Đích tôn là cháu trai trưởng của con trai trưởng, tức người đứng ở ngành trưởng ngay đời sau. "Cháu đích tôn" của một ông là con trai cả của con trai cả ông ấy. Trong nếp thờ cúng của nhiều họ người Việt, đích tôn là người sẽ nối việc giữ nơi thờ của ngành mình, giống như trưởng họ là người giữ nơi thờ của cả họ.
Muốn hiểu rõ vì sao một người là đích tôn, cần nắm mấy chữ đi kèm: trưởng nam, ngành trưởng, chi, phái. Phần dưới giải từng chữ, chỉ cách vẽ sơ đồ ngành trưởng nhà bạn trên một tờ giấy, rồi bàn đến những tình huống khó mà nhiều gia đình đang gặp: ngành trưởng không có con trai, đích tôn ở xa, hay đích tôn thấy vai này quá nặng.
Đích tôn, trưởng nam, trưởng tôn: phân biệt từng chữ
Những chữ dưới đây hay bị dùng lẫn trong lời nói hằng ngày. Bảng tóm nghĩa thường gặp; ở từng vùng cách dùng có thể xê dịch đôi chút.
| Chữ | Nghĩa thường gặp | Ví dụ trong một nhà giả định |
|---|---|---|
| Trưởng nam (con trưởng) | Con trai đầu lòng của một cặp vợ chồng | Anh Hùng là con trai đầu của ông Bình |
| Đích tôn (cháu đích tôn) | Con trai trưởng của con trai trưởng | Bé Minh, con trai đầu của anh Hùng, là đích tôn của ông Bình |
| Trưởng tôn | Cách nói khác của đích tôn, hay gặp trong gia phả | Gia phả ghi "trưởng tôn Nguyễn Văn Minh" |
| Ngành trưởng | Nhánh đi theo các con trai trưởng nối nhau từ một ông tổ | Ông Bình, anh Hùng, bé Minh cùng ở ngành trưởng |
| Ngành thứ | Các nhánh tách ra từ con trai thứ | Chú Long, em ông Bình, đứng đầu một ngành thứ |
| Chi | Một nhánh lớn của họ, thường tính từ một người con của ông tổ | Họ có chi Giáp, chi Ất theo tên gọi riêng của họ |
| Phái | Nhánh nhỏ hơn trong chi, ở một số họ dùng thay cho chữ ngành | Chi Giáp chia hai phái |
Cách gọi chi, phái, ngành mỗi họ một khác: có họ gọi chi là "nhánh", gọi phái là "ngành", có họ đánh số chi một, chi hai. Khi đọc gia phả của nhà mình, hãy tìm trang đầu xem họ quy ước thế nào trước khi đối chiếu với bảng này.
Một dòng họ chia nhánh thế nào: ví dụ họ Nguyễn ở làng ven sông
Lấy một họ giả định: cụ tổ đời thứ nhất về lập nghiệp ở một làng ven sông, sinh bốn con trai. Bốn người con này trở thành bốn chi. Chi thứ nhất (người con trưởng) là chi trưởng, nơi giữ nhà thờ họ. Ba chi còn lại mỗi chi có nhà thờ chi riêng hoặc thờ ở nhà người đứng đầu chi.
Sang đời thứ ba, thứ tư, mỗi chi lại chia tiếp. Đến đời thứ mười, một họ như vậy có thể có vài trăm hộ, sống ở nhiều tỉnh. Người trong họ khi giới thiệu nhau thường nói: "cháu ở chi ba, ngành hai, đời thứ mười một". Ba con số ấy đủ để người kia biết phải gọi cháu là gì và cháu phải gọi lại thế nào.
Điều đáng chú ý là ngành trưởng của chi ba không phải ngành trưởng của cả họ. Người con trưởng ở chi ba là trưởng chi ba, giữ việc thờ của chi; trưởng họ thì chỉ có một, ở chi trưởng. Nhiều người lẫn hai vai này nên mới có cảnh một nhà tưởng mình "giữ hương hoả cả họ" trong khi thật ra chỉ giữ hương hoả của chi mình.
Vẽ sơ đồ ngành trưởng của nhà bạn trong mười lăm phút
Không cần chờ đến khi có gia phả đầy đủ. Một tờ giấy và một cuộc gọi cho người lớn tuổi nhất bên nội là đủ để biết nhà mình đứng ở đâu.
- Viết tên người xa nhất mà nhà bạn còn nhớ (thường là cụ, tức ông nội của bố) ở đầu trang.
- Dưới đó viết tất cả các con trai, con gái của cụ theo thứ tự sinh, từ trái sang phải. Đánh dấu người con trai đầu.
