TonKinh.comTôn Kính
Lễ của dòng họ

Lễ tế tổ dòng họ: các vai trong đội tế và cách tập cho người mới

Đội tế trong lễ tế tổ gồm những vai nào, chọn người ra sao, tập mấy buổi, trang phục và cách giữ đội tế khi người già yếu dần. Có bảng vai và lịch tập mẫu.

A row of elderly Vietnamese men in long dark robes practise slow bows inside a dim wooden ancestral hall, side view at low angle, faces in shadow, candlelight

Lễ tế tổ là phần nghi thức trang trọng nhất trong các lễ của dòng họ, do một đội tế gồm chủ tế, bồi tế, người xướng, người đọc chúc và các chấp sự thực hiện theo nhịp trống chiêng. Khác với lễ cúng thường do một người thắp hương khấn, tế là nghi lễ có nhiều người cùng làm, đi đứng theo thứ tự, mỗi người một vai.

Nhiều họ đang đứng trước cùng một chuyện: các cụ trong đội tế già yếu dần, người trẻ thì chưa ai biết tế. Bài này mô tả các vai trong đội tế theo nếp thường gặp ở các làng miền Bắc và Bắc Trung Bộ, cách chọn người, lịch tập cho người mới và cách giữ đội tế lâu dài. Phần chúc văn cụ thể và bài bản nghi lễ của từng họ không chép lại ở đây; mỗi họ có bản riêng do các cụ truyền.

Tế khác cúng ở chỗ nào

Cúng là việc một người, thường là trưởng họ hoặc trưởng chi, đứng trước ban thờ dâng lễ và khấn. Tế là cả một nghi trình: có người xướng to từng bước, có trống chiêng giữ nhịp, có người dâng rượu, dâng hương, có người đọc bài chúc, và cả đội cùng lạy theo hiệu lệnh. Một buổi tế đủ bước thường kéo dài từ bốn mươi phút đến hơn một tiếng.

Vì tốn người và cần tập, không phải họ nào cũng tế. Nhiều họ chỉ tế vào dịp lớn: giỗ tổ, khánh thành hoặc trùng tu nhà thờ, mừng xuân. Những năm thường thì trưởng họ làm lễ cúng là đủ. Cũng có họ chưa từng có đội tế và không thấy cần lập; đó cũng là một nếp, không ai coi là kém.

Ở các làng có đình, đội tế của họ đôi khi chính là những người từng tế ở đình, nên cách đi đứng giống nhau. Ở nơi khác, đội tế họ do các cụ tự truyền cho nhau, mỗi họ một vài khác biệt nhỏ về số lần lạy hay thứ tự dâng lễ. Khi lập lại đội tế, nên hỏi các cụ còn nhớ bản của họ mình trước khi học theo nơi khác.

Các vai trong đội tế và việc của từng vai

Tên gọi các vai có thể khác đôi chút giữa các vùng. Bảng dưới đây ghi tên thường gặp và việc chính, để bạn đối chiếu với nếp họ mình.

VaiViệc chínhThường chọn aiSố người
Chủ tếĐứng giữa, dâng hương, dâng rượu, lạy chínhTrưởng họ hoặc người cao tuổi, đạo đức, gia đình êm ấm1
Bồi tếĐứng sau hoặc hai bên chủ tế, lạy theoCác trưởng chi, người cao tuổi trong họ2 đến 4
Đông xướng, tây xướngXướng to từng bước cho cả đội làm theoNgười giọng to, rõ, thuộc trình tự1 hoặc 2
Người đọc chúcĐọc bài chúc văn vào giữa buổi tếNgười đọc chắc, giọng trầm, đọc đúng âm Hán Việt1
Chấp sựBưng rượu, bưng hương, đưa đồ lễ cho chủ tếNgười trẻ hơn, nhanh nhẹn, đi đứng vững2 đến 6
Trống, chiêngGiữ nhịp, báo chuyển bướcNgười quen trống, đã tập cùng đội1 đến 2

Họ ít người có thể gộp vai: người xướng kiêm đánh trống, hai chấp sự thay cho sáu. Điều cần giữ là có người xướng, vì không có tiếng xướng thì cả đội không biết lúc nào lạy, lúc nào tiến lui.

Một buổi tế đi qua những bước nào

Trình tự dưới đây là khung chung thường gặp ở nhiều làng phía Bắc; tên gọi Hán Việt của các bước do người xướng hô to. Mỗi họ có thể thêm bớt, nên hãy coi đây là bản để so với cách các cụ nhà mình vẫn làm, không phải bản chuẩn duy nhất.

