Một chi nên lập nhà thờ riêng khi chi đã đông người, ở xa nhà thờ họ, có người trông coi và có quỹ riêng, và việc lập được bàn công khai với trưởng họ để cả họ hiểu đây là sự nối dài, không phải sự tách ra. Nhà thờ chi thờ ông tổ của chi và các đời sau trong chi, còn nhà thờ họ vẫn là nơi chung của mọi chi.
Chuyện lập nhà thờ chi thường khởi đầu từ ý tốt: con cháu chi ba ở cách nhà thờ họ hai mươi cây số, muốn có chỗ gần để các cụ đi lại. Nhưng nếu bàn không khéo, chi trưởng nghe thành "chi ba muốn ra riêng", và một việc tốt thành vết rạn. Bài này giúp chi của bạn cân nhắc có nên lập không, rồi bàn với họ lớn cho êm, chia việc giữa hai nơi thờ cho rõ.
Chi, phái, nhánh: hiểu đúng vị trí của nhà thờ chi
Một dòng họ sau vài đời thường chia thành các chi, mỗi chi tính từ một người con của đời trước. Chi lại chia thành phái hoặc nhánh, tuỳ cách gọi từng nơi. Ông tổ của chi là người đầu tiên của nhánh ấy, và nhà thờ chi là nơi thờ ông và con cháu các đời sau trong chi.
Vị trí của nhà thờ chi là ở dưới nhà thờ họ, không ngang hàng. Ngày giỗ tổ họ, con cháu chi vẫn về nhà thờ họ; ngày giỗ ông tổ chi, con cháu chi họp ở nhà thờ chi. Hai nơi không thay thế nhau. Ở những họ lớn, có khi có ba tầng: nhà thờ tổ, nhà thờ họ và nhiều nhà thờ chi, mỗi nơi một vai.
Không phải chi nào cũng cần nhà thờ riêng. Nhiều chi giữ nơi thờ ông tổ chi trong một gian nhà của người trưởng chi suốt nhiều đời, và thế là đủ. Câu hỏi không phải là có xứng hay không, mà là có cần thật không và có giữ được lâu không. Một chi chỉ năm sáu hộ, lại ở ngay cạnh nhà thờ họ, thì có lẽ chưa cần; một chi ba bốn mươi hộ đã chuyển sang làng khác từ ba đời trước thì câu chuyện khác hẳn.
Khi nào nên, khi nào chưa nên lập nhà thờ chi
Bảng dưới đây giúp chi của bạn tự xem, trước khi đưa chuyện ra họ.
| Dấu hiệu nên lập | Dấu hiệu chưa nên |
|---|---|
| Chi đã đông, nhiều hộ, có từ ba bốn đời trở lên | Chi còn ít hộ, phần lớn ở gần nhà thờ họ |
| Chi ở cách xa nhà thờ họ, người già đi lại khó | Lý do chính là có chuyện không vui với chi khác |
| Có người sẵn lòng trông coi lâu dài | Chưa ai nhận trông coi, định xây xong rồi tính |
| Có đất rõ ràng và quỹ chi đủ phần lớn chi phí | Phải vay, hoặc phải trích quỹ chung của họ |
| Trưởng họ và các chi khác ủng hộ khi được hỏi | Họ lớn đang có việc chung chưa xong, như sửa nhà thờ họ |
Dấu hiệu "chưa nên" đáng dừng lại nhất là khi ý định lập nhà thờ chi đi kèm một mâu thuẫn chưa giải quyết. Nhà thờ chi dựng lên trong lúc giận nhau thường trở thành biểu tượng của sự chia rẽ suốt nhiều thế hệ, dù những người khởi xướng không hề muốn thế.
Các bước bàn với họ lớn
Thứ tự bàn quan trọng ngang nội dung bàn. Người họ lớn nghe tin qua người khác trước khi được hỏi trực tiếp là bắt đầu thấy bị xem nhẹ.
- Thống nhất trong chi trước: họp chi, có biên bản, ghi rõ lý do, đất, quỹ, người trông coi.
- Gặp riêng trưởng họ: trưởng chi cùng một hai người lớn tuổi trong chi đến nhà trưởng họ trình bày, xin ý kiến, chưa đưa ra quyết định.
- Gửi thư báo đến các chi khác: ngắn gọn, nói rõ ý định và cam kết với họ lớn.
- Trình bày trong buổi họp họ: để mọi người hỏi, trả lời thẳng, ghi các góp ý.
