Ngày hội ngộ dòng họ, nhiều nơi gọi là đại hội dòng họ, là dịp họ mời con cháu đã tản đi nhiều tỉnh, nhiều nước trở về gặp nhau, thường kéo dài một đến hai ngày, có phần lễ ở nhà thờ họ, phần giới thiệu các nhánh, phần thăm quê và phần vui. Khác giỗ tổ hằng năm, hội ngộ thường chỉ làm vài năm một lần hoặc vào một mốc đáng nhớ.
Việc khó nhất của hội ngộ không phải là cỗ bàn mà là tìm đủ người và làm cho những người chưa từng gặp nhau thấy mình là họ hàng. Bài này đi qua lúc nào nên làm, cách tìm và mời các nhánh xa, chương trình hai ngày mẫu, chỗ ở và đi lại, những cách giúp người lạ thành người quen, mẫu thư mời và việc giữ liên lạc sau hội ngộ.
Khi nào họ cần một ngày hội ngộ
Họ còn ở gần nhau, năm nào giỗ tổ cũng đông thì không cần hội ngộ riêng. Hội ngộ có ý nghĩa nhất với những họ đã tản đi qua hai ba đời: một nhánh vào miền Nam lập nghiệp, một nhánh lên vùng núi khai hoang, một nhánh ra nước ngoài, con cháu các nhánh chỉ còn nghe tên nhau qua lời ông bà.
Các dịp hay được chọn là khi họ vừa khánh thành hoặc trùng tu nhà thờ, khi vừa hoàn thành bản gia phả mới, khi tròn một mốc chẵn kể từ ngày lập nhà thờ, hoặc đơn giản là khi các cụ trong họ nói muốn được gặp con cháu các nhánh một lần. Lý do cuối ấy thường là lý do thật nhất.
Hội ngộ cần ít nhất sáu tháng chuẩn bị, có khi cả năm nếu có nhánh ở nước ngoài. Họ nên bàn trong một buổi họp họ, cử một ban riêng, và nói rõ ngay từ đầu đây là dịp gặp mặt, không phải dịp vận động góp quỹ, để người ở xa yên lòng nhận lời.
Tìm và mời các nhánh đã đi xa
Phần lớn công sức của ban hội ngộ dồn vào việc này. Các bước nhiều họ đã làm:
- Mở gia phả, đánh dấu các nhánh đã đi. Ghi lại ai đi, đi năm nào, đi đâu, còn ai ở quê có liên hệ.
- Hỏi các cụ. Các cụ thường nhớ những chuyện gia phả không ghi: nhà ấy vào Nam lấy vợ người làng nào, con trai đầu tên gì.
- Lần theo từng mối một. Mỗi nhánh tìm được một người liên lạc là đủ; người ấy sẽ báo cho cả nhánh của mình.
- Gọi điện trước khi gửi thư. Một cuộc gọi tự giới thiệu, nói mình là ai, con nhà ai, đang chuẩn bị việc gì, rồi mới gửi thư mời.
- Gửi thư mời bằng giấy cho người lớn tuổi. Người già ở nhánh xa thường quý một lá thư có chữ ký trưởng họ hơn một tin nhắn.
- Lập nhóm liên lạc chung cho người đã nhận lời. Đưa tin chuẩn bị đều đặn để người ở xa thấy việc đang tiến triển.
Đừng ngại nếu có nhánh không trả lời hoặc từ chối. Ghi lại để lần sau mời tiếp; nhiều nhánh nhận lời ở lần hội ngộ thứ hai, sau khi nghe người khác kể lại lần thứ nhất.
Chương trình hai ngày mẫu
Chương trình dưới đây dành cho một họ có vài trăm người về, nhiều người đi đường xa. Họ nhỏ có thể gói trong một ngày.
| Thời điểm | Phần | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều ngày đầu | Đón người, nhận chỗ nghỉ, phát thẻ tên theo nhánh | Có bàn đón ở nhà thờ, có người dẫn đến chỗ nghỉ |
| Tối ngày đầu | Bữa cơm thân mật, các nhánh ngồi xen nhau | Không phát biểu dài, chỉ chào mừng |
| Sáng ngày hai | Lễ ở nhà thờ họ, mỗi nhánh vào thắp hương | Trưởng họ chủ trì, có thể có đội tế |
| Giữa buổi sáng | Giới thiệu từng nhánh, mỗi nhánh năm phút | Một người đại diện nói nhánh mình đi đâu, giờ ra sao |
| Trưa ngày hai | Cỗ chung, chụp ảnh cả họ | Ảnh cả họ chụp trước khi ăn |
| Chiều ngày hai | Thăm mộ tổ, thăm nền nhà cũ, đi một vòng làng | Có người ở làng dẫn, kể chuyện từng chỗ |
| Tối ngày hai | Phần vui, chia tay | Hát, kể chuyện, trao quà kỷ niệm |
Phần giới thiệu từng nhánh là phần nhiều người nhớ nhất sau hội ngộ. Dặn trước người đại diện mỗi nhánh mang vài tấm ảnh cũ và nói ngắn, kể chuyện người đầu tiên của nhánh đã rời quê thế nào.
