Người Tày và người Nùng thờ tổ tiên ở chỗ cao, trang trọng nhất của gian giữa nhà, đón ông bà về trong những cái Tết lớn của năm, nhất là Tết Nguyên đán và Tết rằm tháng Bảy mà nhiều nơi gọi là Tết 14 tháng 7, và mời tổ tiên chứng giám qua lời then trong các lễ lớn của gia đình. Hai dân tộc sống gần nhau ở các tỉnh biên giới phía Bắc, nhiều nếp giống nhau nhưng mỗi nhóm, mỗi vùng lại có chỗ riêng.
Bài này mô tả những nét chung: chỗ thờ trong nhà, lịch các dịp nhớ tổ tiên, Tết 14 tháng 7, nghi lễ then, chuyện dâu rể và những điều người Kinh nên chuẩn bị khi về quê vợ hoặc chồng người Tày, Nùng. Thông tin tổng hợp từ ghi chép dân tộc học và lời kể của gia đình, nên hãy hỏi lại người trong nhà để biết nếp riêng.
Bàn thờ tổ tiên ở chỗ cao nhất gian giữa
Trong nhà sàn hoặc nhà đất truyền thống của người Tày, bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa, trên cao, quay ra cửa chính. Đây là chỗ tôn nghiêm nhất của ngôi nhà. Khi có khách quý, chủ nhà mời ngồi ở khu vực trước bàn thờ, còn chỗ ngay dưới bàn thờ thì thường để trống, không ai nằm, không ai đặt đồ.
Nhiều gia đình Tày còn có một chỗ thờ riêng cho bà mụ, theo quan niệm truyền thống là người trông nom trẻ nhỏ, đặt gần buồng của người mẹ có con nhỏ. Chỗ thờ này tách khỏi bàn thờ tổ tiên. Ở người Nùng, một số nhóm đặt thêm chỗ thờ Phật Bà trên cùng bàn thờ hoặc cạnh bàn thờ tổ tiên. Những nét này khác nhau theo nhóm và theo nhà.
Người Tày, Nùng theo dòng cha. Con trai giữ việc thờ tổ tiên, con gái đi lấy chồng thì thờ tổ tiên nhà chồng, nhưng vẫn về nhà cha mẹ đẻ trong các dịp lớn và mang lễ về biếu. Hôm nay, nhà chỉ có con gái thì nhiều gia đình bàn để con gái và con rể giữ việc thờ, họ hàng thường đồng tình.
Tày và Nùng hay bị người ngoài gộp làm một. Hai dân tộc gần gũi, tiếng nói cùng nhóm, nhiều lễ giống nhau, nhưng người Nùng lại chia nhiều nhóm theo nơi gốc, mỗi nhóm có cách gọi, cách mặc và cách sắp chỗ thờ riêng. Hỏi "nhà mình là Tày hay Nùng, Nùng nhóm nào" là câu mở chuyện đúng mực.
Nhà xây kiểu mới ở thị trấn, thành phố vẫn giữ ý cũ: bàn thờ ở gian chính, chỗ cao, sạch, khách vào nhà nhìn thấy ngay. Người già hay dặn con cháu không phơi đồ, không để giày dép gần chỗ ấy, giống như giữ một căn phòng tiếp khách lúc nào cũng gọn.
Các dịp nhớ tổ tiên trong năm của người Tày, Nùng
Người Tày, Nùng có nhiều Tết trong năm, phần lớn đều có phần mời tổ tiên về. Bảng dưới gom những dịp nhiều gia đình giữ; tên gọi và cách làm thay đổi theo vùng.
