Con lớn lên ở nước ngoài vẫn có thể nhớ cội nguồn nếu gia đình giữ ba thứ đều đặn: tiếng xưng hô trong họ, một việc con tự làm trong mỗi dịp giỗ Tết dù ở xa, và những chuyến về quê có chuẩn bị. Không cần con thuộc nghi lễ hay nói tiếng Việt hoàn hảo; điều con cần là biết mình thuộc về một dòng người, có tên, có mặt, có chuyện.
Bài này dành cho cha mẹ người Việt đang sống ở nước khác, kể cả gia đình có một bên bố hoặc mẹ là người bản xứ. Phần dưới gồm bảng từ xưng hô nên dạy trước, cách cho con tham gia ngày giỗ từ xa, câu giúp con giải thích tục thờ với bạn bè và thầy cô, chuẩn bị cho chuyến về quê, và một kế hoạch năm để không dồn hết vào dịp Tết.
Điều khác khi con lớn lên xa quê
Ở trong nước, trẻ thấm nếp nhà qua môi trường: đi đâu cũng gặp đám giỗ, Tết đến cả phố treo đèn, ông bà ở gần, bạn cùng lớp cũng có bàn thờ. Ở nước ngoài, mọi thứ đó phải được cha mẹ chủ động tạo ra. Nếu không, con có thể biết rất rõ lễ hội của nơi mình sống mà không biết ông nội tên gì.
Khó khăn thường gặp có ba lớp. Lớp thứ nhất là ngôn ngữ: con hiểu tiếng Việt khi nghe nhưng trả lời bằng tiếng nơi ở, và các từ xưng hô như chú, bác, cô, dì, cậu, mợ dễ bị gộp thành một. Lớp thứ hai là thời gian: ngày giỗ rơi vào ngày đi học, đi làm, lệch múi giờ với quê. Lớp thứ ba là bạn bè: con ngại khi bạn đến nhà thấy bàn thờ, thấy khói hương, hỏi những câu con không biết đáp.
Mỗi lớp có cách gỡ riêng và đều cần làm nhỏ, đều. Một gia đình giữ được nếp ở xa thường không phải gia đình làm lễ to nhất, mà là gia đình mỗi tháng có một lần nhắc tới ông bà, mỗi năm có vài dịp con thật sự tham gia. Mười lăm năm như thế, con trưởng thành mang theo một gốc rễ rõ ràng, dù sau này con sống ở đâu.
Tiếng xưng hô trong họ: dạy trước những từ này
Từ xưng hô là chỗ tiếng Việt chứa sẵn sơ đồ gia đình. Dạy con gọi đúng là dạy con biết ai đứng ở đâu trong họ. Bảng dưới gồm những từ nên dạy trước, có gợi ý cách giải thích cho trẻ quen tiếng nước khác. Cách gọi miền Bắc, miền Trung, miền Nam có chỗ khác nhau; dùng theo cách nhà bạn quen.
| Từ gọi | Là ai | Gợi ý giải thích cho con |
|---|---|---|
| Ông bà nội | Bố mẹ của bố | "Bên nhà bố" |
| Ông bà ngoại | Bố mẹ của mẹ | "Bên nhà mẹ" |
| Bác | Anh chị của bố (miền Bắc gọi cả anh chị của mẹ) | "Người sinh ra trước bố mẹ" |
| Chú, cô | Em trai, em gái của bố | "Em của bố" |
| Cậu, dì | Anh em trai, em gái của mẹ | "Anh em của mẹ" |
| Thím, mợ, dượng | Vợ của chú, vợ của cậu, chồng của cô hoặc dì | "Người cưới vào nhà mình" |
| Anh chị họ | Con của các bác, chú, cô, cậu, dì | "Anh chị cùng ông bà với con" |
| Cụ | Bố mẹ của ông bà | "Ông bà của bố mẹ" |
Mẹo dạy: in ảnh từng người, dán lên một tấm bìa xếp theo bên nội, bên ngoại, dưới ảnh viết từ gọi tiếng Việt. Trước mỗi cuộc gọi video về quê, cho con xem lại tấm bìa năm phút. Con gọi đúng "bác Hai" một lần, cả họ ở quê sẽ nhắc mãi.
Cho con một việc trong ngày giỗ ở xa
Ngày giỗ ở quê thường rơi vào giữa tuần ở nơi bạn sống, lại lệch múi giờ. Đừng để ngày ấy trôi qua chỉ bằng một cuộc gọi của bố mẹ. Các bước dưới đây áp được cho gia đình bận rộn.
- Chọn ngày gần nhất mà cả nhà ở nhà, thường là cuối tuần trước hoặc sau ngày giỗ. Nói với con: "Thứ bảy này nhà mình nhớ ông nội."
