Lễ khuyến học dòng họ là buổi họ đọc tên, trao quà và khích lệ các con cháu có cố gắng trong học tập trong năm, thường gắn vào giỗ tổ, Tết họ hoặc làm riêng vào cuối mùa hè, trước khi các cháu vào năm học mới. Một buổi khuyến học đủ ý chỉ cần bốn phần: báo tên các cháu được khen, trao quà, nghe một hai cháu nói, và lời dặn của người lớn.
Phần quỹ và quy chế giữ tiền đã có nhiều nơi bàn kỹ; bài này đi vào phần buổi lễ: chọn thời điểm, xét những ai, phiếu đăng ký mẫu, chương trình từng bước, cách khen để cháu nào cũng muốn cố gắng chứ không thấy bị so sánh, và những lỗi hay làm buổi lễ thành gượng gạo.
Làm lễ khuyến học vào lúc nào trong năm
Có ba thời điểm thường gặp. Gắn với giỗ tổ thì tiện vì cả họ đã đông đủ, nhưng phần khuyến học hay bị dồn vào cuối buổi khi mọi người đã đói và muốn vào mâm. Gắn với Tết họ thì không khí vui, nhưng kết quả học tập lúc ấy mới là nửa năm. Làm riêng vào cuối hè thì các cháu vừa có kết quả cả năm, kết quả thi chuyển cấp, thi đại học, và buổi lễ có chỗ riêng của nó.
Nhiều họ chọn cách lai: khen thưởng chính làm cuối hè ở nhà thờ họ, chỉ ba bốn chục người dự, còn trong giỗ tổ thì trưởng họ đọc lại danh sách các cháu đã được khen để cả họ cùng biết. Cách này giữ được buổi lễ gọn mà không ai bị bỏ quên.
Dù chọn lúc nào, nên chốt lịch từ đầu năm và giữ ổn định qua các năm. Các cháu biết trước năm nào cũng có buổi ấy, cha mẹ biết trước lúc nào nộp giấy tờ, ban khuyến học không phải chạy theo từng nhà. Họ nào đổi thời điểm liên tục thường thấy số cháu đăng ký giảm dần.
Những nhóm con cháu thường được khen
Mỗi họ tự đặt tiêu chí theo quỹ và số con cháu. Bảng dưới đây gom các nhóm mà nhiều họ đã dùng, để bạn chọn và điều chỉnh; cột cuối là gợi ý về cách khen, không phải mức tiền.
| Nhóm | Điều kiện thường dùng | Cách khen gợi ý |
|---|---|---|
| Học sinh tiểu học, trung học | Có giấy khen của trường hoặc được thầy cô ghi nhận cố gắng | Quà học tập như nhau cho mọi cháu trong nhóm |
| Đỗ vào lớp mười, lớp chuyên, trường nghề | Có giấy báo nhập học | Đọc tên, trao quà, chụp ảnh |
| Đỗ đại học, cao đẳng | Có giấy báo trúng tuyển | Trao quà và mời một cháu nói ngắn |
| Tốt nghiệp đại học, học lên cao | Có bằng hoặc quyết định công nhận | Ghi tên vào sổ khuyến học của họ |
| Cháu có hoàn cảnh khó mà vẫn đi học đều | Trưởng chi đề xuất | Khen riêng về sự bền bỉ, có thể thêm học bổng nhỏ |
| Người lớn đi học thêm, học nghề | Tự đăng ký hoặc chi đề xuất | Đọc tên trong buổi lễ, khích lệ chung |
Hai nhóm cuối là chỗ nhiều họ bỏ sót. Một cháu nhà nghèo đi học đều cả năm, hay một người bác năm mươi tuổi đi học thêm nghề, được nhắc tên trước cả họ thường có tác dụng khích lệ lớn hơn một phần quà to.
Phiếu đăng ký và giấy tờ con cháu cần nộp
Giấy tờ càng gọn càng nhiều nhà đăng ký. Thông thường chỉ cần một phiếu và bản chụp giấy khen hoặc giấy báo, nộp qua trưởng chi trước buổi lễ ít nhất hai tuần. Mẫu phiếu tự soạn:
- Họ và tên cháu: Nguyễn Thị Mai. Con ông, bà: Nguyễn Văn Tâm và Trần Thị Hoa. Thuộc chi: chi hai.
- Năm học: [năm]. Lớp hoặc trường: lớp tám, Trường THCS A.
- Thành tích hoặc cố gắng muốn được ghi nhận: được nhà trường tặng giấy khen học sinh tiên tiến; tham gia đội văn nghệ của trường.
- Giấy tờ kèm theo: ảnh chụp giấy khen.