| Dịp | Gia đình thường làm gì | Ý nghĩa với tổ tiên |
|---|---|---|
| Tết Nguyên đán | Gói bánh, làm cỗ, con cháu về đủ | Mời ông bà về ăn Tết, báo việc trong năm |
| Thanh minh | Ra mộ dọn cỏ, đắp đất, làm lễ ở mộ | Thăm chỗ ở của người đã khuất |
| Tết mùng 5 tháng 5 | Làm lễ trong nhà, ăn uống cùng nhau | Báo tổ tiên giữa năm, giữa mùa |
| Tết 14 tháng 7 | Tết lớn thứ hai, làm vịt, làm bánh, con gái về nhà mẹ đẻ | Đón tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu |
| Lễ cơm mới | Dâng phần lúa mới | Báo ông bà mùa màng |
| Lễ cưới, mừng thọ, lên nhà mới | Thường có then hoặc thầy cúng đến làm lễ | Báo tổ tiên việc lớn của nhà |
Có những nơi còn giữ thêm Tết khác như Tết tháng Mười. Muốn biết nhà mình giữ dịp nào, hỏi người lớn tuổi nhất trong nhà, và hỏi luôn mỗi dịp làm món gì, vì với người Tày, Nùng, món ăn của từng Tết là một phần của nếp nhà.
Tết 14 tháng 7: ngày đón ông bà về đông đủ
Nếu hỏi một người Tày, Nùng lớn tuổi Tết nào quan trọng nhất sau Tết Nguyên đán, câu trả lời thường là Tết rằm tháng Bảy, nhiều nơi làm vào ngày 14 nên gọi là Tết 14 tháng 7. Đây là dịp con cháu mời tổ tiên về ăn Tết cùng gia đình, cũng là dịp nhớ những người đã khuất trong họ.
Món không thể thiếu ở nhiều nhà là vịt, cùng các loại bánh làm từ gạo nếp. Con gái đã đi lấy chồng thường mang vịt, bánh về biếu cha mẹ đẻ, nên Tết này cũng là ngày gặp mặt giữa nhà nội và nhà ngoại. Người đi làm ăn xa cố gắng về, chợ phiên trước Tết đông như chợ cuối năm, ai cũng tranh thủ mua vịt, lá gói bánh và giấy màu.
Người Kinh lần đầu ăn Tết 14 tháng 7 với gia đình vợ hoặc chồng người Tày, Nùng thường bất ngờ vì quy mô: nhà nào cũng làm cỗ, nhà này sang nhà kia chúc. Bạn không cần biết nghi thức trong lễ, chỉ cần có mặt, phụ việc bếp, ăn cùng và nghe người già kể chuyện.
Một gợi ý nếu bạn là con cháu Tày, Nùng sống ở thành phố mà năm nay không về được: gọi điện về đúng ngày, nhờ người nhà thắp hương thay, và ở nhà nấu một món của Tết 14 tháng 7 cho con cùng ăn. Kể cho con nghe ngày này ở quê mọi người làm gì, đó đã là một cách giữ Tết.
Then: lời hát mời tổ tiên chứng giám
Then là một nghi lễ của người Tày, Nùng và Thái, do ông then hoặc bà then thực hiện, dùng lời hát, đàn tính và chùm xóc nhạc. Trong lễ, người làm then hát kể một cuộc hành trình, mang lời của gia chủ đi gặp các đấng trên trời, trong đó có phần mời tổ tiên của gia đình về chứng giám. Then thường có mặt trong lễ mừng thọ, lễ cầu an, lễ lên nhà mới và một số dịp đầu năm.
Năm 2019, thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ đó, nhiều người biết đến then qua những tiết mục hát then đàn tính trên sân khấu. Cần phân biệt: hát then biểu diễn là nghệ thuật, còn then trong nhà là nghi lễ của gia đình, có lời, có trình tự riêng mà người làm then truyền cho nhau.
Với chuyện thờ tổ tiên, then cho thấy một ý đẹp: tổ tiên được mời đến dự những niềm vui của nhà, như mừng thọ ông bà, đón cháu mới sinh. Người Tày, Nùng không chỉ nhớ người đã khuất trong ngày buồn mà còn mời họ về trong ngày vui.
Nếu gia đình bạn có lễ then, khách đến dự nên ngồi lắng nghe, không chen vào khu vực người làm then ngồi, không quay phim khi chưa hỏi gia chủ. Lễ có thể kéo dài nhiều giờ; khách có thể ra vào nhẹ nhàng, chỉ tránh lúc đang hát.