- Nấu một món gắn với người được nhớ, và cho con phụ một khâu. Bà ngoại thích canh chua thì nấu canh chua; con rửa rau, nêm thử. Món ăn là sợi dây dễ nhất với trẻ ở xa.
- Gọi video về quê vào lúc họ hàng đang tụ họp, căn trước giờ theo múi giờ. Để con chào từng người theo tấm bìa xưng hô. Ngắn thôi, mười lăm phút là đủ.
- Kể một chuyện về người được nhớ trong bữa ăn. Mỗi năm một chuyện khác, ghi vào sổ để năm sau không lặp.
- Để con làm một vật nhỏ: vẽ một bức tranh, viết một tấm thiệp tiếng Việt vài dòng, chọn một bông hoa đặt cạnh ảnh ông. Chụp lại gửi về quê.
Nếu nhà bạn có đặt bàn thờ thì làm theo nếp nhà; nếu không, một tấm ảnh ông bà đặt trang trọng trên kệ trong ngày hôm đó cũng đủ cho con hiểu đây là ngày đặc biệt.
Câu giúp con giải thích tục thờ với bạn bè và thầy cô
Vì sao con cần câu này. Trẻ ở nước ngoài thường bị hỏi: "Cái bàn có ảnh với nhang kia là gì?". Không biết đáp, con dễ thấy xấu hổ về chính nhà mình. Có sẵn hai ba câu, con trả lời tự tin, thậm chí tự hào.
Câu ngắn nhất. "Đây là chỗ nhà mình nhớ ông bà và các cụ đã mất. Người Việt hay làm vậy để tỏ lòng biết ơn gia đình." Dạy con nói câu tương đương bằng tiếng nơi con sống.
Câu cho bạn hỏi thêm về hương. "Nhà mình đốt hương để tưởng nhớ, giống như có người thắp nến hay đặt hoa ở mộ người thân." So sánh với một điều bạn của con đã quen sẽ dễ hiểu hơn mọi giải thích dài.
Câu khi bạn hỏi "nhà bạn thờ ma à?". Dạy con trả lời bình tĩnh, không giận: "Không, đó là ảnh ông bà của mình. Nhà mình nhớ họ, như bạn treo ảnh ông bà trong phòng khách."
Khi trường có giờ chia sẻ văn hoá. Gợi ý con mang ảnh ông bà, kể ngày giỗ nhà mình làm gì, mang theo một món ăn ngày giỗ. Bạn nên báo trước với giáo viên để giờ chia sẻ diễn ra đúng tinh thần tôn trọng.
Chuẩn bị cho chuyến về quê của con
Một chuyến về quê có chuẩn bị đáng giá bằng nhiều năm kể chuyện. Trước chuyến đi vài tuần, bạn làm những việc sau.
- Cho con xem lại tấm bìa xưng hô và ảnh nhà cửa ở quê, để con nhận ra nơi chốn khi tới.
- Kể trước những điều sẽ khác: nóng, muỗi, nhà vệ sinh, ăn ngồi chiếu, người lớn hỏi han rất nhiều, khen chê thẳng.
- Dạy con ba câu tiếng Việt chắc chắn dùng: câu chào, câu cảm ơn, câu "con chưa hiểu, bác nói lại được không ạ".
- Hỏi trước bác trưởng xem trong thời gian về có giỗ, có họp họ không, để con được dự một lần.
- Lên kế hoạch thăm mộ ông bà hoặc nhà thờ họ, nói trước với con đó là nơi thế nào.
- Chuẩn bị một món quà nhỏ con tự chọn cho ông bà, kèm một câu con tự nói khi tặng.
- Dành một buổi để con đi chợ, ra đồng, xuống bến sông với anh chị họ, không có bố mẹ kè kè bên cạnh.
Sau chuyến đi, in một cuốn ảnh nhỏ và để con tự ghi chú dưới mỗi ảnh. Cuốn ảnh ấy là thứ con sẽ giở ra mỗi khi nhớ quê, và là bằng chứng con cầm được rằng mình có một nơi để về.
Kế hoạch một năm giữ nếp ở xa
Dồn mọi thứ vào dịp Tết thì con chỉ thấy văn hoá Việt một lần mỗi năm, lại đúng mùa bận rộn. Rải ra cả năm thì mỗi lần chỉ tốn một buổi. Bảng dưới là khung gợi ý, bạn điền dịp cụ thể của nhà mình vào cột đầu.
