Người trông coi nhà thờ họ, có nơi gọi là thủ từ, nên là người ở gần, có sức khoẻ và thời gian, được các chi tin, và được họ giao việc rõ ràng bằng một thoả thuận có ghi chép. Đổi lại, họ nên có phần đền đáp được thống nhất trong buổi họp, bằng tiền, bằng hoa lợi đất chung hoặc cả hai.
Nhiều họ để việc này trôi theo thói quen: nhà ai gần thì nhà đó trông, trông mấy chục năm không ai hỏi. Mọi chuyện ổn cho đến khi người trông già yếu, con cháu họ chuyển đi, hoặc có ai đó trong họ phàn nàn nhà thờ bẩn. Bài này giúp bạn sắp xếp lại: chọn ai, việc gì cụ thể, thoả thuận ra sao, đền đáp thế nào, và đổi người sao cho không ai mất lòng.
Chọn ai trông coi nhà thờ họ
Ở gần là điều kiện đầu tiên. Người trông cần mở cửa, thắp hương, kiểm tra mái sau trận mưa. Ở cách vài cây số thì những việc ấy sẽ thưa dần. Nhà sát vách hoặc trong cùng xóm là lý tưởng.
Không nhất thiết là chi trưởng. Nhiều họ mặc định chi trưởng trông, nhưng nếu chi trưởng đã chuyển đi hết thì một gia đình ở chi khác, hoặc cả một cặp vợ chồng con dâu con rể trong họ, đều làm được. Điều cần là cả họ đồng ý.
Có người đỡ phía sau. Người trông chính nên có một người phụ, thường là vợ hoặc chồng, con đã lớn, để khi ốm hay đi vắng vẫn có người mở cửa.
Tính tình hoà nhã. Người trông coi là người đầu tiên con cháu ở xa gặp khi về. Một người niềm nở, nhớ tên người, biết kể chuyện họ sẽ làm nhà thờ ấm hơn mọi thứ trang trí.
Nam hay nữ đều được. Không có lý do nào để việc này chỉ dành cho đàn ông. Ở rất nhiều nhà thờ họ, người quét dọn, thắp hương đều đặn suốt mấy chục năm chính là các bà, các cô.
Bảng việc trông coi theo ngày, tháng, năm
Ghi việc thành bảng giúp người trông biết mình phải làm gì, và giúp họ biết mình đang nhờ người ta những gì. Bảng dưới là khung chung, mỗi họ thêm bớt theo nếp riêng.
| Chu kỳ | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hằng ngày hoặc cách ngày | Mở cửa thông gió, quét sân, xem qua gian thờ | Đóng cửa trước khi tối, tắt hết điện |
| Mùng một, rằm | Thắp hương, lau bàn thờ, thay nước | Theo nếp họ; con cháu gần đó có thể ghé |
| Hằng tháng | Lau đồ thờ, kiểm tra mái, máng nước, dấu hiệu mối | Ghi vào sổ trông coi nếu thấy hư hỏng |
| Sau mưa bão | Xem dột, cây đổ, ngói xô; báo trưởng họ ngay | Chụp ảnh gửi vào nhóm liên lạc |
| Trước giỗ tổ, Tết | Tổng vệ sinh, chuẩn bị chỗ ngồi, phối hợp ban tổ chức | Thường có con cháu trong họ đến phụ |
| Hằng năm | Báo cáo tình trạng nhà, chi tiêu nhỏ trong buổi họp họ | Đề xuất việc cần sửa năm tới |
Người trông coi không phải người làm mọi thứ. Tổng vệ sinh trước giỗ tổ, nấu cỗ, sửa chữa là việc của cả họ. Bảng việc giúp tách rõ phần nào người trông lo, phần nào cần họ huy động.
Mẫu thoả thuận giao trông coi nhà thờ họ
Không cần ra văn phòng công chứng, chỉ cần một tờ giấy ghi rõ và có chữ ký, lưu trong sổ của họ. Mẫu tự soạn để bạn điền:
- Thoả thuận trông coi nhà thờ họ Nguyễn, làng C, xã D, lập ngày… tại buổi họp họ.
- Bên giao: họ Nguyễn, đại diện là trưởng họ ông Nguyễn Văn An.
- Bên nhận: vợ chồng anh Nguyễn Văn Bình và chị Trần Thị Hoa, chi hai, ở liền kề nhà thờ.
- Việc trông coi: theo bảng việc kèm theo; giữ một bộ chìa khoá chính; trưởng họ giữ bộ còn lại.
