Trẻ đi ăn giỗ nhẹ nhàng nhất khi được nói trước ở nhà (hôm đó là ngày của ai, sẽ gặp ai, sẽ thấy gì), được giao một việc nhỏ vừa sức, và có một người lớn đỡ lời khi con ngại. Phần lớn những lần trẻ khóc, trốn, hay làm cha mẹ ngượng trước họ hàng đến từ việc con bị đưa đến một nơi đông người, khói hương và ồn ào mà không biết trước điều gì.
Bài này dành cho cha mẹ đưa con về quê hoặc về nhà bác trưởng dự giỗ: câu nói trước với con, túi đồ cần mang, bảng việc theo tuổi, cách xử lý khi con không muốn thắp hương hay vái lạy, và ba câu hỏi lại con sau buổi giỗ. Phần tổ chức đám giỗ cho chủ nhà không nằm ở đây.
Nói trước với con ở nhà: ngày của ai, gặp ai, sẽ thấy gì
Tối hôm trước hoặc trên đường đi, dành năm phút kể cho con nghe. Trẻ thấy yên tâm khi biết trước, nhất là trẻ ở thành phố ít về quê. Nội dung chỉ cần bốn ý: hôm nay là ngày nhớ ai, ở nhà ai, sẽ có những ai, và sẽ có gì khác với ngày thường (khói hương, nhiều người lớn, ngồi mâm dưới đất, ăn muộn).
Câu mẫu cho trẻ năm sáu tuổi: "Mai nhà mình về nhà bác Cả ăn giỗ cụ. Cụ là bố của ông nội, mất lâu rồi, con chưa gặp. Ở đó đông lắm, có các bà, các bác, các anh chị họ. Người lớn sẽ thắp hương, khói hơi cay mắt, con đứng cạnh mẹ là được. Ăn trưa hơi muộn nên mẹ mang bánh cho con."
Với trẻ lớn hơn, thêm một chuyện ngắn về người được giỗ và tên vài người con sẽ gặp để con chào đúng. Một mẹo nhỏ là cho con xem ảnh các bác các cô trên điện thoại trước khi đi. Đến nơi con nhận ra mặt, chào được ngay, người lớn khen, con tự tin hơn nhiều. Nếu nhà có anh chị họ cùng lứa, nhắc trước tên các anh chị để con có người chơi. Cả buổi giỗ sẽ khác hẳn khi con có một người bạn ở đó.
Túi đồ của trẻ cho một buổi giỗ ở quê
Đám giỗ ở quê thường kéo dài từ sáng tới chiều, bữa chính có khi ăn sau mười hai giờ. Một túi nhỏ chuẩn bị sẵn giúp bạn tránh phần lớn cảnh con quấy.
- Một bộ quần áo kín đáo, màu nhã cho lúc đứng trước bàn thờ, và một bộ thoải mái để thay khi con ra sân chơi.
- Đồ ăn nhẹ quen thuộc: bánh, sữa, hoa quả cắt sẵn. Trẻ nhỏ không chờ được tới khi cúng xong mới ăn.
- Bình nước riêng có nắp, vì cốc chén trong đám giỗ thường dùng chung và đặt thấp.
- Khăn ướt, thuốc chống muỗi, áo khoác mỏng nếu ở quê có vườn cây hoặc gió sông.
- Một món chơi yên lặng: sách tranh, đất nặn, bút màu. Tránh đồ chơi phát nhạc to.
- Dép dễ cởi, vì ở nhiều nhà thờ và gian thờ khách bỏ dép ngoài hiên.
- Với trẻ dưới ba tuổi: tã, bộ thay, chăn mỏng để ngủ trưa ở góc yên.
Nếu bạn là con dâu, con rể mới hoặc ít về, hỏi trước người trong nhà xem giỗ năm nay ăn trưa hay ăn tối, có ngủ lại không, để chuẩn bị đúng. Một câu hỏi lúc trước đỡ cho bạn cả buổi lúng túng lúc sau.
Việc vừa sức cho trẻ trong buổi giỗ, theo tuổi
Trẻ có việc thì ít quấy hơn và thấy mình thuộc về buổi giỗ. Chọn một hai việc trong bảng, giao rõ trước khi vào nhà.
