Giỗ họ chạy êm khi có một ban lo việc nhỏ gồm trưởng ban, thư ký, người giữ tiền và một đầu mối mỗi chi, việc được chia theo chi và theo lịch bốn tuần, chứ không dồn hết lên trưởng họ. Phần lớn các họ đã quen cách để một chi đăng cai mỗi năm, các chi khác góp người, góp tiền theo phần đã định.
Bài này dành cho người vừa được giao lo giỗ họ lần đầu, hoặc họ đang muốn sắp xếp lại cho đỡ vất vả: cơ cấu ban lo việc, các kiểu luân phiên chi đăng cai, lịch chuẩn bị từ bốn tuần trước, bảng phân công mẫu, tin báo giỗ, cách bàn giao cho chi năm sau và những lỗi hay gặp khi chia việc. Trình tự trong ngày giỗ và phần lễ không nhắc lại ở đây.
Vì sao không nên dồn hết việc cho trưởng họ
Trưởng họ thường là người cao tuổi nhất hoặc thuộc ngành trưởng, có uy tín nhưng không nhất thiết có sức chạy việc. Khi mọi chuyện, từ đặt bạt đến ghi tiền góp, đều đổ về một người, giỗ họ dễ thiếu sót, và người trưởng họ mệt đến mức chính trong ngày lễ không còn sức tiếp con cháu.
Một lẽ khác là sự công bằng giữa các chi. Nếu năm nào cũng là người nhà trưởng họ lo bếp, lo sổ, các chi khác dần quen đứng ngoài, chỉ đến ăn rồi về. Chia việc theo chi khiến mỗi chi có phần trách nhiệm, và qua vài năm, người trẻ các chi biết được việc của họ.
Vì vậy nhiều họ tách ra hai vai: trưởng họ giữ phần lễ và phần quyết định lớn, còn một ban lo việc nhỏ lo phần tổ chức. Trưởng ban lo việc không cần là người lớn tuổi nhất, mà là người còn sức, quen mặt các chi, có thời gian trong mấy tuần trước giỗ. Giả định họ Nguyễn ở một làng ven sông chọn chú Nguyễn Văn Thành, năm mươi lăm tuổi, vừa nghỉ việc ở xưởng gỗ, làm trưởng ban: chú không phải người lớn tuổi nhất, nhưng ngày nào cũng ghé nhà thờ và biết mặt hầu hết các nhà.
Cơ cấu một ban lo việc giỗ họ
Ban lo việc không cần đông. Năm đến bảy người là đủ cho họ ba bốn chi; họ lớn hơn thì thêm đầu mối chi.
| Vai | Việc chính | Gợi ý chọn người |
|---|---|---|
| Trưởng ban | Nắm lịch chung, họp ban, nhắc việc, báo lại cho trưởng họ | Người còn sức, quen việc, được các chi nể |
| Thư ký | Ghi danh sách người về, biên bản họp, sổ giỗ | Người cẩn thận, chữ rõ hoặc quen ghi bằng điện thoại |
| Người giữ tiền | Thu phần góp, chi tiêu, báo thu chi | Người được cả họ tin, không kiêm trưởng ban |
| Đầu mối mỗi chi | Báo tin cho các nhà trong chi, thu góp, cử người làm | Người trẻ hoặc trung niên của chi đó |
| Phụ trách bếp | Lên số mâm, đi chợ, đội nấu | Thường do chi đăng cai cử |
Tách người giữ tiền khỏi trưởng ban là điều nhiều họ đã rút ra sau những lần lời ra tiếng vào. Một người tiêu, một người ghi và báo thì sổ sách tự nhiên rõ ràng hơn, không ai phải nghi ai.
Các kiểu luân phiên chi đăng cai
Luân phiên theo thứ tự chi. Năm nay chi một, năm sau chi hai, cứ thế xoay vòng. Đơn giản, dễ nhớ, nhưng chi ít người hoặc toàn người đi xa sẽ vất vả khi đến lượt.
Ghép cặp chi. Một chi đông ghép với một chi ít người cùng đăng cai. Cách này cân sức, lại giúp hai chi quen nhau hơn. Nhiều họ có chi đã đi xa gần hết dùng cách này.
Chia theo nơi ở. Con cháu ở làng lo phần bếp và dọn dẹp, con cháu ở xa lo phần góp tiền nhiều hơn và lo khâu báo tin, chụp ảnh. Không theo chi mà theo sức của từng nhóm.
Một chi cố định lo lễ, các chi luân phiên lo cỗ. Chi trưởng giữ phần lễ hằng năm theo nếp, phần cỗ thì xoay vòng. Cách này giữ được người quen việc lễ mà không dồn hết lên chi trưởng.