  1. Đánh trống mở lễ. Một hồi trống chiêng báo bắt đầu, cả họ đứng nghiêm, giữ trật tự trong sân.
  2. Tế viên vào vị trí. Theo tiếng xướng, chủ tế, bồi tế, chấp sự lần lượt bước vào chỗ đứng đã định trên chiếu tế.
  3. Rửa tay, chỉnh áo mũ. Chấp sự bưng chậu nước, khăn cho chủ tế; đây là bước tượng trưng cho sự sạch sẽ, nghiêm cẩn trước khi dâng lễ.
  4. Dâng hương. Chủ tế tiến lên dâng hương, cả đội lạy theo hiệu lệnh.
  5. Dâng rượu ba tuần. Chấp sự đưa đài rượu, chủ tế dâng lên; giữa các tuần thường có phần đọc chúc, người đọc quỳ đọc trước ban thờ.
  6. Thụ lộc tượng trưng và lễ tất. Chủ tế nhận chén rượu lộc, cả đội lạy tạ, người xướng hô kết thúc, tế viên lui ra theo thứ tự ngược lúc vào.

Mẫu ghi trình tự cho sổ họ: "Lễ tế giỗ tổ họ Nguyễn: trống mở lễ ba hồi; chủ tế cụ Nguyễn Văn Lộc, bồi tế hai ông trưởng chi hai và chi ba; dâng hương một lần, dâng rượu ba tuần, đọc chúc sau tuần thứ nhất; tổng thời gian chừng năm mươi phút." Ghi như vậy sau mỗi lần tế, mười năm sau con cháu vẫn biết họ mình tế ra sao.

Chọn người vào đội tế: những điều các họ hay cân nhắc

Tuổi và sức khoẻ. Tế phải đứng lâu, quỳ lạy nhiều lần. Người trên tám mươi tuổi thường được mời làm cố vấn, ngồi xem và chỉnh, hơn là đứng trong đội. Chấp sự nên là người dưới sáu mươi, đầu gối còn khoẻ.

Sự chuyên cần. Một đội tế cần tập chung vài buổi trước mỗi dịp lớn. Người ở xa, đi làm ca kíp, khó về tập thì dù có lòng cũng nên nhận vai phụ hoặc vai dự bị.

Giọng nói với người xướng và người đọc chúc. Hai vai này cần giọng vang và đọc chắc. Nhiều họ có người trẻ giọng tốt nhưng chưa quen âm Hán Việt; có thể cho đọc theo bản đã phiên âm và tập với người già vài buổi.

Có cho phụ nữ tham gia không. Ở nhiều nơi xưa đội tế chỉ có nam giới. Ngày nay đã có không ít họ lập thêm đội dâng hương nữ, hoặc mời con gái, con dâu vào vai chấp sự. Việc này do họ bàn và thống nhất; điều quan trọng là bàn công khai trong buổi họp họ, không để một vài người tự quyết.

Tránh dồn mọi vai vào một chi. Đội tế toàn người của chi trưởng dễ làm các chi khác thấy mình đứng ngoài. Chia mỗi chi ít nhất một người là cách nhiều họ chọn để giữ hoà khí.

Lịch tập cho người mới, từ chưa biết gì đến đứng được trong đội

Người mới thường lo nhất là quên bước và lạy lệch nhịp. Lịch dưới đây là mức tối thiểu nhiều đội tế áp dụng, mỗi buổi chừng một tiếng rưỡi, tập trong nhà thờ họ hoặc sân nhà trưởng họ.

  1. Buổi một: xem và nghe. Người mới ngồi xem đội cũ tế đủ một lượt, có người già ngồi bên giảng từng bước đang làm gì. Chưa đứng vào hàng.
  2. Buổi hai: tập đi đứng. Tập cách đứng nghiêm, bước tiến lui, cách quỳ và đứng lên chậm mà không chống tay. Chưa cần trống, chỉ có người xướng.
  3. Buổi ba: tập theo vai. Chấp sự tập bưng đài rượu, đưa hương; người xướng tập thuộc trình tự; người đọc chúc tập đọc to trước cả đội.
  4. Buổi bốn: tế đủ lượt có trống chiêng. Cả đội làm từ đầu đến cuối, các cụ cố vấn ghi lại chỗ sai.
  5. Buổi năm: tế tổng duyệt có mặc trang phục. Mặc áo, đội mũ, đi giày đúng như hôm lễ, để quen với vạt áo dài và chỗ đứng chật.

Mẫu ghi sổ tập để người sau còn học: "Buổi tập thứ ba, có mặt chín người. Anh Nguyễn Văn Khải (chi hai) tập vai chấp sự trái, còn bưng đài rượu chưa vững. Chú Nguyễn Văn Thành (chi một) xướng đủ trình tự, cần chậm ở đoạn dâng rượu lần hai. Cụ Nguyễn Văn Lộc góp ý: lúc lui phải lui chéo, không quay lưng vào ban thờ."

