TonKinh.comTôn Kính
Lễ của dòng họ

Trình tự ngày giỗ tổ họ: việc từ hôm trước đến lúc con cháu ra về

Một ngày giỗ tổ họ đi qua mấy chặng: dọn nhà thờ hôm trước, đón người xa, vào lễ theo vai, họp nhanh, bữa cơm chung và dọn dẹp. Bảng mốc và lỗi hay gặp.

Several middle-aged Vietnamese men sweep a stone courtyard in front of a wooden ancestral hall at early morning, wide shot from the gate, mist and pale gold light

Một ngày giỗ tổ họ thường đi qua sáu chặng: dọn nhà thờ và đón người ở xa từ hôm trước, sáng sớm bày lễ, vào lễ theo thứ tự vai vế, họp nhanh để báo tin trong họ, ăn bữa cơm chung rồi dọn dẹp và tiễn khách. Họ nhỏ có thể gói gọn trong một buổi sáng; họ lớn nhiều chi, có đội tế, thường kéo từ chiều hôm trước sang trưa hôm sau.

Phần dưới đi lần lượt từng chặng theo nếp chung của nhiều làng, kèm bảng mốc thời gian tương đối để bạn chia việc, cách xếp chỗ khi vào lễ, việc cần nói trong buổi họp nhanh, cách xếp mâm cho êm và những sơ suất hay gặp. Lời khấn, mâm lễ chi tiết và cách chọn ngày không nằm trong bài này, vì mỗi họ đã có nếp riêng và người chủ lễ sẽ lo phần đó.

Chiều hôm trước: dọn nhà thờ và đón người ở xa

Ở nhiều họ, ngày giỗ thật sự bắt đầu từ buổi chiều hôm trước. Các ông các chú trong chi trưởng lên nhà thờ quét sân, lau bàn thờ, thay nước, kê lại bàn ghế; các bà các cô thì đi chợ, rửa nồi niêu, đếm bát đĩa. Việc này không cần đông, chừng sáu đến mười người là đủ cho một nhà thờ cỡ vừa, nhưng cần có một người nắm danh sách để biết sáng mai thiếu gì.

Cũng chiều hôm ấy, con cháu ở tỉnh xa lục tục về. Họ có nếp tốt thường phân sẵn ai ở nhà ai đón, ai nhận ngủ nhờ nhà nào, để người về không phải đứng giữa sân hỏi han. Một tờ giấy ghi tên người về, số người đi cùng và chỗ nghỉ là đủ; nếu họ có nhóm nhắn tin chung thì nhắc trước ba bốn ngày để người xa báo lại.

Buổi tối hôm trước còn là lúc ông trưởng họ và vài người trong ban lo việc ngồi rà lại lần cuối: ai mở cửa nhà thờ, ai trông bếp, ai đứng đón ở cổng, ai giữ sổ ghi tiền góp. Giả định họ Nguyễn ở một làng ven sông có bốn chi; buổi tối đó mỗi chi cử một người ngồi cùng, mỗi người cầm về một phần việc của chi mình. Rà xong trong nửa tiếng là tốt, kéo dài thì sáng hôm sau ai cũng mệt.

Bảng mốc trong ngày, tính theo thứ tự chứ không theo giờ

Mỗi họ chọn giờ theo nếp riêng, nên bảng dưới đây chỉ ghi thứ tự và thời lượng tương đối. Bạn điền giờ của họ mình vào cột đầu rồi phát cho người lo từng việc.

ChặngViệc chínhAi loThời lượng tương đối
Sáng sớmMở cửa nhà thờ, thắp đèn, bày lễ lên các banChi trưởng, người giữ chìa khoáChừng một tiếng
Đón kháchĐứng ở cổng, chỉ chỗ để xe, ghi tên, nhận phần gópHai đến bốn người trẻ, một người giữ sổKéo dài tới lúc vào lễ
Vào lễTrưởng họ làm lễ, các chi lần lượt vào lạyTrưởng họ, đội tế nếu cóNửa tiếng đến hơn một tiếng
Họp nhanhBáo tin vui buồn trong năm, thu chi, việc năm tớiTrưởng họ hoặc trưởng ban liên lạcHai mươi đến bốn mươi phút
Thụ lộcHạ lễ, dọn mâm, ăn chungĐội bếp, đội bưng mâmMột đến hai tiếng
Dọn dẹpRửa bát, trả đồ mượn, khoá nhà thờ, ghi sổChi đăng cai năm đóMột tiếng

Chặng hay bị kéo dài nhất là đón khách, vì người về sau cứ đến lẻ tẻ. Cách nhiều họ làm là định sẵn một mốc: đến lúc ấy là vào lễ, người về muộn vào lạy sau, không đợi.