| Tuổi | Việc con làm được | Người lớn lưu ý |
|---|---|---|
| 2–4 | Chắp tay chào ảnh cụ, đưa dép cho khách, cầm hộ túi nhẹ | Luôn có người lớn bên cạnh khi ở gần bàn thờ có lửa |
| 5–7 | Bày đũa bát, đếm ghế, mời ông bà các cụ ra mâm | Dặn con đi chậm khi qua chỗ để mâm cúng và nồi canh nóng |
| 8–10 | Rót nước mời khách, dẫn các em nhỏ chơi, nhặt rác sau bữa | Khen con trước mặt họ hàng, trẻ tuổi này rất cần |
| 11–14 | Ghi danh sách người đến, chụp ảnh gia đình, phụ dọn dẹp | Hỏi con muốn nhận việc gì, đừng giao việc chỉ để giữ chân |
| 15+ | Phụ bếp, tiếp khách cùng lứa, đứng hàng con cháu khi lễ | Coi con như một người lớn nhỏ, giao việc có trách nhiệm thật |
Ở một số nhà, trẻ em được mời vào mâm riêng hoặc ăn trước; đó là nếp chăm trẻ, không phải xem nhẹ. Bạn có thể giải thích cho con như vậy nếu con thắc mắc vì sao không được ngồi với bố mẹ.
Giao việc thì giao một lần, rõ ràng, và để con làm theo cách của con. Đũa bày lệch một chút, nước rót hơi đầy, không ai trong họ để ý bằng việc một đứa trẻ tự đi mời các cụ ra mâm.
Khi con không muốn thắp hương hay vái lạy
Tìm hiểu lý do trước khi nói gì. Trẻ hay ngại vì khói cay mắt, sợ lửa, sợ ảnh người lạ trên bàn thờ, hoặc đơn giản là bị nhiều người nhìn. Mỗi lý do có cách đỡ khác nhau, nên hỏi nhỏ con một câu: "con ngại gì nào?".
Cho con một lựa chọn thay thế. Chắp tay đứng sau lưng bố mẹ, cúi chào thay vì vái, hoặc đặt một bông hoa. Với nếp nhà, tấm lòng có mặt quan trọng hơn số lần vái.
Đổi thời điểm. Nhiều trẻ không chịu khi đông người nhưng vui vẻ thắp hương cùng bố lúc nhà đã vắng khách. Không cần làm đúng lúc chính lễ.
Đừng nói trước mặt mọi người rằng con hư. Câu "đứa này lì lắm" làm con xấu hổ và càng sợ dịp giỗ lần sau. Dắt con ra chỗ khác, nói nhỏ, rồi quay lại sau.
Với tuổi teen, tôn trọng lựa chọn. Một bạn mười bốn tuổi nói thẳng là không muốn. Bạn đáp: "Bố mẹ mong con đứng cùng, nhưng không bắt. Con giúp phần tiếp khách nhé." Giữ được con ở lại buổi giỗ là giữ được nhiều điều hơn một lần thắp hương.
Trẻ chán, quấy hoặc làm đổ vỡ giữa buổi
Buổi giỗ dài với trẻ là chuyện bình thường. Khoảng chín mười giờ sáng, khi người lớn bận chuẩn bị và chào hỏi, là lúc trẻ chán nhất. Bạn nên đặt sẵn một "góc của trẻ": một chiếc chiếu ở hiên hay gốc cây trong sân, với túi đồ chơi yên lặng, cho các cháu ngồi cùng nhau. Nhờ một anh chị họ lớn trông giúp trong một giờ là cách nhiều nhà vẫn làm.
Nếu con lỡ làm đổ chén nước, vỡ cái đĩa, đừng mắng to ngay trong nhà thờ hay gian thờ. Nói xin lỗi chủ nhà thay con, dọn cùng con, và để con tự nói một câu: "Con xin lỗi bác, con làm vỡ đĩa ạ." Hầu hết người lớn trong họ sẽ xua tay cho qua; con học được cách nhận lỗi mà không bị bêu xấu.
Khi con khóc dai, bế con ra ngoài ngõ, ra bờ ao hay vườn sau năm mười phút cho dịu. Không khí ngột ngạt, khói hương và tiếng nói chuyện to làm trẻ nhỏ mệt nhanh hơn người lớn nghĩ. Nếu nhà xa và con còn quá nhỏ, cha mẹ có thể thống nhất chỉ dự phần lễ và bữa chính rồi xin phép về sớm. Họ hàng thường thông cảm hơn bạn lo, nhất là khi bạn nói trước với chủ nhà từ sáng.
Đỡ lời cho con trước những câu trêu và câu hỏi của họ hàng
Câu trêu "bố mẹ không cần con nữa đâu". Đây là kiểu trêu còn gặp ở nhiều nơi và làm trẻ nhỏ hoảng thật. Bạn đỡ ngay, nhẹ nhàng: "Bác đùa đấy con, bố mẹ thương con nhất." Không cần cãi người lớn, chỉ cần con nghe thấy câu trấn an từ bạn.
Câu so sánh "sao cháu không ngoan bằng anh A". Đáp vui: "Mỗi đứa một kiểu bác ạ, bé nhà cháu đang tập chào đây." Rồi khích lệ con chào lại. So sánh trước họ hàng là thứ trẻ nhớ rất lâu.