- Ghi vào sổ việc họ: việc chi lập nhà thờ được ghi trong biên bản họp họ như một mốc của dòng họ.
- Mời họ lớn dự buổi khánh thành: trưởng họ và đại diện các chi được mời trước tiên.
Nếu trưởng họ hoặc các chi khác còn băn khoăn, đừng ép. Hỏi rõ điều họ lo, như sợ con cháu chi bớt về giỗ tổ họ, sợ góp quỹ họ giảm, rồi đưa ra cam kết cụ thể để trả lời từng điều.
Chia việc giữa nhà thờ họ và nhà thờ chi
Một cách chia nhiều họ dùng. Ghi rõ những điều này trong biên bản họp họ sẽ tránh được hiểu lầm sau này.
| Việc | Ở nhà thờ họ | Ở nhà thờ chi |
|---|---|---|
| Giỗ tổ họ | Tổ chức chính, mọi chi về | Không tổ chức trùng ngày |
| Giỗ ông tổ chi | Không bắt buộc | Tổ chức chính cho người trong chi |
| Gia phả | Giữ bản gia phả toàn họ | Giữ phần gia phả chi, cập nhật gửi về họ |
| Quỹ | Chi vẫn góp quỹ họ như trước | Quỹ chi riêng, sổ riêng |
| Khuyến học, mừng thọ | Có thể tổ chức chung toàn họ | Có thể thêm phần riêng cho chi |
| Báo việc lớn của gia đình | Theo nếp họ | Thường báo ở nhà thờ chi rồi về nhà thờ họ |
Cam kết "chi vẫn góp quỹ họ như trước và con cháu chi vẫn về giỗ tổ họ" là câu quan trọng nhất trong cả quá trình bàn. Nếu chi giữ được cam kết này vài năm đầu, mọi lo lắng ban đầu tự lắng xuống.
Khi họ lớn chưa đồng ý
Có lúc chi đã chuẩn bị kỹ, thư đã gửi, mà trưởng họ hoặc một vài chi vẫn chưa thuận. Lý do thường gặp: lo con cháu chi ít về nhà thờ họ, lo quỹ họ bị ảnh hưởng, hoặc chỉ đơn giản là "từ xưa họ mình chưa có chi nào làm thế". Không lý do nào trong số đó là vô lý, và chi nên trả lời từng điều thay vì tranh luận chung chung.
Một cách nhiều chi đã làm: lùi lại một năm, trong năm ấy giữ đúng những gì định cam kết, như về giỗ tổ họ đông đủ, góp quỹ họ đúng hạn, gửi cập nhật gia phả chi. Sang năm, khi đưa lại đề nghị, chi có một năm hành động để chứng minh thay cho lời hứa. Phần lớn băn khoăn tự tan trong khoảng thời gian ấy.
Nếu sau đó vẫn còn người phản đối, chi có thể chọn hình thức nhẹ hơn: thờ ông tổ chi trong một gian nhà của trưởng chi, chưa dựng công trình riêng. Hình thức không quan trọng bằng việc con cháu trong chi có nơi để tụ họp, và cả họ vẫn ngồi chung một mâm vào ngày giỗ tổ.
Giữ nhà thờ chi sống sau ngày khánh thành
Nhà thờ chi nhỏ nên dễ bị bỏ quên hơn nhà thờ họ. Những việc giữ cho nó có hơi người:
- Một người trông coi được giao việc rõ ràng, có thoả thuận và đền đáp, như ở nhà thờ họ.
- Một cuốn sổ chi: quỹ, việc, người đến thăm, cập nhật con cháu mới sinh.
- Giỗ ông tổ chi mỗi năm, tổ chức gọn, kết hợp họp chi để bàn việc và đọc báo cáo quỹ chi.
- Một buổi khuyến học nhỏ cho con cháu trong chi, hoặc góp chung vào buổi khuyến học của họ.
- Cửa mở vào những ngày con cháu ở xa về quê dịp Tết, để ai cũng có chỗ ghé.
- Mỗi năm một lần, trưởng chi mang sổ chi lên nhà thờ họ báo với trưởng họ, giữ mối nối giữa hai nơi.
Ở chi ba họ Nguyễn giả định, ngày giỗ tổ chi được đặt sau giỗ tổ họ một tuần, để con cháu ở xa về một lần dự được cả hai nếu sắp xếp được. Cách sắp xếp đơn giản ấy khiến không ai thấy phải chọn giữa chi và họ.
