Trùng tu nhà thờ họ nên đi theo thứ tự mái, khung gỗ, nền, rồi mới đến trang trí; giữ lại tối đa cấu kiện cũ còn dùng được, đánh số và chụp ảnh trước khi tháo bất cứ thứ gì. Nếu nhà thờ đã được xếp hạng di tích, mọi việc sửa chữa phải hỏi cơ quan văn hoá và UBND cấp xã trước.
Nhiều họ đứng giữa hai luồng ý kiến: giữ nhà cũ hay phá đi làm mới cho bền. Bài này không chọn hộ bạn, nhưng đưa ra cách nhìn hư hỏng cho đúng mức, bảng phân biệt các mức sửa, những gì đáng giữ, cách nói chuyện khi trong họ chia đôi ý kiến và mẫu sổ trùng tu để đời sau biết nhà đã qua những lần sửa nào.
Tu bổ, trùng tu, xây lại: ba mức khác nhau
Gọi đúng mức sửa giúp họ ước lượng đúng tiền và thời gian, và tránh chuyện "định sửa mái thành ra phá cả nhà".
| Mức | Làm gì | Khi nào hợp | Mất gì, giữ gì |
|---|---|---|---|
| Bảo dưỡng, tu bổ nhỏ | Đảo ngói, thay vài viên vỡ, xử lý mối cục bộ, vá vữa | Hư hỏng nhỏ, phát hiện sớm | Giữ gần như nguyên vẹn |
| Trùng tu | Hạ giải một phần hoặc toàn bộ, thay cấu kiện hỏng, dựng lại theo dáng cũ | Khung gỗ còn phần lớn, một số cấu kiện mục, nền lún | Giữ dáng và phần lớn vật liệu cũ |
| Xây lại | Phá bỏ, làm mới trên nền cũ hoặc chỗ khác | Kết cấu hỏng nặng, không an toàn, không còn cấu kiện cũ đáng giữ | Mất gần hết vật liệu và dấu tích cũ |
Một nhà thờ dột mái và mối vài cây kèo thường chỉ cần tu bổ hoặc trùng tu một phần. Thấy nhà cũ sạm màu mà kết luận "phải xây lại" là cách nhìn hay gặp ở người không trực tiếp chăm nhà. Trước khi quyết, nên mời một người thợ mộc hoặc kỹ sư có kinh nghiệm nhà gỗ đến xem và nói rõ từng hư hỏng.
Xem hư hỏng và xếp mức gấp
Đi một vòng quanh nhà, trong và ngoài, rồi xếp từng hư hỏng vào bảng như dưới. Hàng nào "gấp" thì xử lý trước mùa mưa.
| Hư hỏng | Dấu hiệu nhìn thấy | Mức gấp | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Mái dột | Vệt nước trên xà, ngói vỡ, ngói xô | Gấp | Nước dột làm mục gỗ nhanh hơn mọi thứ khác |
| Mối ở chân cột, đầu kèo | Đường đất mối, gõ nghe bộp, mùn gỗ rơi | Gấp | Mối ăn từ trong, nhìn ngoài còn nguyên |
| Cột nghiêng, xà võng | Nhìn dọc hàng cột thấy lệch, khe hở ở mộng | Gấp, cần thợ xem | Ảnh hưởng an toàn khi đông người |
| Nền lún, ẩm | Gạch nền bong, rêu chân tường | Vừa | Hút ẩm vào chân cột lâu dài |
| Tường nứt | Vết nứt chân chim hoặc nứt dài | Vừa, theo dõi | Tường thường không chịu lực chính |
| Sơn, thếp bong | Mảng sơn son bong tróc | Không gấp | Ảnh hưởng thẩm mỹ, xử lý sau cùng |
Ghi bảng này kèm ảnh chụp, ngày chụp, và gửi cho cả họ trước buổi họp bàn trùng tu. Người ở xa nhìn ảnh vết dột và đường mối sẽ hiểu ngay vì sao cần góp, hơn mọi lời kêu gọi.
Thứ tự sửa: từ trên xuống, từ trong ra
Thứ tự dưới đây giúp tiền bỏ ra không bị phí, vì sửa phần dưới mà mái còn dột thì vài năm lại hỏng.
- Che chắn tạm: nếu đang mùa mưa, phủ bạt phần mái dột, chuyển đồ thờ quý và gia phả vào chỗ khô.
- Mái: dỡ ngói, kiểm tra rui mè, thay phần mục, lợp lại; tận dụng ngói cũ còn tốt, bù ngói mới cùng kiểu.
- Khung gỗ: xử lý mối, thay hoặc nối cấu kiện mục, chỉnh lại cột nghiêng. Việc này cần thợ có tay nghề nhà gỗ.