| Dịp trong năm | Việc cả nhà làm | Việc của con |
|---|---|---|
| Tết Nguyên đán | Gọi video chúc Tết họ hàng, nấu một món Tết | Chúc Tết ông bà bằng tiếng Việt, gói hoặc trang trí một món |
| Thanh minh | Gọi về quê lúc cả nhà đi tảo mộ, xem ảnh mộ ông bà | Hỏi bố mẹ về nơi ông bà yên nghỉ, vẽ một bức tranh |
| Ngày giỗ ông bà nội | Làm vào cuối tuần gần nhất, kể một chuyện | Phụ nấu món ông bà thích, làm thiệp |
| Ngày giỗ ông bà ngoại | Như trên, với bên ngoại | Chào họ hàng bên ngoại qua video |
| Rằm tháng Bảy hoặc dịp tưởng nhớ nhà bạn giữ | Kể về các cụ đời trước, xem ảnh cũ | Tìm hiểu tên một cụ mới mà con chưa biết |
| Trung thu | Kể chuyện Trung thu hồi bố mẹ nhỏ ở quê | Làm đèn, rủ bạn bè bản xứ cùng chơi |
| Sinh nhật ông bà còn sống | Gọi chúc mừng, gửi quà | Hỏi ông bà một câu về ngày xưa, ghi lại |
Bảy dịp một năm, mỗi dịp một buổi, là nhịp mà gia đình bận rộn vẫn theo được. Năm nào lỡ một hai dịp cũng không sao, miễn là năm sau lại tiếp tục.
Khi con nói "con là người nước này, không phải người Việt"
Đến tuổi mười hai, mười ba, nhiều trẻ lớn lên ở nước ngoài nói câu này, có khi kèm thái độ khó chịu. Cha mẹ dễ tổn thương và phản ứng gay gắt. Nhưng con đang làm việc bình thường của tuổi ấy: tìm xem mình là ai. Cãi lại hay trách móc chỉ đẩy con xa hơn.
Cách đáp nhẹ nhàng hơn là mở rộng chứ không bắt chọn: "Con là người lớn lên ở đây, nói tiếng ở đây, và con cũng có ông bà, có họ hàng ở Việt Nam. Con không phải chọn một. Con có cả hai." Với gia đình có bố hoặc mẹ là người bản xứ, câu này còn quan trọng hơn: con có hai dòng họ, mỗi bên một nếp tưởng nhớ, và cả hai đều đáng được kể.
Sau đó, đừng thúc. Tiếp tục làm những việc nhỏ đều đặn, mời con mà không ép. Rất nhiều người trẻ lớn lên ở nước ngoài, ngoài hai mươi tuổi mới tự quay lại tìm hiểu gốc gác, tự học tiếng Việt, tự về quê. Những gì cha mẹ đã gieo khi con còn nhỏ, những tấm ảnh, những món ăn, những cuộc gọi, lúc ấy mới thành chỗ con bám vào.
Câu hỏi thường gặp
Con không nói được tiếng Việt thì có dạy về tổ tiên được không?
Được. Bạn kể bằng ngôn ngữ con hiểu nhất, chỉ giữ tiếng Việt ở từ xưng hô và tên người. Hiểu chuyện gia đình quan trọng hơn hiểu từng chữ, và nhiều trẻ học thêm tiếng Việt sau khi đã thấy gắn bó với ông bà.
Ở nước ngoài có nên đặt bàn thờ trong nhà không?
Tuỳ niềm tin và điều kiện của từng nhà. Nhiều gia đình đặt một kệ nhỏ có ảnh, có nhà chỉ đặt ảnh trang trọng trong phòng khách. Nếu thắp hương, bạn nên tìm hiểu quy định phòng cháy của nhà thuê và chú ý thiết bị báo khói.
Ngày giỗ trùng ngày đi học, có nên cho con nghỉ học không?
Phần lớn gia đình ở nước ngoài chọn làm vào cuối tuần gần nhất thay vì cho con nghỉ học. Điều con nhớ là cả nhà cùng làm một việc để nhớ ông bà, còn ngày chính xác thì người lớn ở quê đã giữ thay.
Gia đình có bố hoặc mẹ là người nước ngoài thì dạy con về hai dòng họ thế nào?
Kể cả hai bên với mức tôn trọng như nhau, dùng cả hai ngôn ngữ cho tên gọi. Mỗi bên có cách tưởng nhớ riêng, như thăm mộ, thắp nến, đặt hoa, và con được tham gia cả hai khi có dịp.
Bao lâu nên đưa con về quê một lần?
Không có con số chung, tuỳ kinh phí và công việc. Nhiều gia đình cố gắng hai ba năm một lần, chọn dịp có giỗ hoặc họp họ. Giữa các chuyến về, những cuộc gọi đều đặn giúp con không thấy họ hàng là người lạ.
Con ngại bạn bè thấy bàn thờ trong nhà thì cha mẹ nên làm gì?
Đừng trách con. Dạy con vài câu giải thích ngắn, kể cho con nghe nhiều gia đình khác cũng có cách tưởng nhớ riêng. Khi con thấy mình giải thích được, nỗi ngại thường giảm dần, có khi còn thành niềm tự hào.