Chỗ ở, đi lại và người già, trẻ nhỏ
Người về từ xa lo nhất là chỗ ở và đi lại. Ban hội ngộ nên lo sẵn những việc sau:
- Danh sách các nhà ở làng nhận cho người xa ngủ nhờ, mỗi nhà nhận bao nhiêu người.
- Với người muốn ở riêng, gợi ý vài nhà nghỉ gần, không đặt hộ nếu chưa được nhờ.
- Người đón ở bến xe, ga tàu, có số liên lạc rõ ràng trong thư mời gửi riêng từng nhà.
- Xe đưa các cụ từ chỗ nghỉ đến nhà thờ, không để cụ phải đi bộ xa.
- Một góc nghỉ có ghế tựa và nước uống cho người già ngay cạnh nhà thờ.
- Một người lớn phụ trách trẻ nhỏ, có khu chơi xa ao, xa đường.
- Một người biết sơ cứu và một danh sách các cụ có bệnh cần thuốc.
Với người về từ nước ngoài, nên báo sớm về thời tiết, chỗ ở và những thói quen ở làng, như giờ ăn sớm, nhà vệ sinh kiểu cũ. Biết trước thì người về đỡ bỡ ngỡ và các nhà nhận ngủ nhờ cũng đỡ lúng túng.
Giúp người lạ thành người quen
Thẻ tên ghi cả nhánh và vai. Thẻ ghi tên, nhánh, và người đó là đời thứ mấy hoặc con cháu ai. Nhìn thẻ là biết nên gọi nhau bằng gì, đỡ được cái ngại xưng hô của lần gặp đầu.
Một tấm cây họ khổ lớn trên tường. Vẽ cây họ lên giấy khổ lớn, mỗi người đến tự tìm tên mình hoặc tên ông bà mình rồi đánh dấu. Người ta đứng quanh tấm ấy trò chuyện nhiều hơn bất cứ chỗ nào.
Ngồi xen nhánh trong bữa ăn. Mỗi mâm có người của hai ba nhánh khác nhau, có một người ở làng làm "chủ mâm" để giới thiệu.
Giao việc chung cho người trẻ các nhánh. Cho thanh niên các nhánh cùng lo phần ảnh, phần dẫn đường, phần trò chơi cho trẻ. Làm chung một việc là cách nhanh nhất để quen nhau.
Một câu mở đầu dễ nói. Khi gặp người họ hàng chưa quen, câu dễ nói nhất là hỏi về gốc: "Nhà mình thuộc nhánh nào, ông bà mình rời quê từ hồi nào ạ?" Câu ấy mở ra chuyện kể, không ai thấy bị dò hỏi.
Phần giới thiệu từng nhánh: khung năm phút
Mỗi nhánh cử một người nói, tốt nhất là người hiểu chuyện nhánh mình và nói được trước đông người. Gửi khung này cho các nhánh trước một tháng để họ chuẩn bị.
- Nhánh mình bắt đầu từ ai. Người đầu tiên rời quê là ai, con thứ mấy của ai trong gia phả, rời quê vào khoảng năm nào.
- Đi đâu, vì sao. Một hai câu về hoàn cảnh: đi làm ăn, đi theo công việc, đi lập nghiệp ở vùng mới.
- Bây giờ nhánh ra sao. Có bao nhiêu đời, bao nhiêu nhà, sống ở những đâu. Không cần kể nghề nghiệp, chức vụ của từng người.
- Một chuyện nhớ về quê. Ông bà nhánh mình đã kể gì về làng, về nhà thờ, món ăn nào vẫn giữ.
- Giới thiệu người về hôm nay. Mời những người của nhánh đứng lên chào cả họ.
Mẫu một đoạn: "Nhánh chúng con bắt đầu từ cụ Nguyễn Văn Lâm, con thứ ba của cụ Nguyễn Văn Phúc, vào Nam lập nghiệp khoảng gần trăm năm trước. Giờ nhánh có năm đời, hơn bốn mươi nhà. Bà nội con vẫn hay kể về cây đa đầu làng và bến sông trước nhà thờ. Hôm nay nhánh về mười hai người, xin được chào cả họ." Lưu ý xưng "chúng con" với cả họ, giữ giọng của người con cháu về thăm quê.
