TonKinh.comTôn Kính
Tục thờ tổ tiên các vùng và dân tộc

Thờ cúng ông bà ở miền Nam: nhà ba gian, con út giữ bàn thờ và mộ trong vườn

Người miền Nam thờ ông bà ra sao: bàn thờ giữa nhà ba gian, nếp con út ở với cha mẹ giữ hương khói, đám giỗ của cả xóm và mộ trong vườn nhà, kèm câu nên nói.

A young woman in a floral blouse lights incense at a small grave in a fruit orchard beside a canal, seen from behind, soft morning haze, lush green tones

Ở miền Nam, người ta ít nói "thờ cúng tổ tiên" mà hay nói "thờ ông bà": bàn thờ ông bà đặt giữa nhà, ngày giỗ là ngày cả xóm cùng đến, và ở nhiều gia đình, người con út ở với cha mẹ là người giữ bàn thờ. Nếp ấy hình thành trên vùng đất mới. Người đi khai hoang mang theo bàn thờ từ quê cũ, rồi bên sông rạch, giữa vườn cây, dựng lại một nếp nhà vừa giữ gốc vừa hợp với cuộc sống mới.

Bài này đi qua những nét riêng ấy: vì sao gọi là ông bà, chỗ của bàn thờ trong nhà ba gian, ai giữ bàn thờ, đám giỗ miền Nam khác gì, chuyện mộ trong vườn hôm nay. Cuối bài có các bước cho người từ vùng khác về làm dâu, làm rể hoặc dẫn con về quê ngoại. Miền Đông và miền Tây Nam Bộ, thành phố và quê có nhiều chỗ khác nhau, mỗi nhà một nếp.

Vì sao người miền Nam gọi là thờ ông bà

Chữ "ông bà" trong miệng người miền Nam gom tất cả các bậc trên: cha mẹ đã mất, ông bà nội ngoại, ông bà cố, và cả những người xa hơn mà con cháu không còn nhớ tên. Cách gọi ấy nói lên một điều: với nhiều gia đình ở vùng đất mới, cây gia phả ngắn hơn ở miền Bắc và miền Trung. Người đi khai hoang từ ba bốn trăm năm trước thường chỉ mang theo trí nhớ về vài đời gần, gia phả chữ Hán ít khi đi theo.

Vì thế nhà thờ họ ở miền Nam ít hơn hẳn. Có những dòng lâu đời ở các làng cũ vẫn giữ nhà từ đường, nhưng phần đông gia đình thờ ông bà ngay trong nhà mình. Sợi dây gắn kết người ta với nhau ở đây thường là xóm, là bà con láng giềng, hơn là dòng họ. Đến đám giỗ của một nhà, khách đông nhất có khi lại là hàng xóm và bạn bè của người đã khuất.

Một điểm đáng chú ý nữa: người miền Nam quen thờ cả ông bà bên nội lẫn bên ngoại trên cùng một bàn thờ, nhất là khi người mẹ là con một hoặc bên ngoại không còn ai giữ hương. Cách làm ấy không bị coi là lạ, người ta xem đó là lẽ thường: ai sinh ra mình thì mình nhớ.

Cách gọi giản dị kéo theo một thái độ nhẹ nhàng. Người miền Nam nói chuyện với ông bà trên bàn thờ như nói với người còn sống, báo con thi đậu, báo mùa trái được giá, báo đứa cháu mới cưới vợ. Nghe thì thân mật, nhưng lòng kính trọng không vì thế mà ít đi.

Nhà ba gian và chỗ của bàn thờ

Nhà truyền thống Nam Bộ ở nông thôn thường là nhà ba gian, khung gỗ, mái lá hoặc mái ngói, trước nhà có hàng hiên rộng. Gian giữa đặt bàn thờ ông bà, phía trước bàn thờ là bộ ván gỗ hoặc bộ bàn ghế tiếp khách. Khách đến nhà ngồi ngay trước bàn thờ uống trà, nên chuyện nhà, chuyện xóm được kể trước mặt ông bà mỗi ngày.

Ngoài sân nhiều nhà có một bàn thờ nhỏ trên trụ cao gọi là bàn thờ ông Thiên. Đó là chỗ thờ trời đất, không phải chỗ thờ ông bà, người từ nơi khác đến hay nhầm hai chỗ này. Trong nhà, bàn thờ ông bà luôn là chỗ trang trọng nhất, ở chính giữa.

Nhà phố hôm nay ở các thành phố phía Nam thường đặt bàn thờ ông bà ở tầng trên hoặc phòng khách, tuỳ nhà. Có gia đình ở chung cư chỉ đặt một kệ thờ nhỏ trên tường. Chỗ đặt và cách bày là chuyện khác (phần ấy bạn tìm ở các trang chuyên về đồ thờ); ở đây chỉ nói rằng nếp "ông bà ở giữa nhà" vẫn được nhiều gia đình giữ theo nghĩa đặt ở nơi cả nhà hay qua lại, không giấu vào góc khuất.

