người kể rằng bố mẹ họ vui hẳn sau buổi nói chuyện ấy, vì biết điều mình giữ cả đời sẽ có người giữ tiếp.
Nếu nhà có nhiều anh chị em, buổi nói chuyện nên có mặt đủ, hoặc ít nhất mọi người được báo lại. Việc thờ do một người nhận, nhưng hiểu biết về nếp nhà nên là của chung.
Những câu nên hỏi bố mẹ khi còn khoẻ
Danh sách dưới đây do nhiều gia đình đã làm gom lại. Không cần hỏi một lần; mỗi lần về thăm hỏi vài câu, ghi lại ngay:
- Nhà mình thờ những ai? Mỗi người là gì của con, tên đầy đủ, quê ở đâu?
- Ngày mất theo âm lịch của từng người, và ngày ấy có từng bị ghi nhầm, đổi khác không?
- Mộ của từng người ở đâu, đi đường nào, ai trong họ biết rõ, có giấy tờ gì về phần mộ không?
- Nhà mình có thói quen gì riêng: món ăn nào ngày giỗ ai, việc gì bố mẹ luôn làm mà nhà khác không làm?
- Ngày giỗ nào thì mời những ai, nhà nào trong họ phải báo, ai là người lớn cần hỏi ý khi có việc?
- Đồ thờ nào có từ đời trước, đồ nào là kỷ vật của ai, có câu chuyện gì?
- Bố mẹ muốn sau này nhà mình giữ điều gì nhất, và điều gì có thể giản đi?
Câu cuối cùng quan trọng hơn cả. Khi bố mẹ đã nói ra điều có thể giản đi, sau này bạn đổi nếp sẽ không phải áy náy, và anh chị em cũng không có cớ trách nhau. Nhiều người ghi âm buổi nói chuyện bằng điện thoại, sau nghe lại để chép cho đủ và giữ cả giọng nói của bố mẹ.
Mẫu sổ ghi nếp thờ của gia đình
Một cuốn sổ nhỏ hoặc một tệp trong máy là đủ. Bảng dưới đây gợi các mục nên có và cách ghi cho một gia đình giả định. Bạn điền theo nhà mình, mục nào chưa biết thì để trống và ghi rõ là chưa biết, đừng đoán.
| Mục | Ghi những gì | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Người được thờ | Họ tên, quan hệ, năm sinh năm mất nếu biết | Ông nội Nguyễn Văn Hải, bố của bố, mất năm ông 72 tuổi |
| Ngày giỗ | Ngày âm lịch, ghi chú nếu có nghi ngờ | Ngày 12 tháng 3 âm lịch; bác cả nhớ là ngày 13, cần hỏi lại |
| Nơi an táng | Nghĩa trang, khu, cách tìm | Nghĩa trang xã C, khu phía đông, hàng thứ ba từ cổng vào, cạnh cây bàng |
| Nếp riêng | Món ăn, thói quen, lời dặn | Giỗ ông luôn có canh cá rô; bà dặn mời bà cụ hàng xóm đã giúp nhà năm đói |
| Người cần báo | Ai, quan hệ, báo trước bao lâu | Bác trưởng chi, cô út ở thành phố, báo trước một tuần |
| Kỷ vật | Đồ vật, của ai, chuyện gì | Chiếc ấm đồng của ông, ông mang về từ lúc đi làm xa |
Cuốn sổ này nên có hai bản: một bản để cạnh nơi thờ hoặc với giấy tờ gia đình, một bản ở nhà người khác trong anh chị em. Mỗi năm, sau ngày giỗ lớn, mở ra bổ sung những gì mới biết thêm.
Khi nơi thờ chuyển về nhà con: những việc cần bàn
Phần nghi thức khi chuyển nơi thờ, mỗi nhà làm theo nếp riêng và thường hỏi người lớn trong họ. Ở đây chỉ nói những việc về con người, thường bị quên vì ai cũng lo phần lễ:
- Bàn với anh chị em trước. Ai giữ, tại sao, các anh chị em khác góp phần thế nào. Một người tự đưa nơi thờ về nhà mình mà chưa bàn là mầm của nhiều năm bất hoà.
- Hỏi ý bố mẹ về cách chuyển. Bố mẹ còn sống thì để bố mẹ quyết thời điểm, cách làm, và nếu được thì để bố mẹ có mặt.
- Báo người lớn trong họ. Bác trưởng họ, trưởng chi hoặc những người hay về giỗ cần biết nơi thờ đã ở đâu, để ngày giỗ họ tìm đúng nhà.
- Chọn lúc cả nhà có mặt. Nhiều gia đình chọn ngày nghỉ, có con cháu đông đủ, để việc chuyển là một dịp sum họp chứ không chỉ là một việc phải xong.
- Giữ lại một dấu vết ở nhà cũ nếu nhà cũ vẫn còn người ở. Một tấm ảnh, một góc nhỏ, để người còn lại ở nhà cũ không thấy trống trải.
Sau khi chuyển, nên gọi điện báo lại cho những người không có mặt, kể ngắn gọn mọi việc đã diễn ra ra sao. Lời báo ấy cho mọi người biết họ vẫn là một phần của nếp nhà.
Giữ vai trò của bố mẹ khi bố mẹ còn sống
Để bố mẹ thắp nén hương đầu tiên. Dù nơi thờ đã ở nhà con, những dịp lớn vẫn để bố hoặc mẹ đứng đầu. Với người già, đó là sự ghi nhận họ vẫn là người của nếp nhà.