- Nền và chân cột: trả lại đá kê nếu đã bị lấp, làm rãnh thoát nước quanh nhà, hạ nền nếu đã bị tôn quá cao.
- Tường, cửa: vá nứt, sửa cánh cửa, thay bản lề.
- Trang trí: làm sạch, gia cố chạm khắc; chỉ sơn thếp lại khi đã bàn kỹ trong họ.
Nếu quỹ chưa đủ, hãy làm trọn bước hai và ba trước, các bước sau để đợt khác. Một mái kín và một khung khoẻ là đủ để ngôi nhà đứng thêm vài chục năm.
Những gì đáng giữ khi trùng tu
Cột cái, xà và vì kèo cũ còn tốt. Đây là phần đắt và khó tìm nhất nếu thay mới, lại mang dấu tay thợ đời trước. Cấu kiện mục một phần có thể nối, ghép, không nhất thiết thay cả cây.
Ngói cũ, gạch cũ. Dùng lại ở mặt trước, nơi người ta nhìn thấy nhiều nhất; ngói mới bù vào mặt sau.
Chạm khắc, hoành phi, câu đối. Tháo xuống trước khi thi công, bọc kỹ, cất nơi khô ráo, ghi rõ vị trí để treo lại đúng chỗ.
Dấu vết các lần sửa trước. Dòng chữ ghi năm sửa trên xà, viên ngói có dấu lò, là thông tin về lịch sử ngôi nhà. Chụp ảnh lại trước khi làm sạch.
Đánh số trước khi hạ giải. Nếu phải tháo cả khung, mỗi cấu kiện cần được đánh số bằng thẻ buộc, chụp ảnh vị trí, ghi vào sổ. Dựng lại sai thứ tự là chuyện thường xảy ra khi bỏ qua bước này.
Nhà thờ họ là di tích và khi trong họ chia đôi ý kiến
Một số nhà thờ họ đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh hoặc cấp quốc gia. Khi đó việc tu bổ phải theo pháp luật về di sản văn hoá: có hồ sơ, có đơn vị đủ điều kiện, và được cơ quan văn hoá cho ý kiến. Họ không tự ý thay cột, đổi mái hay xây thêm. Nếu chưa rõ nhà thờ họ mình có được xếp hạng không, hãy hỏi UBND cấp xã; cán bộ văn hoá xã thường nắm danh sách di tích trên địa bàn.
Khi trong họ chia hai phía, người muốn giữ nhà cũ, người muốn xây mới cho khang trang, cách nói chuyện quan trọng không kém con số. Một câu mở đầu giúp hạ nhiệt: "Cả hai phía đều muốn nhà thờ đứng vững cho con cháu, chỉ khác cách làm. Mình mời thợ xem trước, có bảng hư hỏng và hai phương án giá, rồi họp lại quyết." Đưa ảnh, bảng hư hỏng và ý kiến người thợ ra trước, mọi người bàn trên cùng một bức tranh thay vì cảm nhận riêng.
Câu nên tránh là "nhà cũ thế này thì làm sao bằng ai" hoặc "phá nhà ông bà dựng là bất hiếu". Cả hai câu đều đẩy người nghe vào thế phòng thủ. Nếu sau hai buổi họp vẫn chưa ngã ngũ, nhiều họ chọn làm trước phần ai cũng đồng ý, như sửa mái và chống mối, rồi để quyết định lớn cho năm sau.
Chọn thợ trùng tu nhà gỗ
Thợ xây nhà bê tông giỏi chưa chắc làm được nhà gỗ cũ. Khi tìm người, bạn nên hỏi và xem những điều sau:
- Đã từng sửa nhà thờ, đình, nhà gỗ cổ nào chưa; xin đến xem tận nơi một công trình họ đã làm vài năm trước.
- Họ đề nghị giữ những gì và thay những gì; thợ nào muốn thay hết ngay từ đầu thì nên cân nhắc.
- Họ xử lý mối bằng cách nào, có làm hàng rào chống mối quanh nền không.
- Họ có đánh số cấu kiện và chụp ảnh khi hạ giải không, hay chỉ "nhớ trong đầu".
- Gỗ thay thế lấy ở đâu, đã phơi sấy bao lâu; gỗ tươi đưa vào khung cũ dễ co ngót, nứt mộng.
- Ai trong tổ thợ là người chính làm phần mộng, vì đây là phần quyết định độ chắc của khung.
Hỏi thêm người già trong làng: nhà thờ của họ khác, đình làng, chùa làng gần đây ai sửa, sửa xong có ổn không. Ở nông thôn, tiếng tăm của tổ thợ được truyền miệng khá chính xác, và một buổi đi hỏi có khi đỡ cho họ cả chục năm phiền toái.