Khi bán căn nhà cũ ở quê để lên thành phố, nhiều gia đình miền Nam trăn trở nhất là chuyện bàn thờ. Cách hay gặp là người con giữ bàn thờ mang ông bà theo về nhà mới, còn căn nhà cũ nếu người khác ở thì để họ tự lập bàn thờ của họ.

Ai giữ bàn thờ: nếp con út và các biến thể

Ở nhiều vùng Nam Bộ, con út, nhất là con trai út, ở lại với cha mẹ, nhận căn nhà và giữ bàn thờ. Các anh chị lớn ra riêng trước. Nếp này không phải luật cứng; bảng dưới gom các hoàn cảnh hay gặp và cách các gia đình thường thoả thuận.

Hoàn cảnhNếp hay gặpGia đình thường thoả thuận
Con út ở với cha mẹCon út nhận nhà, giữ bàn thờ, lo giỗAnh chị góp tiền giỗ, về phụ nấu, ngày giỗ đông đủ
Con út là con gáiNhiều nhà vẫn để con gái út giữCon rể cùng lo; anh em trai đồng ý trước mặt cha mẹ
Con út đi làm xaNgười con ở gần nhà nhất giữGhi rõ ai ở nhà, ai giữ, để sau này không tranh
Cha mẹ ở với con trưởngCon trưởng giữ, giống nếp miền BắcPhần lớn theo ý cha mẹ khi còn sống
Anh em chia đất vườnPhần đất có nhà và bàn thờ dành cho người giữGhi vào văn bản khi chia, có mặt các anh chị em
Không ai ở quêMang bàn thờ theo người con ở thành phốNgày giỗ về quê làm hoặc làm ở nhà người giữ

Chỗ dễ sinh chuyện nhất là khi cha mẹ mất mà chưa nói rõ ai giữ bàn thờ, ai ở căn nhà. Khi cha mẹ còn khoẻ, một bữa cơm cả nhà ngồi nói chuyện này, có người ghi lại, đỡ cho anh em rất nhiều năm về sau.

Đám giỗ miền Nam: dịp của cả xóm

Ở miền Tây Nam Bộ, đi đám giỗ là chuyện thường như đi chợ. Nhà có giỗ mời bà con, láng giềng, bạn bè của người đã khuất, có khi cả những người chỉ quen qua người con. Khách đến ăn uống, trò chuyện tới chiều, ai về sớm thì chủ nhà gói theo ít bánh trái. Người miền Bắc lần đầu dự hay ngạc nhiên vì đám giỗ ở đây vui như một bữa tiệc.

Ý của nếp ấy rất rõ: người đã khuất được nhớ đến bằng đông người. Ai từng quen ông, từng ăn cơm nhà bà, đến ngày giỗ đều được mời, và mời được nhiều người là cách con cháu nói rằng cha mẹ mình sống tốt với xóm làng. Ngược lại, khách đến đám giỗ cũng là một cách giữ tình với gia đình ấy.

Đi đám giỗ miền Nam, khách thường mang theo một món nhỏ: giỏ trái cây, chai rượu, hộp bánh, hoặc phong bì tuỳ quen biết. Đến nơi, khách thắp một nén hương trước khi ngồi vào bàn. Câu nói quen là "Con tới thắp cho ông nén nhang" hoặc "Cô Hai ơi, tui tới giỗ dượng nè", giọng thân mật như người nhà.

Cách tổ chức một đám giỗ, nấu gì, mời bao nhiêu bàn là chuyện riêng từng nhà, bạn có thể tìm ở các trang chuyên về đám giỗ. Điều đáng nhớ ở đây là: ở miền Nam, đừng từ chối lời mời giỗ của một người quen nếu không có lý do, vì từ chối dễ bị hiểu là xa cách.

Mộ trong vườn và chuyện di dời hôm nay

Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều gia đình chôn ông bà ngay trong vườn hoặc ruộng nhà, mộ cách bếp vài chục bước. Con cháu đi làm ngang qua là thấy ông bà, chiều nào cũng có thể thắp nhang. Hôm nay nếp ấy gặp nhiều chuyện mới:

  • Quy hoạch nghĩa trang. Nhiều địa phương khuyến khích chôn cất trong nghĩa trang tập trung và hạn chế mộ rải rác trong khu dân cư. Trước khi chôn cất hay xây mộ mới trong vườn, gia đình nên hỏi UBND cấp xã quy định hiện hành ở nơi mình.
  • Bán đất có mộ. Đất vườn có mộ ông bà muốn bán thì gia đình phải bàn xong chuyện di dời trước, thống nhất giữa các anh chị em, không để người mua tự xử lý mộ.
  • Giải toả làm đường. Khi có thông báo di dời mộ, gia đình làm việc với chính quyền địa phương về nơi cải táng mới và chế độ hỗ trợ, ghi lại vị trí cũ, chụp ảnh mộ trước khi dời.
  • Hoả táng. Ở các đô thị phía Nam, hoả táng ngày càng nhiều, tro cốt gửi ở chùa hoặc nhà lưu tro cốt. Nhiều gia đình vẫn giữ ngày giỗ như cũ, chỉ đổi nơi thăm viếng.
  • Con cháu đi xa. Mộ trong vườn mà nhà đã bán hoặc không còn ai ở, nhiều gia đình nhờ một người bà con gần chăm giùm, cuối năm về thăm mả một lần.