Trang phục và đồ dùng của đội tế: lo trước bao lâu

Đội tế thường mặc áo thụng hoặc áo the dài, đội khăn xếp hoặc mũ tế, đi hài hoặc giày vải. Màu áo tuỳ vai: nhiều nơi chủ tế mặc màu khác hẳn để dễ nhận, bồi tế và chấp sự mặc màu đồng bộ. Mỗi vùng một kiểu, nên cách chắc nhất là xem ảnh cũ của họ mình hoặc hỏi các cụ.

Họ mới lập đội tế thường may một bộ chung, giữ ở nhà thờ, ai vào vai nào mặc bộ ấy. Cách này đỡ tốn hơn may riêng cho từng người, nhưng phải có người giữ, phơi, cất sau mỗi lần dùng, và nên may dư một hai cỡ cho người cao người thấp. Đặt may nên lo trước dịp lễ ít nhất hai tháng, vì các hiệu may đồ lễ thường đông việc vào cuối năm.

Trống, chiêng, đài rượu, khay hương là đồ của nhà thờ. Trước mỗi dịp tế nên có một người kiểm: mặt trống có bị chùng, dây chiêng có mục, đài rượu có sứt. Kiểm trước một tuần, hỏng thì còn kịp sửa hoặc mượn tạm của họ bạn.

Giữ đội tế lâu dài khi các cụ yếu dần

Đội tế tan rã thường không vì ai bỏ, mà vì không có người kế. Những cách các họ đã làm để giữ đội:

  • Mỗi vai có một người chính và một người dự bị, người dự bị tập cùng mọi buổi.
  • Quay video buổi tế tổng duyệt, lưu cùng gia phả, để người sau xem lại trình tự.
  • Viết trình tự tế ra giấy, phiên âm phần cần đọc, các cụ duyệt lại một lần rồi cất ở nhà thờ.
  • Mời người trẻ vào từ vai chấp sự, vài năm sau mới lên vai xướng hoặc bồi tế.
  • Không bắt người trẻ phải tế mọi dịp; để họ chọn dịp lớn trong năm, đỡ ngại.
  • Ghi tên người trong đội tế vào sổ họ mỗi năm, để thấy ai đã gắn bó bao lâu.

Câu nên nói khi mời người trẻ: "Chú thấy cháu đứng thẳng, nói rõ, năm nay vào đội tế làm chấp sự cùng các bác cho quen nhé. Không phải tế giỏi ngay đâu, cứ đứng cạnh các bác mà học." Câu nên tránh: "Họ mình không ai biết tế nữa, cháu không vào thì ai vào", vì nó đặt gánh nặng lên một người.

Câu hỏi thường gặp

Họ không có đội tế thì giỗ tổ có thiếu không?

Không. Rất nhiều họ chỉ làm lễ cúng do trưởng họ chủ trì, con cháu các chi lần lượt vào lạy. Tế là một hình thức trang trọng hơn mà một số họ chọn giữ, không phải điều bắt buộc để lễ được coi là trọn.

Có thể thuê đội tế bên ngoài cho lễ của họ được không?

Một số nơi có đội tế của làng hoặc của câu lạc bộ người cao tuổi nhận tế giúp các họ. Nếu mời, nên để trưởng họ và các trưởng chi vẫn đứng vai chủ tế, bồi tế, chỉ mời người ngoài vào vai xướng và trống, để lễ vẫn là của họ mình.

Người đọc chúc không đọc được âm Hán Việt thì làm sao?

Nhiều họ nhờ người biết chữ phiên âm bài chúc ra chữ quốc ngữ, kèm bản dịch nghĩa để người đọc hiểu mình đang đọc gì. Tập đọc to trước đội vài lần là đọc được trôi chảy.

Đội tế có cần tập lại mỗi năm không?

Nên tập ít nhất một đến hai buổi trước mỗi dịp tế, kể cả đội đã tế nhiều năm. Chỉ một buổi tập đủ lượt cũng giúp người dự bị quen vai và các cụ cố vấn phát hiện chỗ đã quên.

Trẻ em có được đứng trong đội tế không?

Thường thì không, vì tế cần đứng lâu và giữ nhịp. Nhưng có thể cho các cháu tuổi thiếu niên ngồi xem gần, giúp bưng nước, cất áo, để làm quen dần mà không phải gánh trách nhiệm trong nghi lễ.

Mặc áo tế có cần đồng bộ hoàn toàn không?

Không nhất thiết. Nhiều họ chỉ cần chủ tế có trang phục riêng, còn bồi tế và chấp sự cùng màu là đủ trang nghiêm. Khi có điều kiện thì may dần cho đủ bộ, không cần dồn hết vào một năm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138