Bài tập cây gia đình ở trường dễ nhất khi bạn thu thập thông tin cùng con trong một buổi, chọn dạng cây hợp hoàn cảnh nhà mình, và để con tự vẽ, tự trình bày. Với gia đình có bố mẹ chia tay, có bố hoặc mẹ kế, con nuôi hay người mất sớm, bài tập này cần thêm một bước: nói chuyện với con trước, và nếu cần, nhắn với cô giáo một câu.
Phần dưới đi qua những gì bài tập thường yêu cầu, một phiếu hỏi thông tin dùng được ngay, bảng gợi ý dạng cây cho từng hoàn cảnh, câu nói với con khi trên cây có chỗ trống, mẫu tin nhắn gửi giáo viên và những lỗi khiến bài làm thành gánh nặng cho cả nhà.
Bài tập này thường yêu cầu gì
Nhiều trường tiểu học và trung học cơ sở giao bài về gia đình dưới các tên gọi khác nhau: vẽ cây gia đình, giới thiệu gia đình em, làm sơ đồ ba thế hệ, kể về một người thân lớn tuổi. Yêu cầu thường gồm tên và quan hệ của các thành viên, có khi thêm năm sinh, quê quán, nghề nghiệp, một bức ảnh hoặc hình vẽ, và một đoạn văn ngắn về người con quý nhất.
Với trẻ lớp hai, lớp ba, bài thường chỉ cần hai thế hệ trên con: bố mẹ và ông bà hai bên. Học sinh lớn hơn có thể được yêu cầu ba đời, kèm thông tin về quê gốc hay một sự kiện của gia đình. Đọc kỹ đề trước khi bắt đầu: nhiều phụ huynh làm quá yêu cầu, vẽ năm đời kín cả tờ giấy, trong khi cô chỉ cần một sơ đồ giản dị và một đoạn văn con tự viết.
Mục đích của bài không phải để chấm nhà ai đông, nhà ai đủ. Đó là dịp để con hỏi chuyện người lớn, biết tên ông bà, hiểu từ xưng hô và tập trình bày. Giữ mục đích này trong đầu giúp bạn bình tĩnh khi hoàn cảnh nhà mình không giống hình mẫu trong sách.
Thu thập thông tin trong một buổi: phiếu hỏi mẫu
Hẹn một buổi tối hoặc cuối tuần, con cầm phiếu đi hỏi bố mẹ, gọi điện cho ông bà. Con hỏi, người lớn trả lời, con tự ghi. Phiếu mẫu cho mỗi người:
- Họ và tên: ……… Con gọi là: ……… (ông nội, bà ngoại, bác, cô…)
- Năm sinh hoặc tuổi: ……… Quê ở: ……… (chỉ cần tỉnh hoặc xã)
- Nghề đã làm hoặc đang làm: ………
- Một điều đặc biệt về người này: ……… (ví dụ: bà biết thêu, ông từng là lái tàu)
- Một câu người này hay nói với con: ………
- Người hỏi: bé Trần Gia Bảo, lớp 3A, Trường Tiểu học A. Ngày hỏi: ………
Dòng "một điều đặc biệt" và "một câu hay nói" là phần làm bài của con khác hẳn bài của bạn khác. Với người đã mất, con hỏi bố mẹ hoặc ông bà còn sống về những dòng này. Nếu nhà có gia phả, cho con chép tên các cụ từ đó, nhưng chỉ chép những gì đề bài cần.
Với trẻ lớp hai, lớp ba chưa viết nhanh, bạn cho con ghi âm câu trả lời trên điện thoại rồi chép lại sau. Mỗi cuộc gọi cho ông bà chỉ nên hỏi hai ba người, đừng dồn cả cây vào một lần gọi; người lớn tuổi trả lời lâu và hay kể thêm chuyện, đó lại chính là phần quý.
Dạng cây hợp với từng hoàn cảnh gia đình
Không phải nhà nào cũng vừa với hình cái cây hai nhánh đều nhau. Bảng dưới gợi ý cách trình bày để con không phải giấu hay bịa điều gì.