Vào lễ theo vai vế: ai đứng trước, ai đứng sau

Trưởng họ hoặc người được cử làm chủ lễ đứng đầu. Nếu trưởng họ đã cao tuổi, đứng lâu không được, nhiều họ để ông ngồi ghế bên cạnh và cử người con hoặc trưởng chi thay làm các động tác, ông chỉ vào lạy lúc mở đầu. Đây là cách dung hoà phổ biến, không ai coi là thiếu lễ.

Sau đó là các trưởng chi theo thứ bậc chi. Chi trưởng vào trước, chi thứ vào sau. Họ nào chưa rõ thứ bậc giữa các chi thì nên thống nhất một lần và ghi vào sổ họ, để năm sau không phải bàn lại ngay trước bàn thờ.

Rồi đến con cháu từng chi, theo lớp tuổi. Nhiều nơi cho vào theo từng tốp năm bảy người cho nhanh. Người cao tuổi trong chi vào trước, trẻ nhỏ đi cùng cha mẹ. Dâu, rể và con gái đã đi lấy chồng thì tuỳ nếp mỗi họ; nhiều họ ngày nay mời tất cả cùng vào lạy, coi đó là dịp để mọi người thấy mình thuộc về họ.

Khách ngoài họ vào sau cùng hoặc vào riêng. Thông gia, bạn bè thân, đại diện họ khác đến thắp hương thường được mời vào sau khi họ đã làm lễ xong, có người trong ban đón đưa vào. Cách đó vừa trọng khách vừa không làm rối thứ tự trong họ.

Buổi họp nhanh sau lễ: nói những gì cho đủ mà không dài

Buổi họp ngay sau lễ là lúc đông người nhất trong năm, nên nhiều họ dùng để báo tin chung. Giữ đúng thứ tự dưới đây thì hai mươi phút là xong.

  1. Báo người mới trong họ. Đọc tên các cháu mới sinh, người mới về làm dâu làm rể trong năm. Nên đọc cả họ tên đầy đủ và con nhà ai, để người già nhớ được ai là ai.
  2. Báo người đã khuất trong năm. Đọc tên, tuổi, con cháu nhà nào, rồi cả họ đứng lặng một phút. Phần này nói chậm, không kể chuyện bệnh tật dài dòng.
  3. Báo thu chi của lần giỗ. Đọc tổng thu, tổng chi, số dư, ai giữ sổ. Chi tiết từng khoản dán lên bảng hoặc gửi vào nhóm nhắn tin chung sau buổi họp.
  4. Việc chung năm tới. Chi nào đăng cai, có sửa sang gì ở nhà thờ không, có cần cử người cập nhật gia phả không. Việc lớn cần bàn kỹ thì hẹn một buổi họp riêng, đừng mở tranh luận ngay lúc này.
  5. Cảm ơn và mời thụ lộc. Cảm ơn chi đăng cai, đội bếp, người ở xa về. Rồi mời mọi người vào mâm.

Mẫu ghi nhanh cho người thư ký: "Giỗ tổ họ Nguyễn năm nay có [số] người về, [số] chi đủ mặt. Mới sinh: cháu Nguyễn Văn An, con anh Nguyễn Văn Bình, chi hai. Mất trong năm: cụ Nguyễn Thị Lựu, chi ba. Thu [tổng], chi [tổng], dư [tổng], anh Nguyễn Văn Hoà giữ. Năm tới chi bốn đăng cai."

Bữa cơm chung: xếp mâm sao cho êm

Bữa thụ lộc là phần đông vui nhất nhưng cũng là chỗ dễ có người phật lòng nhất, chủ yếu vì chuyện chỗ ngồi. Vài cách xếp mà nhiều họ đã làm quen:

  • Mâm các cụ đặt ở gian chính hoặc chỗ trang trọng nhất, mỗi mâm bốn đến sáu cụ, có một người trẻ ngồi cùng để gắp và rót nước.
  • Mâm trưởng họ, trưởng chi đặt gần mâm các cụ để còn trò chuyện về việc họ.
  • Con cháu ngồi theo chi là cách dễ nhất; cách khác là cố ý trộn chi để người ở xa quen người ở làng, nhưng cần người dẫn chỗ.
  • Mâm riêng cho trẻ nhỏ có người lớn trông, đặt ở hiên hoặc sân, xa bếp lửa.
  • Mâm khách ngoài họ có một người trong ban ngồi tiếp.
  • Đội bếp và đội bưng mâm được dành sẵn một mâm ăn sau, không để họ ăn vội ở góc bếp.

Nếu họ đông quá sức chứa của nhà thờ, nhiều nơi chia hai lượt hoặc dựng thêm bạt ngoài sân. Điều quan trọng là báo trước cho người về muộn biết họ sẽ ngồi đâu, thay vì để họ tự đi tìm.