Thư mời các nhánh và nguyên tắc về kinh phí
Thư mời các nhánh xa nên do trưởng họ ký, gửi đích danh người đứng đầu nhánh. Mẫu: "Kính gửi ông Nguyễn Văn Phước và con cháu nhánh họ Nguyễn đang sinh sống ở miền Nam. Dòng họ Nguyễn ở làng ven sông, xã C, xin báo tin họ tổ chức ngày hội ngộ con cháu vào [ngày], tại nhà thờ họ. Từ ngày cụ Nguyễn Văn Lâm rời quê đến nay đã gần trăm năm, các cụ ở quê vẫn nhắc đến nhánh nhà mình. Họ rất mong được đón ông và con cháu về. Chỗ nghỉ và đưa đón ở quê, họ xin lo. Thay mặt dòng họ, trưởng họ Nguyễn Văn Hiền."
Điền mẫu cho đúng: nhắc tên người đầu tiên của nhánh rời quê nếu biết, vì đó là sợi dây khiến người nhận thấy mình được nhớ; nói rõ phần nào họ lo để người xa không ngại chi phí. Lý do thư mời hay không được đáp lại là gửi chung chung cho "con cháu họ Nguyễn" mà không có tên ai nhận.
Về kinh phí, nguyên tắc nhiều họ giữ là: người về tự lo đường đi, họ lo chỗ ở và bữa ăn ở quê, khoản góp hoàn toàn tự nguyện và không đọc tên người góp nhiều. Ban hội ngộ công khai thu chi sau buổi gặp, gửi cho cả những nhánh không về được.
Lỗi hay gặp và việc giữ liên lạc sau hội ngộ
Những lỗi mà các ban hội ngộ hay kể lại:
- Chương trình kín đặc phát biểu, không còn thời gian cho người ta trò chuyện.
- Ảnh cả họ chụp vào lúc cuối, các nhánh xa đã về sớm.
- Không ghi lại thông tin liên lạc của người về, sau hội ngộ lại mất dấu.
- Gặp xong không ai giữ nhóm chung, vài tháng sau nhóm im lặng.
- Để các nhánh ngồi riêng theo bàn của mình suốt hai ngày, về rồi vẫn chưa biết mặt nhau.
- Dồn phần thăm mộ tổ vào lúc nắng gắt, các cụ không đi được.
Sau hội ngộ, việc quan trọng nhất là cập nhật gia phả với những nhánh mới tìm lại, gửi ảnh và bản thu chi cho mọi nhà, và giao cho một người trẻ giữ nhóm chung, mỗi dịp giỗ tổ, Tết họ lại báo tin cho các nhánh xa. Hội ngộ là lúc nối lại; giữ được sợi dây sau đó mới là phần khó.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên làm hội ngộ dòng họ một lần?
Nhiều họ làm năm năm hoặc mười năm một lần, hoặc gắn với một mốc như khánh thành nhà thờ, hoàn thành gia phả. Làm quá dày thì người ở xa khó về, làm quá thưa thì các cụ chờ không kịp.
Nhánh họ ở nước ngoài có nên mời không?
Nên mời, kể cả khi biết họ khó về. Một lời mời có tên người nhận là cách cho họ biết quê vẫn nhớ đến. Nếu không về được, họ có thể gửi ảnh, gửi một đoạn quay ngắn chào cả họ để mở trong buổi gặp.
Có cần mời thông gia và khách ngoài họ không?
Hội ngộ là dịp của con cháu trong họ, nên khách ngoài thường ít. Dâu rể của các nhánh thì nên mời cùng, vì họ đi cùng gia đình và là cầu nối giữa nhánh mình với các họ khác.
Người không theo nếp thờ cúng có ngại về dự không?
Ban hội ngộ nên nói rõ trong thư mời rằng phần lễ ở nhà thờ ai muốn thì vào, còn các phần gặp mặt, thăm quê, bữa cơm là dành cho mọi người. Nói rõ như vậy, người khác đạo hay không quen nếp thờ cúng sẽ yên lòng đến.
Họ nhỏ chỉ có vài nhánh có cần làm hai ngày không?
Không cần. Họ nhỏ có thể làm một ngày: sáng lễ và giới thiệu nhánh, trưa cỗ chung, chiều thăm mộ tổ và làng. Điều cần giữ là phần giới thiệu nhánh và bức ảnh cả họ.