| Hoàn cảnh | Dạng trình bày gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bố mẹ và ông bà hai bên đầy đủ | Cây hai nhánh nội, ngoại, ba tầng | Để con tự chọn ảnh và màu |
| Bố mẹ chia tay | Vẫn ghi đủ bố và mẹ, có thể vẽ hai ngôi nhà nối về phía con | Hỏi con muốn ghi ai, không bắt bỏ ai |
| Có bố dượng hoặc mẹ kế, anh chị em kế | Cây có thêm nhánh, hoặc dạng vòng tròn quanh con | Con quyết định người nào nằm trên cây |
| Con nuôi | Dạng "những người thương con": gia đình nuôi ở giữa, có thể thêm một ô cho gia đình sinh nếu con muốn | Tôn trọng điều con đã biết và muốn kể |
| Ông bà nuôi cháu, bố mẹ ở xa | Đặt ông bà gần con nhất, bố mẹ ở nhánh bên | Ghi đúng quan hệ, không cần giải thích lý do |
| Có người đã mất | Vẫn ghi tên, có thể thêm năm sinh năm mất hoặc một bông hoa nhỏ | Cho con kể về người đó nếu con muốn |
| Con chỉ biết một bên | Ghi bên con biết, bên kia để ô trống nhẹ nhàng hoặc thay bằng hình vẽ | Không bắt con đi hỏi nếu chuyện còn nhạy cảm |
Một số trẻ thích dạng "vườn": mỗi người là một bông hoa trong vườn của con. Dạng này không có trên, dưới, đủ hay thiếu, rất hợp với gia đình có cấu trúc phức tạp.
Câu nói với con khi trên cây có ô trống
Khi bố hoặc mẹ không sống cùng. "Bố vẫn là bố của con, mình vẫn ghi tên bố. Bố mẹ không ở chung nữa, nhưng cả hai vẫn là gia đình của con."
Khi có người mất trước khi con sinh ra. "Ông nội mất trước khi con ra đời, nhưng ông vẫn là ông của con. Mình ghi tên ông, mẹ kể con nghe vài chuyện về ông để con viết."
Khi con là con nuôi. "Gia đình là những người thương và nuôi con lớn. Con muốn ghi ai thì ghi, nếu con muốn hỏi thêm về gia đình sinh ra con thì lúc nào mình cũng nói chuyện được." Câu này cần hợp với những gì con đã được biết trước đó.
Khi con so sánh với bạn. Con nói "cây của bạn Lan đông hơn". Đáp: "Mỗi nhà một kiểu. Cây của con có bà ngoại biết thêu và ông nội từng lái tàu, cây bạn Lan không có đâu." Kéo con về điều riêng có của nhà mình.
Khi con hỏi lại một chuyện bạn chưa muốn kể. Con có thể hỏi "sao bố mẹ không ở chung?" hay "ông mất vì sao?" ngay giữa lúc làm bài. Bạn đáp phần vừa với tuổi con và hẹn rõ: "Chuyện này dài, mẹ sẽ kể con nghe kỹ hơn vào cuối tuần. Bây giờ mình làm xong cái cây đã nhé." Rồi giữ lời hẹn.
Nhắn trước với cô giáo khi hoàn cảnh nhạy cảm
Nếu nhà bạn vừa có biến cố, hoặc con có thể bối rối khi trình bày trước lớp, một tin nhắn ngắn gửi giáo viên chủ nhiệm giúp con rất nhiều. Cô sẽ biết để không hỏi những câu khó trước lớp, và có thể cho con nộp bài mà không cần thuyết trình.
Mẫu tin nhắn: "Kính gửi cô Nguyễn Thị Hạnh, con là mẹ của bé Trần Gia Bảo lớp 3A. Về bài cây gia đình tuần này, gia đình con có hoàn cảnh riêng (bố mẹ bé không sống chung). Con đã cùng bé làm bài theo cách bé thấy thoải mái. Nhờ cô để ý giúp nếu bé ngại khi trình bày trước lớp. Con cảm ơn cô." Không cần kể chi tiết; một câu nêu hoàn cảnh là đủ.
Điền mẫu cho đúng nhà mình: thay tên cô, tên con, lớp; thay câu trong ngoặc bằng hoàn cảnh của bạn ở mức bạn muốn chia sẻ (bé là con nuôi, ông của bé vừa mất, bé ở với ông bà). Gửi trước hạn nộp ít nhất hai ba ngày. Phần lớn giáo viên đón nhận những tin nhắn như vậy rất thiện chí và sẽ xử lý tế nhị trên lớp.
Trình bày bài: con làm chính, bố mẹ chỉ phụ
Phần trình bày là chỗ phụ huynh hay ra tay nhiều nhất. Vài gợi ý để bài vẫn là bài của con mà nhìn vẫn gọn gàng.
- Cho con phác sơ đồ bằng bút chì trước, đếm số ô cần có, rồi mới tô màu. Trẻ nhỏ hay vẽ ô đầu to quá và hết chỗ cho các ô sau.
- Dùng ảnh thật nếu có, in nhỏ cỡ ngón tay cái. Không có ảnh thì con vẽ chân dung đơn giản, thêm một chi tiết nhận ra người đó: cặp kính của ông, chiếc nón của bà.