- Đền đáp: được canh tác thửa ruộng hương hoả của họ và nhận khoản bồi dưỡng hằng năm theo mức họp họ thống nhất; chi phí điện nước, hương đèn do quỹ họ chi.
- Thời hạn: ba năm, xem lại tại buổi họp họ khi hết hạn; mỗi bên có thể xin thôi, báo trước ít nhất ba tháng.
- Điều không được làm: dùng nhà thờ vào việc riêng của gia đình khi chưa được trưởng họ đồng ý; cho người ngoài ở lại qua đêm.
- Chữ ký: trưởng họ, bên nhận, đại diện các chi, người ghi.
Khi chép mẫu sang họ mình, sửa phần đền đáp theo thực tế: có họ không còn ruộng chung thì chỉ ghi khoản bồi dưỡng. Lỗi hay gặp là bỏ trống mục thời hạn, khiến việc đổi người sau này thành chuyện tế nhị, ai mở lời cũng như đang trách người cũ.
Đền đáp người trông coi thế nào cho phải
Có ba cách phổ biến, nhiều họ kết hợp. Thứ nhất là giao canh tác ruộng hương hoả hoặc ao chung, hoa lợi người trông coi hưởng. Thứ hai là khoản bồi dưỡng bằng tiền, trả theo quý hoặc theo năm từ quỹ họ. Thứ ba là quà và lời cảm ơn công khai vào dịp giỗ tổ, Tết. Cách thứ ba không thay được hai cách đầu, nhưng thiếu nó thì hai cách đầu cũng thành lạnh lẽo.
Mức bồi dưỡng nên được bàn trong buổi họp họ, không để trưởng họ tự định, và nên xem lại vài năm một lần theo giá cả. Một gợi ý để bắt đầu bàn: ước tính số buổi người trông bỏ ra trong năm, nhân với mức tiền công lao động phổ thông ở địa phương, rồi họ quyết tỷ lệ tương xứng với quỹ. Có con số tham chiếu như vậy, cuộc bàn bạc bớt cảm tính.
Chi phí phát sinh khi trông coi như tiền điện, nước, hương, bóng đèn, chổi, chậu, nên tách khỏi khoản bồi dưỡng và do quỹ họ trả theo hoá đơn. Để người trông coi tự bỏ tiền túi rồi lâu lâu mới xin lại là cách làm khiến họ ngại, và ngại lâu thì sẽ bỏ.
Khi người trông coi già yếu hoặc muốn thôi
Đây là lúc dễ mất lòng nhất. Người đã trông nhà thờ hai chục năm thường coi đó như một phần đời mình; nghe họ bàn chuyện đổi người dễ thấy như bị chê. Cách êm là để chính người cũ được hỏi ý trước, riêng, bởi trưởng họ hoặc người lớn tuổi thân thiết, rồi mới đưa ra họp.
Câu mở lời nên dùng: "Bác trông nhà thờ bao năm nay, cả họ ai cũng biết ơn. Bây giờ con cháu muốn đỡ cho bác phần việc nặng, bác xem có ai trong nhà hay trong xóm mình tin được, bác chỉ giúp, bác vẫn là người chỉ bảo cho người mới." Đặt người cũ vào vai người truyền việc thay vì người bị thay, buổi bàn giao sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều.
Khi bàn giao, có biên bản ngắn: chìa khoá, danh sách đồ thờ, sổ trông coi, những việc đang dở. Trong buổi giỗ tổ gần nhất, trưởng họ nhắc tên và cảm ơn người cũ trước cả họ. Một số họ mời người trông coi cũ ngồi mâm danh dự hoặc tặng một món quà kỷ niệm, tuỳ nếp.
Sổ trông coi: ghi gì mỗi tuần
Cuốn sổ trông coi khác sổ quỹ: nó ghi tình trạng ngôi nhà và việc đã làm. Người trông chỉ cần vài dòng mỗi tuần, nhưng sau một năm, cuốn sổ là bản theo dõi sức khoẻ của nhà thờ. Mỗi dòng nên có:
- Ngày và người ghi.
- Việc đã làm: mở cửa, quét dọn, thắp hương, lau đồ thờ.
- Điều nhận thấy: vết dột mới, đường mối, cây cần tỉa, bóng đèn hỏng.
- Ai đến thăm: con cháu ở xa về, khách tham quan, thợ đến xem nhà.
- Khoản chi nhỏ nếu có, kèm hoá đơn kẹp vào trang.