- Người nộp: Nguyễn Văn Tâm. Trưởng chi xác nhận: Nguyễn Văn Phúc.
Điền mẫu cho đúng họ mình: phần "con ông, bà" giúp người già nhận ra cháu nhà ai; phần "thuộc chi" giúp chia quà đều giữa các chi. Lý do phiếu hay bị trả lại là thiếu xác nhận của trưởng chi hoặc nộp quá hạn, nên ban khuyến học cần báo hạn nộp rõ ràng, nhắc lại một tuần trước hạn.
Chương trình buổi lễ khuyến học trong khoảng một tiếng
Buổi lễ dài quá thì các cháu nhỏ mệt, người lớn sốt ruột. Chương trình dưới đây gói gọn trong một tiếng, làm ở nhà thờ họ hoặc sân nhà trưởng họ.
- Thắp hương báo tổ. Trưởng họ thắp hương, đọc danh sách các cháu được khen trước ban thờ. Các cháu đứng phía sau, không cần lạy nhiều lần.
- Lời mở đầu của người phụ trách khuyến học. Ba đến năm phút: năm nay có bao nhiêu cháu, những nhóm nào, cảm ơn những ai đã góp quỹ.
- Trao quà theo nhóm. Gọi theo nhóm, từ nhỏ đến lớn. Mỗi nhóm lên một lượt, trao quà, chụp một tấm ảnh chung, rồi xuống.
- Một hai cháu nói ngắn. Mời trước, không gọi bất ngờ. Một cháu vừa đỗ đại học kể về năm ôn thi, một cháu nhỏ cảm ơn ông bà.
- Lời dặn của người lớn. Một cụ hoặc trưởng họ nói vài câu khích lệ, nhắc chuyện học của các đời trước trong họ nếu có.
- Ghi sổ khuyến học và chụp ảnh chung. Ghi tên các cháu vào sổ của họ, chụp ảnh cả nhóm trước nhà thờ.
Mẫu dòng ghi sổ khuyến học: "Năm [năm], họ Nguyễn khen ba mươi hai cháu: mười tám cháu tiểu học và trung học cơ sở, sáu cháu đỗ lớp mười, năm cháu đỗ đại học, cao đẳng, hai cháu tốt nghiệp đại học, một cháu được khen về sự bền bỉ. Người trao: cụ Nguyễn Văn Lộc."
Khen sao cho cháu nào cũng muốn cố gắng
Khen điều cháu đã làm, không khen điểm số. Thay vì đọc to điểm thi của từng cháu, đọc điều cháu đã cố gắng: học đều cả năm, tự ôn thi, giúp em học bài. Đọc điểm trước cả họ dễ biến buổi lễ thành bảng xếp hạng.
Không so cháu này với cháu kia. Câu nên tránh: "Cháu Mai giỏi hơn anh nó ngày trước nhiều." Câu nên nói: "Cháu Mai năm nay giữ được việc học đều, lại còn tham gia văn nghệ của trường, ông bà và cả họ mừng cho cháu."
Nhắc tên cha mẹ, ông bà. Một câu cảm ơn bố mẹ đã nuôi cháu học làm cả nhà thấy công sức được ghi nhận, không chỉ riêng đứa trẻ.
Để cháu được chọn có lên nói hay không. Cháu nhút nhát chỉ cần lên nhận quà và cúi chào là đủ. Ép cháu nói trước đông người thường làm cháu không muốn về họ năm sau.
Giữ quà như nhau trong cùng nhóm. Quà khác nhau trong cùng một nhóm, dù chỉ chút ít, là chỗ phụ huynh hay so đo. Muốn khen thêm cháu đặc biệt thì làm một nhóm riêng, có tiêu chí rõ.
Lỗi hay gặp làm buổi khuyến học mất vui
Những chuyện các ban khuyến học kể lại sau vài năm làm:
- Danh sách chỉ dựa vào người tự báo, nhà ở xa không biết nên không có tên con mình.
- Đọc tên sai chi, sai tên bố mẹ, cháu đứng lên nhận mà ngượng.
- Phần phát biểu của người lớn kéo dài, các cháu nhỏ ngồi không yên.
- Quà là phong bao tiền mà không có lời nào kèm, các cháu không nhớ mình được khen vì điều gì.
- Chỉ khen học giỏi, bỏ qua cháu học nghề hoặc cháu có hoàn cảnh khó vẫn đi học đều.
- Không ghi sổ, mười năm sau không ai nhớ họ đã khen những ai.
Cách khắc phục chung là có một người phụ trách khuyến học cố định ít nhất ba năm, giữ danh sách, giữ sổ, quen mặt các cháu. Người đó không cần là người giữ quỹ; tách hai việc ra thì sổ sách minh bạch hơn.