Khi gặp chuyện ngoài dự tính: mưa, chật chỗ, có tang trong họ

Trời mưa to đúng ngày. Nhà thờ nhỏ không chứa đủ người, nên phần vào lễ chia theo tốp ngắn hơn, mỗi tốp ba bốn phút, người chờ đứng dưới bạt. Bữa cơm chuyển vào các nhà gần nhà thờ, mỗi nhà nhận vài mâm theo chi. Nhiều họ dặn sẵn từ buổi tối hôm trước những nhà nào sẵn lòng nhận mâm nếu mưa, để sáng ra không phải chạy đi hỏi.

Người về đông hơn dự kiến. Họ có người giữ danh sách sẽ biết sớm, thường từ lúc đón khách. Cách xử lý êm nhất là cho trẻ nhỏ và thanh niên ăn lượt sau, ưu tiên các cụ và người ở xa ăn lượt đầu. Đừng bớt phần ở mâm các cụ để san sang chỗ khác.

Trong họ vừa có người mất chưa lâu. Nếu gia đình có tang mới vẫn về dự, ban lo việc nên hỏi riêng xem họ muốn ngồi đâu và có muốn được nhắc tên trong buổi họp không. Có gia đình muốn được cả họ chia buồn, có gia đình chỉ muốn lặng lẽ thắp hương rồi về. Hỏi trước là cách tôn trọng nhất.

Trưởng họ ốm, không ra được. Người được cử thay thường là con trưởng của trưởng họ hoặc trưởng chi cao tuổi nhất, tuỳ nếp. Nên nói rõ trước cả họ trong lúc vào lễ rằng ai đang thay và vì sao, để không ai thắc mắc. Sau lễ, cử vài người mang lộc đến nhà trưởng họ báo lại.

Những sơ suất hay gặp trong ngày giỗ họ

Phần lớn chuyện không vui trong ngày giỗ họ không đến từ lễ nghi mà từ khâu tổ chức. Đây là những lỗi được nhắc nhiều nhất khi các họ ngồi rút kinh nghiệm:

  • Không ai giữ danh sách người về, đến lúc xếp mâm mới biết thiếu chỗ cả chục người.
  • Đợi người về muộn quá lâu, các cụ ngồi chờ mệt, đồ lễ nguội.
  • Buổi họp nhanh biến thành buổi tranh luận chuyện đất nhà thờ hay chuyện chia quỹ, làm mất không khí.
  • Đọc thiếu tên người mới sinh hoặc người mới mất của một chi, chi đó phật ý cả năm.
  • Tiền góp ghi sổ không rõ, cuối buổi không ai nói được đã thu bao nhiêu.
  • Không ai lo trả bát đĩa, bàn ghế mượn của nhà dân quanh nhà thờ.
  • Để trẻ nhỏ chạy quanh khu bếp và khu đốt vàng mã mà không có người trông.

Cách sửa chung cho gần hết các lỗi trên là có một người, không phải trưởng họ, giữ vai "điều phối trong ngày": cầm danh sách, cầm đồng hồ, nhắc việc. Trưởng họ thì được rảnh tay để tiếp người và làm lễ.

Câu hỏi thường gặp

Giỗ tổ họ có cần làm vào đúng ngày mất của cụ tổ không?

Nhiều họ giữ đúng ngày đã truyền lại, nhưng không ít họ ngày nay dời sang ngày nghỉ gần nhất để con cháu ở xa về được. Việc chọn ngày thuộc về nếp của từng họ và do họ bàn với nhau, bài này không đi vào cách tính.

Họ nhỏ chỉ vài chục người thì có cần chia nhiều chặng như vậy không?

Không cần tách bạch. Họ nhỏ thường làm lễ, báo tin và ăn cơm trong một buổi sáng. Chỉ cần giữ ba việc: có người giữ danh sách, có người ghi tiền góp, và có lúc đọc tên người mới sinh, người mới mất trong năm.

Con dâu, con rể có được vào lạy cùng con cháu trong họ không?

Tuỳ nếp mỗi họ. Ngày càng nhiều họ mời dâu rể cùng vào lạy theo chi của người chồng hoặc người vợ, coi đó là cách đón người mới vào họ. Nếu họ bạn chưa có lệ rõ ràng, nên hỏi trưởng họ từ trước để không ai bị lúng túng.

Ai nên làm người điều phối trong ngày giỗ họ?

Nên là một người còn khoẻ, quen mặt các chi, biết ghi chép, thường ở tuổi bốn mươi đến sáu mươi. Không nên giao cho trưởng họ, vì trưởng họ cần rảnh tay để làm lễ và tiếp người các chi, khách ngoài họ.

Người ở xa không về được thì góp mặt bằng cách nào?

Nhiều họ nhận phần góp gửi qua người thân ở làng, đọc tên người gửi trong buổi họp nhanh và gửi ảnh, đoạn quay ngắn của buổi lễ vào nhóm chung. Người xa cũng có thể nhờ người nhà thắp hương thay và báo lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138