Mẫu vài dòng ghi: "Thứ hai: mở cửa, quét sân, lau hương án gian giữa. Thấy vệt nước mới ở xà gian bên trái sau trận mưa đêm qua, đã chụp ảnh gửi bác An. Thứ năm: anh cháu Nguyễn Minh Khôi ở thành phố về thắp hương, có hỏi xem gia phả chi hai, đã cho xem tại chỗ. Mua hai bóng đèn, hoá đơn kẹp trang này." Đến buổi họp họ, người trông coi chỉ cần mở sổ ra là có đủ chuyện để báo cáo, không phải nhớ.
Con cháu ở xa đỡ cho người trông coi thế nào
Người trông coi không nên là người duy nhất gánh nhà thờ. Những việc nhỏ dưới đây con cháu ở xa vẫn làm được, và làm đều thì người trông thấy mình không đơn độc:
- Gọi điện hỏi thăm người trông coi vài lần trong năm, không chỉ khi có việc cần nhờ.
- Khi về quê, ghé nhà người trông coi trước, mang chút quà, rồi cùng sang nhà thờ.
- Nhận một phần việc cố định: lo thay bóng đèn, mua hương cả năm gửi về, trả tiền điện nước một năm.
- Đăng ký một buổi về phụ tổng vệ sinh trước giỗ tổ hoặc trước Tết.
- Giúp số hoá sổ trông coi, chụp lại các trang, lưu cho họ.
- Báo trước khi đưa khách hoặc bạn bè về thăm nhà thờ để người trông chuẩn bị.
Một chi ở xa trong họ Nguyễn giả định nhận lo toàn bộ tiền điện của nhà thờ hằng năm. Khoản không lớn, nhưng người trông coi nói rằng từ hôm ấy, mỗi lần bật đèn bà lại nhớ đến các cháu ở thành phố. Những sợi dây như vậy giữ họ gần nhau hơn mọi buổi họp.
Lỗi hay gặp trong việc trông coi
Không có sổ trông coi. Một cuốn sổ mỏng ghi ngày mở cửa, việc đã làm, hư hỏng phát hiện, khoản chi nhỏ sẽ giúp người trông có bằng chứng công sức của mình, và giúp họ biết nhà đang thế nào.
Dùng nhà thờ làm kho chứa đồ gia đình. Người trông ở sát vách, lâu dần để thóc, xe, đồ đạc vào hiên nhà thờ. Không ai nỡ nói, nhưng con cháu về thấy thì buồn. Thoả thuận rõ ngay từ đầu giúp tránh chuyện này.
Chỉ một người giữ chìa khoá. Khi người ấy đi vắng, con cháu ở xa về không vào được. Trưởng họ nên giữ một bộ dự phòng.
Người trông tự quyết sửa chữa lớn. Thấy ngói vỡ, người trông nhiệt tình gọi thợ làm luôn rồi xin quỹ thanh toán. Việc tốt, nhưng dễ thành chuyện nếu quỹ không duyệt. Bảng hạn mức chi giải quyết được điều này.
Câu hỏi thường gặp
Thủ từ là gì?
Thủ từ là cách gọi người trông coi nơi thờ tự như nhà thờ họ, đình, đền. Trong dòng họ, thủ từ lo mở cửa, quét dọn, thắp hương ngày thường và báo cho trưởng họ khi nhà có hư hỏng.
Người trông coi nhà thờ họ có được trả công không?
Nhiều họ có khoản đền đáp, bằng tiền bồi dưỡng từ quỹ họ, bằng quyền canh tác ruộng chung, hoặc cả hai. Mức cụ thể do họ bàn và thống nhất trong buổi họp.
Người trông coi nhà thờ họ có phải là con trưởng không?
Không bắt buộc. Nhiều họ giao cho gia đình ở gần nhất, thuộc bất kỳ chi nào, miễn là được cả họ tin và đồng ý. Phụ nữ trông coi nhà thờ họ cũng rất phổ biến.
Nhà thờ họ không có ai ở gần trông thì làm sao?
Có thể nhờ một gia đình hàng xóm tin cậy ngoài họ trông giúp, có thoả thuận và đền đáp rõ ràng, đồng thời con cháu trong họ thay phiên về kiểm tra định kỳ.
Bao lâu nên xem lại thoả thuận trông coi một lần?
Ba đến năm năm là hợp lý, hoặc khi có thay đổi lớn như người trông già yếu, nhà thờ vừa trùng tu, quỹ họ thay đổi. Việc xem lại định kỳ giúp đổi người không bị coi là chê trách.
Người trông coi có được dùng sân nhà thờ họ cho việc riêng không?
Tuỳ quy ước của từng họ. Phần lớn các họ yêu cầu hỏi trưởng họ trước, và chỉ cho mượn vào những dịp phù hợp như việc cưới, việc hiếu trong họ.