Hỏi ý trước khi đổi điều gì. Đổi cách bày, đổi ngày, đổi số khách mời, một câu hỏi bố mẹ trước là đủ để bố mẹ không thấy bị qua mặt.
Nhờ bố mẹ kể chuyện cho cháu. Ngày giỗ ông bà, mời bố mẹ kể cho các cháu nghe về người được giỗ. Việc này vừa giữ vai trò của bố mẹ, vừa truyền chuyện xuống đời sau.
Đừng sửa bố mẹ trước mặt người khác. Bố mẹ làm khác điều bạn đã học, cứ để bố mẹ làm. Có gì cần nói thì nói riêng, sau buổi lễ.
Giữ chỗ cho bố mẹ trong nhịp hằng ngày. Nếu bố mẹ ở cùng, để bố mẹ tiếp tục những việc nhỏ quen tay như thay nước, cắm hoa. Việc lớn con lo, việc quen tay để bố mẹ làm, như vậy bố mẹ không thấy mình bị cho nghỉ hẳn.
Báo lại cho bố mẹ khi bố mẹ ở xa. Bố mẹ ở quê còn nơi thờ chuyển lên nhà con, mỗi dịp lễ gọi video cho bố mẹ thấy cả nhà đang làm gì. Một cuộc gọi năm phút giúp bố mẹ yên tâm hơn mọi lời hứa.
Lỗi hay gặp khi nhận việc thờ từ bố mẹ
Người lần đầu nhận việc thờ hay vấp vào mấy chỗ dưới đây. Hầu hết xuất phát từ lòng muốn làm tốt, nhưng thiếu một bước hỏi hoặc một bước báo.
| Lỗi hay gặp | Hậu quả thường thấy | Nên làm thế nào |
|---|---|---|
| Đợi bố mẹ mất mới hỏi chuyện | Không biết thờ ai, ngày nào, mộ ở đâu | Hỏi dần khi bố mẹ còn khoẻ, ghi ngay |
| Ghi chép một mình, không chia cho ai | Sổ mất là mất hết, anh chị em không biết gì | Giữ hai bản ở hai nhà |
| Đổi cách làm ngay khi vừa nhận | Bố mẹ, họ hàng thấy như bị gạt nếp cũ | Giữ nguyên ít nhất một năm, rồi mới bàn |
| Đoán ngày giỗ khi không chắc | Nhầm ngày, họ hàng đến lệch | Ghi rõ là chưa chắc, hỏi thêm người lớn |
| Không báo người lớn trong họ | Ngày giỗ họ hàng tìm đến nhà cũ | Báo bác trưởng họ, trưởng chi ngay sau khi chuyển |
Khi người nhận là con gái hay con thứ
Ngày nay, người nhận việc thờ không phải lúc nào cũng là con trai trưởng. Nhà chỉ có con gái, con trưởng ở xa, hay con thứ là người sống cùng bố mẹ, đều là chuyện thường gặp. Phần lớn họ hàng chấp nhận nếu việc được bàn công khai và có sự đồng ý của bố mẹ.
Một lời báo với người lớn trong họ giúp mọi việc rõ ràng: "Thưa các bác, bố mẹ con đã bàn với anh chị em chúng con. Từ nay con là người giữ việc thờ ông bà và bố mẹ. Ngày giỗ, nhà con vẫn mời các bác về như mọi năm. Có điều gì con làm chưa đúng nếp, các bác chỉ bảo cho con." Câu cuối là lời mời người lớn đồng hành, thường được đón nhận ấm áp.
Nếu có ý kiến phản đối, nhiều gia đình nhờ bố mẹ hoặc người lớn tuổi nhất trong nhà giải thích, thay vì người nhận việc tự tranh luận. Thời gian thường làm phần còn lại: sau vài lần giỗ chu đáo, ít ai còn nhắc chuyện người giữ là con trai hay con gái.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên nói chuyện với bố mẹ về việc thờ cúng sau này?
Khi bố mẹ còn khoẻ, còn nhớ rõ và nhất là khi bố mẹ tự mở lời. Nói sớm để bố mẹ được tự tay trao lại nếp nhà theo ý mình, chứ không phải chuẩn bị cho cái chết.
Cần hỏi bố mẹ những gì về việc thờ cúng?
Thờ những ai, ngày mất âm lịch của từng người, mộ phần ở đâu, nhà mình có thói quen gì riêng, họ hàng nào cần báo, đồ thờ nào có câu chuyện, và bố mẹ muốn giữ điều gì nhất.
Chuyển bàn thờ từ nhà bố mẹ sang nhà con cần bàn với ai?
Bàn với anh chị em trước, hỏi ý bố mẹ về thời điểm và cách làm, rồi báo người lớn trong họ như bác trưởng họ hoặc trưởng chi. Nghi thức cụ thể nên hỏi người lớn theo nếp riêng của nhà mình.
Con gái có nhận việc thờ cúng bố mẹ được không?
Ngày nay nhiều gia đình giao việc thờ cho con gái, nhất là nhà chỉ có con gái. Điều cần là bố mẹ đồng ý, anh chị em thống nhất và báo người lớn trong họ một cách rõ ràng, tôn trọng.
Có nên ghi sổ về nếp thờ của gia đình không?
Nên. Một cuốn sổ ghi người được thờ, ngày giỗ, nơi an táng, thói quen riêng, người cần báo và kỷ vật giúp người giữ việc thờ không bỏ sót và giúp con cháu đời sau hiểu nếp nhà.