- Với người con trai đầu, viết tiếp các con của ông ấy, lại đánh dấu con trai đầu. Lặp lại đến đời của bạn. Đường nối các dấu chính là ngành trưởng.
- Với nhánh của bố bạn (nếu không nằm trên ngành trưởng), cũng làm tương tự để thấy ngành của bố.
- Gọi cho một bậc cao niên, đọc lại sơ đồ và hỏi chỗ nào sai. Ghi thêm năm sinh, năm mất nếu người ấy nhớ.
Sơ đồ này không thay được gia phả, nhưng giúp bạn trả lời ngay những câu hay gặp: ai là đích tôn của cụ, nhà nào giữ việc thờ cụ, và khi về quê nên chào ai trước. Chụp ảnh tờ giấy gửi vào nhóm gia đình để mọi người cùng sửa.
Trưởng chi làm gì, khác trưởng họ ở đâu
Giữ nơi thờ của chi. Nhà thờ chi hoặc gian thờ tổ chi trong nhà mình. Đây là việc chính, giống trưởng họ nhưng ở phạm vi nhỏ hơn.
Nắm danh sách người trong chi. Ai mới sinh, ai mới cưới, ai đi xa, ai mất. Khi họ cần cập nhật gia phả hay thu đóng góp, trưởng chi là đầu mối.
Đại diện chi khi họp họ. Đi họp, nói ý của chi, rồi về truyền đạt lại. Các họ đông người thường để mỗi chi cử thêm một người trẻ đi cùng trưởng chi để lo phần ghi chép.
Đứng lễ giỗ tổ chi. Nhiều chi có ngày giỗ ông tổ chi riêng, ngoài ngày giỗ tổ chung của họ.
Không quyết thay cả họ. Trưởng chi có tiếng nói trong họ, nhưng chuyện chung như sửa nhà thờ họ, đặt quy ước họ thì phải bàn trong cuộc họp có đủ các chi.
Giữ hoà khí giữa các ngành trong chi. Chi đông người thì chuyện va chạm giữa các ngành là bình thường: ai giữ đất hương hoả, nhà nào góp ít, ai không về giỗ. Trưởng chi thường là người đầu tiên được mời nói chuyện, trước khi việc phải đưa ra cả họ. Một trưởng chi biết nghe, biết hẹn từng nhà ngồi riêng, giúp họ bớt được rất nhiều buổi họp căng thẳng.
Khi ngành trưởng không có con trai: các cách các họ đã làm
Đây là chỗ nếp cũ hay gây lúng túng nhất. Ghi lại những cách mà nhiều họ đã chọn, để bạn tham khảo khi nhà mình gặp chuyện tương tự:
- Lập người thừa tự. Theo lệ xưa, nhà không có con trai nhận một cháu trai trong họ (thường là con của em trai) làm người nối việc thờ. Việc này được họ chứng và ghi vào gia phả.
- Chuyển vai sang ngành kế. Vai trưởng (họ hoặc chi) chuyển sang ngành thứ hai, ngành ấy nhận giữ nơi thờ. Gia đình ngành trưởng vẫn thờ cha mẹ, ông bà của mình tại nhà.
- Con gái giữ việc thờ. Càng ngày càng nhiều nhà để con gái thờ cha mẹ, ông bà, có khi cả ngành đồng ý để con gái trưởng giữ nơi thờ của ngành. Con cháu đời sau mang họ khác vẫn có thể giữ việc này nếu cả họ thuận.
- Giữ chung. Mấy anh em họ cùng đời thay nhau giữ, mỗi người vài năm, có sổ bàn giao.
Không cách nào trong số này là sai. Điều quan trọng là bàn trong họ khi các bậc trên còn khoẻ, ghi rõ ra, để người được giao việc yên lòng mà làm và người khác không thấy bị gạt.
Làm cháu đích tôn hôm nay: chia việc thế nào để không thành gánh nặng
Nhiều người trẻ là đích tôn kể cùng một cảm giác: từ nhỏ đã nghe "sau này cháu giữ hương hoả", lớn lên đi học, đi làm ở thành phố, rồi thấy vai ấy như món nợ. Cảm giác này dễ hiểu, và cách gỡ thường không phải là từ chối mà là chia việc.
Một gia đình giả định: anh Minh là đích tôn, làm việc ở thành phố, em gái và em trai ở quê. Cả nhà thống nhất: Minh đứng lễ chính ngày giỗ ông bà và giữ bản gia phả; em trai ở quê lo thắp hương ngày rằm, trông nhà; em gái giữ sổ ghi ngày giỗ và nhắc cả nhà. Chi phí giỗ ba anh em chia đều. Vai đích tôn vẫn là của Minh, nhưng không còn là một người gánh tất cả.
