Chia việc thờ cúng trong gia đình cho công bằng bắt đầu từ việc liệt kê hết những gì đang làm, theo nhịp tuần, tháng và năm, rồi giao theo sức và thời gian của từng người, không theo vai mặc định. Ở rất nhiều nhà, phần việc này âm thầm dồn lên một người, thường là người vợ hay con dâu, và chính sự âm thầm ấy làm nếp thờ trở thành gánh nặng.
Bài dưới đây đưa ra cách liệt kê việc, một bảng phân việc mẫu cho gia đình bốn người, cách cho trẻ nhỏ một phần việc phù hợp, cách xử lý khi người làm chính ốm hay đi vắng, và những lỗi hay gặp. Nội dung từng lễ, từng mâm không nằm trong bài; bài chỉ lo phần ai làm, làm lúc nào.
Vì sao việc thờ hay dồn lên một người
Hỏi các gia đình xem ai lo việc thờ cúng, câu trả lời thường là "cả nhà". Hỏi tiếp ai thay nước, ai nhớ ngày rằm, ai mua hoa, ai lau dọn, ai nhắc mọi người về giỗ, thì phần lớn các việc đều chỉ về một người. Người ấy thường là người nhớ ngày giỏi nhất, hoặc người đã quen làm từ khi về nhà chồng, hoặc đơn giản là người không nỡ để việc dở dang.
Có ba lý do khiến việc dồn như vậy. Thứ nhất, việc thờ gồm nhiều việc nhỏ, rải rác, mỗi việc chỉ vài phút nên không ai nghĩ là cần chia. Thứ hai, nếp cũ ở nhiều nơi mặc định vai: đàn ông thắp hương, phụ nữ lo mâm, nhưng vai ấy hình thành khi gia đình đông người và có người ở nhà cả ngày. Thứ ba, người làm chính thường ngại nói ra, vì nói ra giống như than vãn về việc hiếu.
Kết quả là người gánh việc mệt, những người khác không biết mình có thể giúp gì, còn con cái lớn lên không biết làm việc nào. Chia việc rõ ràng không làm nếp thờ kém trang nghiêm đi; ngược lại, nó cho mỗi người trong nhà một phần gắn bó với ông bà.
Một ví dụ giả định: chị Hạnh về làm dâu đã mười năm, năm nào cũng tự nhớ sáu ngày giỗ, mười hai ngày rằm, mười hai ngày mùng một, tự đi chợ, tự gọi mời họ hàng. Chồng chị vẫn nghĩ việc thờ trong nhà "nhẹ thôi", vì anh chỉ thấy lúc mình thắp hương. Đến khi chị đi công tác một tháng, cả nhà quên luôn ngày rằm. Chuyện ấy không phải lỗi của ai, mà là dấu hiệu việc chưa được chia.
Liệt kê hết việc trước khi chia
Bước đầu tiên là viết ra mọi việc nhà bạn đang làm quanh nếp thờ, kể cả những việc nhỏ nhất. Nhiều gia đình ngạc nhiên khi danh sách dài gấp đôi họ tưởng. Có thể chia theo nhịp:
- Hằng ngày hoặc hằng tuần: thay nước, thắp hương nếu nhà có nếp ấy, phủi bụi, kiểm tra đèn, tắt hương nến trước khi đi ngủ.
- Hằng tháng: nhớ ngày rằm, mùng một, mua hoa, mua trái cây, thắp hương, hạ lễ và chia cho cả nhà.
- Theo dịp trong năm: nhớ và báo ngày giỗ, mời họ hàng, đi chợ, nấu nướng, dọn dẹp trước và sau, góp quỹ, về quê.
- Việc không tên: nhắc người khác, giữ sổ ngày giỗ, trả lời điện thoại của họ hàng, nhớ ai thích món gì, để ý đồ thờ nào cần lau kỹ.
Nhóm cuối là nhóm hay bị bỏ qua nhất, vì nó không có lúc bắt đầu, lúc kết thúc. Nhưng đó chính là phần làm người giữ việc mệt nhất: cả năm đầu óc lúc nào cũng phải nhớ. Khi chia việc, hãy chia cả những việc không tên này, ví dụ một người giữ sổ và nhắc ngày, người khác lo đi chợ.