- Viết tên bằng chữ in to, quan hệ ghi dưới tên bằng chữ nhỏ hơn. Một màu cho bên nội, một màu cho bên ngoại giúp người xem đọc nhanh.
- Đoạn văn kèm theo để con tự viết, bố mẹ chỉ sửa lỗi chính tả. Gợi ý con bắt đầu bằng người con quý nhất và một kỷ niệm có thật.
- Tập trình bày ở nhà một lần, khoảng một đến hai phút, có người nghe là ông bà qua video thì càng tốt.
- Đồ dùng: giấy khổ lớn, bút màu, hồ dán. Không cần mua bộ làm sẵn, cũng không cần in màu ngoài tiệm.
Nếu bài có ảnh người đã mất, nói trước với con rằng các bạn có thể hỏi, và con chỉ cần đáp đơn giản: "Đây là ông nội em, ông mất rồi, em nghe bố kể ông lái tàu." Có sẵn câu, con sẽ không bị bất ngờ.
Lỗi hay gặp khi làm bài cây gia đình
Những lỗi dưới đây khiến bài tập thành cuộc chạy đua của phụ huynh, hoặc làm con buồn.
- Bố mẹ làm thay. Bài in đẹp, ảnh cắt dán gọn, nhưng con không trả lời được câu cô hỏi về ông bà mình. Để con vẽ, chữ có xiêu cũng được.
- Làm quá đề. Đề cần ba thế hệ mà nhà làm sáu đời, con mang lên lớp không giải thích được. Bám đúng yêu cầu.
- Ghi thông tin nhạy cảm. Nguyên nhân mất của người thân, chuyện ly hôn, chuyện tiền bạc không cần có trong bài nộp trường.
- Bắt con bỏ ai đó khỏi cây. Con muốn ghi bố dù bố không ở cùng thì cứ cho con ghi.
- Để sát hạn mới hỏi ông bà. Ông bà ở xa, gọi không được, cả nhà cuống. Hỏi ngay từ ngày nhận đề.
- Bỏ phí dịp này. Nộp xong là xong, không ai giữ lại. Thông tin con đã hỏi được nên chép vào sổ gia đình, vì đó là những dòng đầu tiên của một cuốn gia phả nhỏ.
Nếu con đã nộp bài và về nhà buồn vì bị bạn hỏi han, hỏi con kể lại chuyện, công nhận cảm xúc của con, rồi cùng nghĩ một câu trả lời cho lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Con học lớp mấy thì thường có bài cây gia đình?
Tuỳ trường và chương trình, thường gặp ở các lớp đầu tiểu học khi học chủ đề gia đình, và có thể quay lại ở bậc trung học cơ sở với yêu cầu sâu hơn như quê quán, sự kiện của gia đình qua các thời kỳ.
Có cần ghi năm sinh của ông bà không?
Chỉ khi đề yêu cầu. Nếu ông bà không nhớ chính xác năm sinh hoặc giấy tờ ghi khác, có thể ghi tuổi ước chừng hoặc bỏ trống. Bài tập ở trường không cần chính xác như hồ sơ, chỉ cần trung thực.
Con muốn ghi cả bố dượng và bố đẻ thì có được không?
Được, và bạn nên tôn trọng mong muốn đó. Có thể vẽ cây nhiều nhánh hoặc dạng vòng tròn để con xếp mọi người quanh mình. Điều quan trọng là con thấy những người con thương đều có chỗ.
Nhà có gia phả chữ Hán thì có nên cho con chép vào bài không?
Không cần chép nguyên văn. Bạn đọc hoặc nhờ người hiểu chữ Hán đọc giúp, rồi cho con ghi tên các cụ bằng chữ quốc ngữ ở đúng phần đề bài cần. Có thể kể cho con biết nhà mình có gia phả cũ, đó là một chi tiết thú vị cho bài trình bày.
Con không muốn trình bày trước lớp thì cha mẹ nên làm gì?
Hỏi con lý do, rồi nhắn cô giáo xin cho con nộp bài hoặc trình bày riêng với cô. Đừng ép con đứng trước lớp kể chuyện gia đình khi con chưa sẵn sàng, nhất là với hoàn cảnh nhạy cảm.
Làm xong bài thì nên giữ lại thế nào?
Chụp ảnh bài làm, lưu cùng phiếu hỏi thông tin vào một tệp gia đình hoặc dán vào sổ. Vài năm sau, con làm lại bài ở cấp học khác, bạn có sẵn dữ liệu để bổ sung, và có thể so xem con đã hiểu thêm những gì.