Một năm của người phụ trách khuyến học
Buổi lễ chỉ một tiếng nhưng việc của người phụ trách rải gần cả năm. Lịch dưới đây giúp người mới nhận việc biết lúc nào cần làm gì, khỏi dồn vào tuần cuối.
- Đầu năm. Trong Tết họ hoặc giỗ tổ, nhắc lại ngày làm lễ khuyến học năm nay và hạn nộp phiếu. Gửi mẫu phiếu cho các trưởng chi.
- Giữa năm. Hỏi các trưởng chi xem năm nay chi mình có cháu nào thi chuyển cấp, thi đại học, có cháu nào hoàn cảnh khó cần để ý.
- Ba tuần trước buổi lễ. Nhận phiếu, đối chiếu giấy tờ, lập danh sách theo nhóm. Gửi danh sách nháp cho các trưởng chi soát lại tên cha mẹ, tên chi.
- Một tuần trước. Chốt danh sách, mua quà, chuẩn bị phong bì hoặc túi quà có ghi tên từng cháu. Mời trước một hai cháu sẽ nói.
- Ngày lễ. Mang danh sách đã in, sổ khuyến học, bút; giao một người chụp ảnh.
- Sau lễ. Ghi sổ, gửi ảnh vào nhóm chung, báo lại cho người góp quỹ biết quà đã đến tay những cháu nào.
Nếu họ có nhiều chi ở xa nhau, nên có một người phụ khuyến học ở mỗi vùng, chẳng hạn một người ở làng, một người ở thành phố, để nắm tin các cháu sát hơn. Hai người trao đổi danh sách với nhau trước hạn chốt.
Kể chuyện học của các đời trước trong họ
Một phần làm buổi khuyến học khác hẳn buổi trao thưởng ở trường là câu chuyện của chính họ mình. Có họ còn lưu được chuyện một cụ đời trước đi bộ mấy ngày đường để đi thi, có họ nhớ một bà cụ bán hàng nuôi các con ăn học. Người lớn kể lại những chuyện ấy trong năm phút cho các cháu nghe thường đọng lại lâu hơn mọi lời dặn chung chung.
Nếu họ bạn chưa có chuyện nào được ghi lại, buổi khuyến học là dịp để bắt đầu. Mỗi năm mời một người lớn kể chuyện học hành của thế hệ mình: học dưới ánh đèn dầu, đi học xa nhà, vừa làm vừa học. Người phụ trách ghi lại vài dòng vào sổ khuyến học, lâu dần thành một tập chuyện của họ.
Điều nên giữ khi kể là tránh biến chuyện cũ thành lời trách: "Ngày xưa khổ thế mà vẫn học, bây giờ sướng thế mà lười." Câu ấy làm các cháu thấy mình bị so với người đã khuất. Kể để các cháu thấy mình đang nối một mạch dài, không phải để các cháu thấy mình kém.
Câu hỏi thường gặp
Họ nhỏ, quỹ ít thì có nên làm lễ khuyến học không?
Nên, vì phần quan trọng là lời khen trước cả họ chứ không phải giá trị quà. Một cuốn sổ, một chiếc bút và việc được đọc tên ở nhà thờ họ đã đủ để các cháu nhớ. Khi quỹ khá lên thì tăng dần.
Con của con gái trong họ có được khen không?
Ngày càng nhiều họ khen cả cháu ngoại, coi đó là con cháu của họ qua người mẹ. Nếu họ bạn chưa có lệ, nên đưa ra bàn trong buổi họp họ và ghi vào quy chế khuyến học để các năm sau theo đó mà làm.
Có nên công bố điểm thi của từng cháu không?
Nhiều họ đã bỏ việc đọc điểm vì dễ gây so sánh giữa các nhà. Thay vào đó đọc tên trường, tên giấy khen hoặc sự cố gắng của cháu. Điểm cụ thể để gia đình tự giữ, ban khuyến học chỉ cần xem giấy tờ để xét.
Cháu ở xa không về dự được thì trao thưởng thế nào?
Ban khuyến học vẫn đọc tên cháu trong buổi lễ, gửi quà qua người nhà và gửi ảnh buổi lễ cho cháu. Có họ còn nhờ cháu gửi một đoạn quay ngắn chào cả họ để mở lên trong buổi lễ.
Lễ khuyến học có cần mời người ngoài họ phát biểu không?
Thường không cần. Đây là buổi của họ, người nói là trưởng họ, người phụ trách khuyến học và một hai cháu. Nếu có thầy cô giáo là người trong họ, mời nói vài lời là đủ trang trọng.