Mỗi gia đình chọn cách hợp với hoàn cảnh mình. Điều nên tránh là quyết vội khi đang có tang, lúc ấy người ta mệt và dễ bất đồng; nếu chưa gấp, hãy chờ qua giai đoạn ấy rồi mới họp cả nhà bàn.

Về làm dâu, làm rể miền Nam hoặc dẫn con về quê ngoại

Người từ miền Bắc, miền Trung hay từ nước ngoài lần đầu về một gia đình Nam Bộ thường lo mình làm sai nếp. Thật ra nếp thờ ở đây khá thoải mái; vài bước sau giúp bạn tự tin hơn:

  1. Hỏi trước người bạn đời: nhà mình ai giữ bàn thờ, ông bà bên nào được thờ ở đâu, năm nay có những đám giỗ nào lớn.
  2. Lần đầu về nhà, thắp một nén nhang cho ông bà trước khi ngồi chơi. Câu nói giản dị: "Con là dâu mới của nhà mình, con thắp cho ông bà nén nhang."
  3. Học cách gọi theo thứ trong nhà: người miền Nam gọi anh chị em theo số thứ tự, con đầu là thứ Hai, rồi Ba, Tư, Năm. Gọi đúng "chú Tư", "cô Sáu" là người lớn quý ngay.
  4. Ở đám giỗ, phụ dọn dẹp, bưng bê; không cần nấu nếu chưa được nhờ. Người miền Nam ít bắt dâu mới vào bếp ngay.
  5. Với con nhỏ, dẫn ra mộ ông bà ngoại trong vườn, kể một chuyện vui về ông bà. Không ép trẻ lạy, trẻ muốn đứng nhìn cũng được.
  6. Nếu gia đình bạn theo một đạo khác, nói nhẹ với cha mẹ vợ hoặc chồng cách mình tưởng nhớ ông bà, như đứng lặng, cúi đầu, đặt bó hoa. Nhiều gia đình miền Nam đã quen với cách dung hoà ấy.

Bước khó nhất thường là bước đầu tiên, khi cả nhà nhìn mình thắp nhang. Qua lần ấy, bạn sẽ thấy người ta để ý tấm lòng nhiều hơn để ý tay mình cầm nhang đúng hay sai.

Câu hỏi thường gặp

Con út giữ bàn thờ có phải nếp chung của cả miền Nam không?

Không phải mọi nhà. Nếp con út ở với cha mẹ và giữ bàn thờ gặp nhiều ở nông thôn Nam Bộ, nhưng cũng có nhà theo con trưởng, có nhà theo người con ở gần. Điều quyết định là ý cha mẹ và thoả thuận của anh chị em.

Người miền Nam có thờ cả ông bà bên ngoại không?

Nhiều gia đình có, nhất là khi bên ngoại không còn ai giữ hương khói. Ông bà nội và ngoại có thể chung một bàn thờ hoặc ở hai bàn thờ gần nhau. Cách làm này được coi là bình thường, xuất phát từ ý nhớ ơn cả hai bên.

Đi đám giỗ miền Nam nên mang gì?

Thường là một món nhỏ như trái cây, bánh, chai rượu, hoặc phong bì nếu thân. Đến nơi, thắp một nén nhang trước bàn thờ rồi mới ngồi vào bàn. Món mang theo không cần lớn, quan trọng là có mặt và ở lại trò chuyện với gia chủ.

Chôn ông bà trong vườn nhà bây giờ có được không?

Tuỳ quy định từng địa phương. Nhiều nơi đã hạn chế chôn cất rải rác trong khu dân cư và hướng về nghĩa trang tập trung. Trước khi chôn cất hay xây mộ trong vườn, gia đình nên hỏi UBND cấp xã để biết quy định hiện hành.

Bàn thờ ông Thiên ngoài sân có phải để thờ ông bà không?

Không. Bàn thờ ông Thiên là chỗ thờ trời đất, thường đặt ngoài sân trên một trụ cao. Bàn thờ ông bà luôn ở trong nhà, ở gian giữa hoặc chỗ trang trọng nhất. Người từ vùng khác đến hay nhầm hai chỗ này.

Làm dâu miền Tây mà theo đạo khác thì tưởng nhớ ông bà nhà chồng thế nào?

Bạn có thể đứng lặng trước bàn thờ, cúi đầu, đặt hoa, hoặc phụ việc chuẩn bị đám giỗ. Nói trước với chồng và cha mẹ chồng về cách mình làm. Phần lớn gia đình miền Nam trân trọng tấm lòng và không ép người khác đạo cầm nhang.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138