Trong thời gian trùng tu: thờ ở đâu, giữ đồ thế nào
Trùng tu mái hoặc hạ giải khung thường kéo dài vài tuần đến vài tháng. Phần lớn các họ chuyển nơi thờ tạm sang một gian sạch sẽ gần đó, thường là nhà người trông coi hoặc nhà trưởng họ, và báo cho cả họ biết để con cháu về thắp hương đúng chỗ. Cách làm cụ thể theo nếp từng họ; bài này không đi vào nghi thức.
Đồ thờ, gia phả, hoành phi, câu đối nên được kiểm kê bằng danh sách có ảnh trước khi chuyển đi, hai người cùng ký nhận. Đồ gỗ bọc vải sạch rồi bọc thêm nilon bên ngoài, không bọc nilon trực tiếp vì dễ đọng hơi ẩm. Gia phả và giấy tờ cho vào hộp kín, để chỗ cao, khô.
Khi mang đồ về lại nhà thờ, đối chiếu từng món với danh sách ban đầu, cũng hai người cùng ký. Việc này nghe kỹ quá, nhưng đã có không ít họ mất một chiếc lư đồng hay một bức hoành phi trong thời gian sửa nhà mà không ai nhớ lần cuối thấy nó ở đâu.
Mẫu sổ trùng tu: ghi để đời sau biết
Mỗi lần sửa nhà thờ họ nên có một trang ghi trong sổ chung của họ. Các mục nên có:
- Thời gian thi công, từ ngày nào đến ngày nào.
- Hạng mục đã làm, phần nào giữ lại, phần nào thay mới.
- Người thợ hoặc đơn vị thi công.
- Tổng chi và nguồn tiền, kèm tham chiếu đến sổ quỹ.
- Ảnh trước, trong và sau khi sửa, lưu cả bản in và bản số.
- Những điều phát hiện khi tháo dỡ: dòng chữ ghi năm, dấu vết sửa cũ.
Mẫu ghi một trang: "Đợt sửa mái và chống mối nhà thờ họ Nguyễn, từ ngày… đến ngày… Thợ: tổ thợ mộc anh Trần Văn E, xã C. Đã đảo toàn bộ ngói mặt sau, thay ba mươi viên ngói vỡ bằng ngói mới cùng kiểu; thay hai đoạn rui mục; xử lý mối chân cột cái số 1 và số 3, giữ nguyên cột. Khi dỡ ngói phát hiện trên xà nóc có dòng chữ Hán ghi năm dựng, đã chụp ảnh, nhờ người đọc giúp. Tổng chi xem sổ quỹ trang… Người ghi: Nguyễn Thị Hạnh." Ba mươi năm sau, trang ghi này sẽ giúp người sửa tiếp theo đỡ phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ họ bị dột thì nên sửa ngay hay đợi gom đủ tiền trùng tu?
Nên che chắn và sửa chỗ dột ngay, kể cả tạm thời. Nước dột làm mục gỗ rất nhanh, đợi đến lúc đủ tiền trùng tu lớn thì phần hư hỏng có thể đã lan sang khung nhà.
Có nên thay toàn bộ cột gỗ cũ bằng cột bê tông không?
Nếu cột cũ chỉ mục một phần thì nên nối, ghép hoặc xử lý chân cột thay vì thay cả. Cột gỗ cũ là phần mang giá trị nhất của nhà thờ, thay đi là mất hẳn, không làm lại được.
Làm sao biết nhà thờ họ mình có phải di tích được xếp hạng không?
Bạn hỏi UBND cấp xã hoặc cán bộ văn hoá xã, họ nắm danh sách di tích trên địa bàn. Nếu đã xếp hạng, việc tu bổ cần có ý kiến cơ quan văn hoá trước khi làm.
Hạ giải nhà thờ họ là gì?
Hạ giải là tháo dỡ từng cấu kiện của khung nhà gỗ theo thứ tự, để sửa hoặc thay phần hỏng rồi dựng lại. Mỗi cấu kiện cần được đánh số, chụp ảnh và ghi sổ trước khi tháo.
Trong họ không thống nhất giữ hay phá nhà thờ cũ thì làm thế nào?
Mời thợ hoặc kỹ sư xem và lập bảng hư hỏng, đưa hai phương án có chi phí ra họp. Nếu vẫn chưa thống nhất, làm trước phần ai cũng đồng ý như sửa mái, chống mối, và để quyết định lớn cho lần họp sau.
Sửa nhà thờ họ có cần ghi chép gì không?
Nên có. Một trang sổ trùng tu ghi hạng mục, thợ, chi phí, ảnh trước và sau, cùng những gì phát hiện khi tháo dỡ sẽ giúp lần sửa sau và giữ lịch sử ngôi nhà cho con cháu.