Ghi lại kiểu đã chọn. Dù chọn kiểu nào, ghi vào biên bản họp họ và dán ở nhà thờ, kèm danh sách mười năm tới chi nào đăng cai. Không ghi thì mỗi năm lại bàn lại từ đầu.
Lịch chuẩn bị bốn tuần trước giỗ
Lịch dưới đây tính ngược từ ngày giỗ. Họ nhỏ có thể rút còn hai tuần; họ lớn có đội tế hoặc nhiều người ở xa thì nên bắt đầu sớm hơn.
- Bốn tuần trước. Ban lo việc họp lần đầu: xác nhận chi đăng cai, mức góp mỗi suất, số mâm dự kiến. Gửi tin báo giỗ cho các đầu mối chi.
- Ba tuần trước. Đầu mối chi báo tin cho từng nhà, hỏi số người về, ai cần chỗ ngủ, nhà nào có cụ cần đưa đón.
- Hai tuần trước. Thư ký gom danh sách người về. Phụ trách bếp chốt số mâm, đặt trước những thứ cần đặt. Kiểm đồ ở nhà thờ: bát đĩa, bàn ghế, bạt, loa.
- Một tuần trước. Đầu mối chi nộp phần góp cho người giữ tiền. Ban họp lần hai, soát lại phân công từng việc trong ngày.
- Ba ngày trước. Nhắc lại trong nhóm chung. Mượn thêm đồ còn thiếu. Báo láng giềng quanh nhà thờ về ngày giỗ để họ tiện sắp xếp.
- Chiều hôm trước. Dọn nhà thờ, nhận đồ, họp nhanh lần cuối.
Mỗi mốc có một người chịu trách nhiệm nhắc. Chỉ cần hai mốc đầu đúng hạn, các mốc sau gần như tự chạy.
Bảng phân công mẫu cho ngày giỗ
Bảng dưới đây dùng tên giả định, bạn thay bằng tên người trong họ mình rồi gửi vào nhóm chung, dán một bản ở nhà thờ. Mỗi việc có tên người chính và người phụ để ai vắng thì có người thay.
| Việc | Người chính | Người phụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mở cửa, thắp đèn nhà thờ | Chú Nguyễn Văn Thành | Anh Nguyễn Văn Khải | Giữ chìa khoá từ hôm trước |
| Đón khách ở cổng, ghi tên | Cháu Nguyễn Văn Quang | Cháu Nguyễn Thị Hương | Cầm danh sách người đã báo về |
| Nhận phần góp, ghi sổ | Anh Nguyễn Văn Hoà | Chị Lê Thị Thu | Ghi ngay, đưa biên nhận nếu cần |
| Bếp và bưng mâm | Cô Nguyễn Thị Nga | Chi đăng cai cử thêm sáu người | Mâm các cụ lên trước |
| Trông trẻ nhỏ | Chị Phạm Thị Lụa | Hai cháu lớn | Giữ trẻ xa khu bếp |
| Chụp ảnh, gửi người ở xa | Cháu Nguyễn Minh Đức | Gửi vào nhóm chung trong ngày |
Lỗi hay gặp với bảng phân công là ghi việc mà không ghi người phụ. Đến hôm giỗ một người ốm hoặc kẹt xe, cả khâu bị bỏ trống mà không ai biết mình phải thay.
Biên bản họp ban lo việc: mẫu một trang
Mỗi lần họp ban nên có một trang ghi lại, không cần trang trọng, chỉ cần đủ: ai dự, bàn gì, chốt gì, ai làm, hạn bao giờ. Trang ấy chụp lại gửi vào nhóm của ban, bản gốc kẹp vào sổ giỗ. Năm sau chi đăng cai mới mở ra là thấy năm trước đã làm thế nào.
Mẫu: "Biên bản họp ban lo việc giỗ tổ họ Nguyễn, lần thứ nhất, tối [ngày], tại nhà chú Nguyễn Văn Thành. Có mặt: sáu người, gồm trưởng ban, thư ký, người giữ tiền và đầu mối ba chi; vắng đầu mối chi bốn, đã báo qua điện thoại. Nội dung: năm nay chi ba đăng cai; dự kiến khoảng hai mươi lăm mâm; mức góp mỗi suất giữ như năm trước. Phân công: đầu mối các chi báo tin và gom số người về trước ngày [ngày]; cô Nguyễn Thị Nga lo bếp; anh Nguyễn Văn Hoà giữ tiền. Việc còn treo: thay mấy tấm bạt đã rách, sẽ hỏi giá và báo lại ở buổi họp sau. Thư ký: Nguyễn Văn Quang."