Bảng phân việc mẫu cho gia đình bốn người
Bảng dưới đây là ví dụ cho một gia đình giả định gồm bố, mẹ, con lớn mười hai tuổi, con nhỏ sáu tuổi, ông bà ở quê. Bạn đổi tên, đổi việc theo nhà mình; điều quan trọng là mỗi người có ít nhất một việc gắn với tên.
| Việc | Người làm chính | Người thay khi vắng | Nhịp |
|---|---|---|---|
| Thay nước, phủi bụi nơi thờ | Bố | Con lớn | Sáng thứ bảy |
| Nhớ ngày rằm, mùng một, nhắc cả nhà | Mẹ | Bố | Hằng tháng |
| Mua hoa, trái cây ngày rằm | Bố | Mẹ | Hằng tháng |
| Cắm hoa, xếp trái cây | Con lớn | Mẹ | Hằng tháng |
| Đặt một quả cam, cùng đứng thắp hương | Con nhỏ | Không cần thay | Hằng tháng |
| Giữ sổ ngày giỗ, gọi mời họ hàng | Mẹ | Bố | Theo dịp |
| Đi chợ, nấu nướng ngày giỗ | Bố và mẹ chia đôi | Nhờ cô chú | Theo dịp |
| Gọi video cho ông bà ở quê ngày lễ | Con lớn | Bố | Theo dịp |
Mẫu bảng này có thể chép ra giấy và dán ở cánh tủ bếp: "Việc nhà mình quanh nơi thờ ông bà — tháng ... năm ...: Bố thay nước sáng thứ bảy. Mẹ nhắc ngày rằm. Anh Minh cắm hoa. Bé Na đặt cam. Ai bận thì nhắn người thay trước một ngày." Viết bằng tên gọi trong nhà, đừng viết như bảng phân công ở cơ quan.
Mở lời chia lại việc giữa hai vợ chồng
Chuyện chia việc thờ thường bắt đầu từ một người đã mệt. Nếu bạn là người ấy, cách mở lời quyết định phần lớn kết quả. Một câu như "anh chẳng bao giờ đụng tay vào việc thờ cúng" sẽ dẫn đến cãi nhau về chuyện ai hiếu hơn. Một câu bắt đầu từ danh sách việc thì khác.
Nhiều người đã nói theo cách này: "Anh ơi, em vừa ngồi viết ra hết các việc nhà mình làm quanh bàn thờ ông bà trong một năm, dài hơn em tưởng. Em muốn mình chia lại, để em không phải nhớ hết một mình. Anh xem anh nhận được việc nào?" Đưa tờ danh sách ra, để người kia tự chọn trước, rồi mới bàn phần còn lại.
Nếu người kia là người lớn lên trong nếp "đàn ông thắp hương, phụ nữ lo mâm", họ có thể chưa từng nghĩ đến chuyện ấy, không phải vì vô tâm. Cho họ thời gian, và bắt đầu từ việc nhỏ, dễ nhận. Sau vài tháng, khi họ đã quen thay nước sáng thứ bảy hay mua hoa ngày rằm, việc chia tiếp sẽ dễ hơn nhiều.
Với ông bà ở cùng, nên hỏi ý trước khi đổi người làm một việc ông bà quen thấy. Một câu nói trước như "Mẹ ơi, từ tháng này nhà con để anh ấy thay nước bàn thờ, con lo phần nhớ ngày" giúp ông bà không bất ngờ.
Cho trẻ một phần việc phù hợp
Trẻ dưới sáu tuổi: việc đặt, việc đứng. Đặt một quả cam, một bông hoa lên chỗ bố mẹ chỉ, rồi đứng cạnh bố mẹ lúc thắp hương. Không giao trẻ cầm hương, diêm, bật lửa.
Trẻ sáu đến mười tuổi: việc sắp, việc nhớ. Xếp trái cây ra đĩa, nhắc bố mẹ ngày rằm, kể lại cho em chuyện về ông bà mà mình đã được nghe.
Trẻ trên mười tuổi: việc có trách nhiệm nhỏ. Thay nước, lau phần thấp của nơi thờ, gọi video cho ông bà, giúp ghi sổ những người đã đến dự giỗ.
Không ép khi trẻ không muốn. Có những giai đoạn trẻ ngại, nhất là tuổi mới lớn. Cứ giữ chỗ cho con, mời con mỗi dịp, không mắng, không doạ. Nhiều đứa trẻ quay lại với phần việc của mình khi được tin tưởng chứ không phải khi bị bắt.