Mẫu thư báo của chi gửi trưởng họ và các chi
Thư nên ngắn, giọng kính trọng, nói rõ việc và cam kết. Mẫu tự soạn:
- Kính gửi ông trưởng họ Nguyễn và các ông, các bác trưởng chi.
- Chi ba họ Nguyễn, hậu duệ cụ Nguyễn Văn E, hiện có khoảng ba mươi hộ, phần lớn sống ở thôn G, cách nhà thờ họ gần hai mươi cây số. Các cụ trong chi tuổi đã cao, đi về nhà thờ họ ngày thường khó khăn.
- Sau buổi họp chi ngày…, chi ba xin phép họ được dựng một nhà thờ nhỏ thờ cụ tổ chi tại thôn G, trên đất gia đình anh Nguyễn Văn K góp, bằng quỹ của chi.
- Chi ba xin hứa: giữ nguyên phần góp quỹ họ hằng năm, con cháu trong chi về dự giỗ tổ họ như trước, cập nhật gia phả chi gửi về họ mỗi năm.
- Kính mong ông trưởng họ và các chi cho ý kiến. Chi ba xin được trình bày thêm tại buổi họp họ sắp tới.
- Thay mặt chi ba: trưởng chi Nguyễn Văn H.
Viết cho đúng chi mình: nêu số hộ và khoảng cách thật, lý do thật. Lỗi hay gặp là viết thư như một thông báo đã quyết, kiểu "chi ba sẽ xây", thay vì "chi ba xin phép". Một chữ khác nhau mà người nhận cảm thấy khác hẳn.
Câu nên nói và không nên nói khi bàn
Nên: "Chi ba muốn có chỗ gần để các cụ thắp hương, nhà thờ họ vẫn là gốc của cả họ." Câu này đặt nhà thờ chi vào đúng vị trí nhánh của một cây, không phải một gốc mới.
Nên: "Chi mời trưởng họ và các chi về dự ngày khánh thành, và mong được họ góp ý thiết kế." Cho họ lớn một vai trong việc của chi là cách nhanh nhất để họ thấy mình không bị gạt ra.
Không nên: "Chi trưởng giữ nhà thờ họ như của riêng, chi ba lập chỗ khác cho đỡ phiền." Dù có điều chưa vui thật, đưa nó vào lý do lập nhà thờ chi là biến việc thờ cúng thành chuyện ân oán.
Không nên: "Chi ba có tiền thì chi ba làm, không cần hỏi ai." Quỹ có thể của chi, nhưng ông tổ chi là con cháu của cụ tổ họ. Hỏi ý họ lớn là phép tối thiểu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ chi có cần được cả họ đồng ý không?
Không có quy định bắt buộc, nhưng nếp chung ở hầu hết các họ là chi phải xin ý kiến trưởng họ và trình bày trong buổi họp họ. Làm vậy giúp tránh hiểu lầm và giữ quan hệ giữa các chi.
Có nhà thờ chi rồi thì con cháu chi còn phải về giỗ tổ họ không?
Nên về như trước. Nhà thờ chi không thay thế nhà thờ họ; giỗ tổ họ vẫn là dịp chung của mọi chi. Nhiều chi ghi rõ cam kết này khi xin lập nhà thờ chi.
Nhà thờ chi có được dùng quỹ chung của họ không?
Thông thường nhà thờ chi do quỹ của chi lo. Nếu họ lớn muốn hỗ trợ một phần thì phải được biểu quyết trong buổi họp họ và ghi rõ vào biên bản.
Chi nhỏ có nên lập nhà thờ riêng không?
Một chi ít hộ, ở gần nhà thờ họ thường chưa cần. Có thể giữ nơi thờ ông tổ chi trong một gian nhà của trưởng chi, vừa gọn vừa không tốn kém duy trì.
Nhà thờ chi và nhà thờ phái khác nhau thế nào?
Phái thường là nhánh nhỏ hơn trong một chi, dù nhiều nơi dùng hai chữ này lẫn nhau. Cách gọi tuỳ từng họ; quan trọng là trong họ hiểu cùng một nghĩa.
Gia phả chi có cần gửi về nhà thờ họ không?
Nên gửi. Gia phả chi là một phần của gia phả toàn họ; cập nhật định kỳ về họ giúp bản gia phả chung đầy đủ và không bị đứt đoạn giữa các chi.