Điền cho đúng họ mình: luôn có dòng "việc còn treo" để lần họp sau nhìn vào là biết phải bàn tiếp gì; ghi rõ người vắng và đã báo hay chưa, để không ai bảo mình không được hỏi ý. Biên bản không ghi số tiền góp của từng nhà; phần ấy nằm trong sổ của người giữ tiền.
Tin báo giỗ cho con cháu: mẫu ngắn đủ ý
Tin báo giỗ đi qua đầu mối chi đến từng nhà, kèm một bản gửi vào nhóm chung. Tin càng ngắn càng dễ được đọc hết; điều quan trọng là có đủ ngày, nơi, phần góp, người cần báo lại và hạn báo.
Mẫu tin: "Thưa các gia đình con cháu họ Nguyễn. Giỗ tổ họ năm nay do chi ba đăng cai, làm vào sáng [ngày] tại nhà thờ họ. Mỗi suất góp theo mức họ đã thống nhất, nộp cho đầu mối chi trước ngày [ngày]. Nhà nào về, xin báo số người cho đầu mối chi trước ngày [ngày] để ban lo việc chuẩn bị mâm. Gia đình có cụ cần đưa đón hoặc người ở xa cần chỗ nghỉ, xin báo sớm. Ban lo việc giỗ họ."
Điền mẫu cho đúng họ mình: ghi tên đầu mối của từng chi ngay dưới tin, để người nhận biết báo cho ai; nếu họ có nhà ở nước ngoài, ghi thêm cách gửi phần góp từ xa. Lý do tin báo hay bị lờ đi là gửi quá muộn hoặc quá dài, lẫn chuyện khác vào. Một tin, một việc.
Bàn giao cho chi đăng cai năm sau và lỗi hay gặp
Bàn giao làm ngay trong buổi họp nhanh sau giỗ hoặc trong tuần sau đó. Chi năm nay trao cho chi năm sau:
- Sổ giỗ: danh sách người về, số mâm, số tiền thu chi, những gì thiếu thừa.
- Danh sách đồ của nhà thờ và đồ đã mượn của ai.
- Ghi chú những việc nên làm khác đi năm sau.
- Tên các đầu mối chi, cách liên lạc với các nhà ở xa.
Những lỗi hay gặp khi chia việc: giao việc bằng lời mà không ghi lại; một người nhận quá nhiều việc vì "chỉ có mình biết làm"; đầu mối chi không báo đến các nhà ở xa nên năm nào cũng vắng một nhánh; không có buổi bàn giao nên chi năm sau phải dò lại từ đầu. Một cuốn sổ giỗ truyền tay từ chi này sang chi khác là cách đơn giản nhất để tránh tất cả những lỗi ấy.
Câu hỏi thường gặp
Chi đăng cai có phải bỏ nhiều tiền hơn các chi khác không?
Ở phần lớn các họ, chi đăng cai góp công là chính, còn tiền vẫn góp theo suất như mọi chi. Có họ để chi đăng cai góp thêm một phần, nhưng điều này nên được thống nhất từ trước trong họp họ, không để chi đăng cai tự gánh.
Chi có ít người, phần lớn ở xa thì đến lượt đăng cai làm sao?
Nhiều họ ghép chi ấy với một chi đông người ở làng, hoặc cho chi ấy nhận phần việc làm được từ xa như báo tin, góp tiền, lo ảnh. Phần bếp và dọn dẹp do chi ghép cùng hoặc người ở làng nhận.
Trưởng ban lo việc có cần là người trong chi trưởng không?
Không cần. Nhiều họ chọn người được các chi nể và có thời gian, ở chi nào cũng được. Trưởng họ vẫn giữ vai chủ lễ, còn trưởng ban lo phần tổ chức và báo lại cho trưởng họ.
Có nên dùng nhóm nhắn tin chung để phân công không?
Nên dùng để báo tin và nhắc việc, vì nhanh và người ở xa cũng thấy. Nhưng vẫn cần một bản phân công dán ở nhà thờ và một cuốn sổ, vì nhiều cụ không dùng điện thoại và tin nhắn dễ trôi mất.
Năm nay có tang trong chi đăng cai thì xử lý thế nào?
Nhiều họ đổi lượt, để chi kế tiếp đăng cai trước, chi có tang nhận lại lượt sau. Việc đổi nên do trưởng họ và ban lo việc bàn, báo rõ cho các chi để không ai hiểu nhầm.