Khen việc làm, không khen hình thức. "Con cắm hoa đẹp quá, để mẹ chụp ảnh gửi bà nội xem" có tác dụng hơn mọi lời nhắc về bổn phận. Trẻ thấy việc mình làm được người lớn nhìn thấy và trân trọng, nên tự muốn làm tiếp.
Khi người làm chính ốm, đi công tác hay về quê
Việc thờ hay đứt quãng nhất vào lúc người làm chính vắng nhà. Một vài sắp xếp trước giúp nhịp không gãy:
- Mỗi việc trong bảng đều có cột người thay. Người thay biết trước mình thay việc gì, không phải đợi đến lúc vắng mới hỏi.
- Ghi lại cách làm những việc chỉ một người biết, như số ngày giỗ, danh sách họ hàng cần mời, món riêng cho ngày giỗ ai.
- Trước khi đi vắng dài ngày, người làm chính nhắn một tin ngắn: "Rằm tuần sau anh nhớ mua hoa, con lớn cắm, sổ giỗ để ở ngăn kéo thứ hai."
- Khi người làm chính ốm, đừng để họ cố làm. Người thay nhận việc, và người ốm chỉ cần được hỏi ý khi cần.
- Sau khi người làm chính trở về, kể lại mọi việc đã diễn ra thế nào, để họ yên tâm và để nếp nhà không bị chia hai cách làm.
Người làm chính lâu năm đôi khi khó buông việc, sợ người khác làm không đúng. Cứ để họ chỉ dẫn lần đầu, sau đó tin người thay. Nếp thờ sống lâu được chính là vì nó có nhiều người biết làm.
Lỗi hay gặp khi chia việc thờ
Không ai cố ý mắc mấy lỗi sau, nhưng chúng làm việc chia mãi không đều.
| Cách làm dễ lệch | Vì sao không ổn | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Chia theo vai mặc định, không theo sức | Người có thời gian ít lại gánh nhiều | Chia theo lịch làm việc thực tế của từng người |
| Chỉ chia việc có tên, bỏ việc không tên | Người nhớ ngày vẫn mệt dù đã chia | Giao rõ người giữ sổ, người nhắc |
| Không có người thay | Người làm chính vắng là nhịp đứt | Mỗi việc một người thay |
| Làm lại việc người khác đã làm | Người được giao thấy mình không được tin | Góp ý riêng, không làm lại |
| Không xem lại khi nhà thay đổi | Con lớn đi học xa, bảng cũ không còn đúng | Xem lại mỗi năm hoặc khi nhà có thay đổi |
Lỗi thứ tư hay gặp ở chính người đã gánh việc lâu năm: giao việc rồi lại làm lại vì thấy chưa vừa ý. Người được giao sẽ thôi cố gắng, và mọi thứ dồn về chỗ cũ. Nếu cách làm của người khác chưa đúng nếp nhà, nói riêng một lần, chỉ cách, rồi để họ tự làm lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Việc thờ cúng trong nhà nên do ai làm?
Không có quy định cứng. Nhiều gia đình ngày nay chia việc theo thời gian và sức của từng người thay vì theo vai mặc định. Điều quan trọng là mỗi người có phần việc rõ ràng và không ai phải gánh hết.
Con dâu gánh hết việc thờ cúng thì nên nói thế nào?
Liệt kê các việc đang làm, kể cả việc không tên như nhớ ngày, nhắc người, rồi đề nghị chia lại với chồng và cả nhà. Nói về việc cụ thể, không nói về chuyện ai hiếu hơn ai, sẽ dễ được lắng nghe.
Trẻ em có nên phụ việc thờ cúng không?
Nên, nếu trẻ muốn và việc phù hợp với tuổi. Trẻ nhỏ đặt hoa quả và đứng cùng bố mẹ, trẻ lớn hơn thay nước, cắm hoa, gọi video cho ông bà. Không giao trẻ việc có lửa, không ép khi trẻ ngại.
Làm sao để việc thờ cúng không đứt khi người làm chính đi vắng?
Mỗi việc nên có một người thay biết trước, cách làm những việc riêng được ghi lại, và người làm chính nhắn dặn trước khi đi. Khi trở về, kể lại để cả nhà giữ một cách làm.
Có nên viết bảng phân việc thờ cúng dán trong nhà không?
Nhiều gia đình thấy có ích, nhất là nhà có con nhỏ. Viết bằng tên gọi trong nhà, ngắn gọn, dán ở chỗ cả nhà hay nhìn thấy, và sửa lại mỗi khi có người đổi lịch hay đi học xa.