Khi bố mẹ hay ông bà còn khoẻ, đó là lúc tốt nhất để nói chuyện này. Một câu mở có thể dùng: "Con biết sau này con giữ việc thờ của nhà mình. Con muốn bàn với bố mẹ để làm sao giữ được lâu, mà các em cũng có phần." Nói vậy cho thấy bạn nhận vai, đồng thời mở đường cho việc chia sẻ thay vì để mọi thứ dồn về một người.
Đích tôn, trưởng chi, trưởng họ: ai giữ việc gì
Ba vai này hay bị gộp làm một trong lời nói. Bảng so sánh giúp cả nhà nói chuyện cùng một nghĩa, nhất là khi bàn chuyện ai giữ nơi thờ nào.
| Đích tôn của một nhà | Trưởng chi | Trưởng họ | |
|---|---|---|---|
| Phạm vi | Ngành của ông bà, cha mẹ mình | Một chi trong họ | Cả dòng họ |
| Nơi thờ thường giữ | Bàn thờ gia tiên ở nhà | Nhà thờ chi hoặc gian thờ tổ chi | Nhà thờ họ, nơi thờ ông tổ chung |
| Lễ đứng chủ | Giỗ ông bà, cha mẹ | Giỗ tổ chi | Giỗ tổ họ, Tết họ, lễ lớn của họ |
| Cách có vai | Theo thứ tự sinh trong ngành | Theo ngành trưởng của chi, hoặc do chi cử | Theo ngành trưởng của họ, hoặc do họ bàn |
| Người hay phụ | Anh chị em ruột | Các trưởng ngành trong chi | Các trưởng chi, ban liên lạc |
Một người có thể giữ cả ba vai, nếu ở ngành trưởng của chi trưởng. Nhưng phần đông chỉ giữ một vai, và biết rõ mình giữ vai nào thì đỡ ôm việc của người khác, cũng đỡ bị trách vì việc không phải của mình.
Khi bàn trong nhà, nên nói rõ "việc thờ ông bà nhà mình" hay "việc của chi" thay vì nói chung chung "việc họ". Rất nhiều hiểu lầm giữa anh em bắt đầu từ chỗ một người nói việc nhà, người kia nghe thành việc họ.
Câu hỏi thường gặp
Cháu đích tôn khác cháu nội thế nào?
Cháu nội là mọi con của con trai mình. Cháu đích tôn chỉ là một người: con trai trưởng của con trai trưởng. Một ông có thể có chục cháu nội nhưng chỉ có một cháu đích tôn, theo cách tính truyền thống của nhiều vùng.
Con trai trưởng mất sớm thì đích tôn là ai?
Theo nếp nhiều họ, nếu người con trưởng mất nhưng đã có con trai thì con trai ấy vẫn là đích tôn và nối vai. Nếu người con trưởng mất khi chưa có con, vai thường chuyển sang người con trai kế, tuỳ họ bàn.
Đích tôn có quyền thừa kế nhiều hơn anh chị em không?
Đích tôn là chuyện phong tục thờ cúng, còn thừa kế tài sản theo di chúc hoặc theo quy định của pháp luật. Muốn để riêng phần đất cho việc thờ thì cần làm giấy tờ rõ ràng, nên hỏi văn phòng công chứng hoặc UBND cấp xã.
Họ chỉ có một chi thì có cần trưởng chi không?
Không cần. Khi họ còn nhỏ, chưa tách nhánh, trưởng họ làm luôn mọi việc. Khi họ đông lên và chia ra các nhánh sống ở nhiều nơi, các họ mới bắt đầu cử trưởng chi để có đầu mối gần gũi hơn.
Đích tôn ở nước ngoài thì giữ vai thế nào?
Nhiều nhà để đích tôn giữ vai danh nghĩa và về đứng lễ khi có dịp, còn việc thường ngày giao người ở quê. Gia phả và các giấy tờ quan trọng nên có bản sao gửi đích tôn giữ để không phụ thuộc vào một chỗ.
Làm sao biết nhà mình thuộc chi nào, ngành nào?
Cách nhanh nhất là hỏi người lớn tuổi nhất bên nội, rồi đối chiếu với gia phả của họ nếu có. Nếu chưa có gia phả, vẽ sơ đồ từ đời cụ xuống như hướng dẫn ở trên, rồi hỏi trưởng họ để biết nhánh đó được họ gọi là chi mấy.