Câu hỏi khó về người đã mất. Trẻ có thể nghe người lớn kể chuyện cụ mất thế nào. Nếu chi tiết nặng nề, bạn hướng câu chuyện sang chuyện cụ lúc sống, hoặc đưa con ra chỗ khác. Ở nhà, giải thích lại cho con theo cách vừa tuổi.
Câu nhận xét về con gái, con trai. Nghe "con gái thì vào bếp, con trai ra ngồi mâm" bạn có thể nhẹ nhàng giao cho con việc theo sở thích và sức con, không cần tranh luận. Lâu dần họ hàng quen với cách nhà bạn làm.
Câu hỏi về điểm số, thành tích. Ngày giỗ là dịp họ hàng hỏi "thi được mấy điểm, đứng thứ mấy lớp". Trẻ học chưa tốt sẽ ngại cả buổi. Bạn đỡ: "Năm nay cháu thích vẽ lắm bác ạ, con kể bác nghe đi." Kéo câu chuyện sang điều con tự tin, con sẽ vui vẻ ngồi lại với người lớn.
Sau buổi giỗ: ba câu hỏi lại con trên đường về
Đường về là lúc con kể nhiều nhất. Ba câu hỏi dưới đây biến một buổi giỗ thành một lần học về gia đình.
- "Hôm nay con thích nhất lúc nào?" Để con kể theo ý con. Bạn sẽ biết con nhớ gì: món ăn, trò chơi với anh chị họ, hay câu chuyện ông kể.
- "Con nhớ tên mấy người hôm nay không?" Nhắc lại tên các bác, các cô và quan hệ với con. Lần sau về con chào đúng hơn.
- "Con có muốn hỏi gì về cụ không?" Nếu con hỏi, trả lời một hai câu, hẹn lần sau hỏi thêm ông bà. Nếu con không hỏi, cũng không sao.
- Ghi lại một dòng trong sổ gia đình: "Giỗ cụ năm nay, bé Na sáu tuổi, chào được bà Hai, bày đũa cùng chị Mai." Vài năm sau đọc lại là một kỷ niệm của cả nhà.
Đừng biến lúc này thành buổi nhận xét "hôm nay con chưa ngoan ở chỗ này chỗ kia". Nếu cần góp ý, để sang hôm sau và nói về một việc cụ thể, kèm cách làm lần tới.
Nếu cả hai vợ chồng cùng đi, chia nhau: một người hỏi chuyện con, người kia lái xe và chỉ nghe. Trẻ hay kể với người không chăm chăm nhìn mình. Có khi chính những câu con buột miệng trên xe, kiểu "bà Hai giống ông nội ghê", mới là lúc con bắt đầu nối các khuôn mặt thành một dòng họ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh có nên đưa đi ăn giỗ không?
Tuỳ sức khoẻ của bé và quãng đường. Nhiều gia đình chờ bé cứng cáp hơn mới đưa đi chỗ đông người, khói hương. Nếu ông bà mong gặp cháu, bạn có thể đưa bé đến lúc vắng khách, ngồi ở phòng thoáng và về sớm.
Con đang ốm có nên mang về quê dự giỗ không?
Nên để con ở nhà với một người lớn và báo cho chủ nhà biết lý do. Họ hàng thường hiểu chuyện này, trẻ ốm đến chỗ đông người vừa mệt cho con vừa dễ lây cho các cháu nhỏ khác trong họ.
Trẻ có được ăn đồ cúng trước khi cúng xong không?
Nếp nhiều nhà là chờ người lớn cúng xong mới hạ lễ, nhưng trẻ nhỏ đói thì không nên chờ. Bạn cho con ăn đồ ăn nhẹ mang theo, tránh để con lấy đồ trên mâm đã bày, vậy là trọn cả hai phía.
Con hỏi người trong ảnh trên bàn thờ là ai thì trả lời thế nào?
Nói tên, quan hệ với con và một chi tiết đời thường, ví dụ đây là cụ ông, bố của ông nội, cụ trồng cây nhãn ngoài sân. Trẻ nhớ chi tiết đời thường lâu hơn nhiều so với lời giới thiệu chung chung.
Có nên cho trẻ đứng hàng con cháu khi làm lễ không?
Nếu con đủ lớn để đứng yên vài phút và muốn đứng, cứ cho con đứng cạnh bố mẹ. Với trẻ quá nhỏ, để con đứng phía sau hoặc ở ngoài cùng người trông, tránh chen vào chỗ có lửa và mâm lễ.
Họ hàng trách con không vái lạy đúng cách thì cha mẹ nói sao?
Bạn nhận lời góp ý một cách nhã nhặn, nói rằng cháu còn nhỏ, đang tập, và cảm ơn người lớn đã nhắc. Về nhà mới hướng dẫn con, không sửa con trước mặt mọi người để con khỏi thấy xấu hổ.