Người Kinh lấy vợ, lấy chồng người Tày, Nùng: chuẩn bị cho lần đầu về quê
Hôn nhân giữa người Kinh và người Tày, Nùng rất phổ biến. Vài bước giúp bạn bớt lúng túng khi lần đầu về quê vợ hoặc chồng vào một dịp lễ:
- Hỏi trước: dịp về là Tết nào, nhà mình thờ ở đâu, ai là người giữ việc thờ, có lễ then hay không.
- Mang lễ theo nếp: trong Tết 14 tháng 7, nếu bạn là con rể về nhà vợ, hỏi vợ nên mang vịt, bánh hay quà gì.
- Đến nhà, chào ông bà, bố mẹ trước, chờ được mời mới đến thắp hương. Câu nên nói: "Con là rể mới của nhà, con xin thắp nén hương báo ông bà."
- Học vài câu chào bằng tiếng Tày hoặc tiếng Nùng; người già nghe con rể, con dâu chào tiếng mình thì rất vui.
- Trong bữa cỗ, uống rượu vừa phải; nếu không uống được, nói trước với người bạn đời để có người đỡ lời.
- Sau lần đầu, hỏi lại người bạn đời có điều gì mình làm chưa phải, để lần sau sửa.
Lỗi hay gặp nhất của người Kinh là coi mọi Tết của người Tày, Nùng như dịp đi chơi và đến tay không. Thực ra mỗi Tết đều có phần báo tổ tiên, và sự có mặt cùng một món quà nhỏ của dâu rể được cả họ nhìn thấy.
Những điều nên biết khi vào nhà người Tày, Nùng
Lên nhà sàn thì để giày dép ở chân cầu thang. Trừ khi chủ nhà bảo cứ mang lên. Nhà xây kiểu mới thì nhìn xem người nhà có để dép ngoài cửa không mà làm theo.
Chỗ dưới bàn thờ để trống. Không ngồi, không nằm, không đặt túi xách ở đó. Muốn ngồi đâu, chờ chủ nhà mời.
Có buồng có trẻ sơ sinh. Một số gia đình không mời khách lạ vào buồng của người mẹ mới sinh trong thời gian đầu. Muốn thăm em bé thì hỏi trước, chủ nhà sẽ bế ra.
Có lễ đang làm. Thấy nhà treo dấu hiệu có lễ hoặc đang làm then, hỏi người nhà trước khi vào, có khi gia đình muốn làm lễ riêng.
Khen nhà, khen món ăn. Người Tày, Nùng mến khách, một lời khen chân thành về món ăn của Tết là cách chào hỏi tốt nhất.
Được mời rượu. Chủ nhà mời rượu là mời thật lòng. Không uống được thì nhấp môi rồi nói lời cảm ơn, đừng gạt tay từ chối thẳng trước mặt người già. Nhiều nơi còn có lệ mời chéo tay; cứ để người bên cạnh hướng dẫn.
Muốn hỏi về tổ tiên của nhà. Hỏi người già vào lúc nhàn, sau bữa cơm, đừng hỏi giữa lúc đang làm lễ. Câu mở chuyện dễ nghe: "Ông ơi, nhà mình ngày xưa ở đâu, ông kể cháu nghe với." Người già Tày, Nùng thường kể rất say về đời ông bà mình.
Câu hỏi thường gặp
Tết 14 tháng 7 của người Tày, Nùng là Tết gì?
Là Tết rằm tháng Bảy theo cách gọi của nhiều vùng Tày, Nùng, được coi là Tết lớn thứ hai sau Tết Nguyên đán. Con cháu mời tổ tiên về ăn Tết, làm vịt và bánh, con gái đã lấy chồng về biếu cha mẹ đẻ. Cách làm khác nhau theo từng vùng.
Then là gì, có phải chỉ là hát không?
Then là một nghi lễ do ông then, bà then thực hiện bằng lời hát, đàn tính và xóc nhạc, trong đó có phần mời tổ tiên về chứng giám. Hát then trên sân khấu là nghệ thuật biểu diễn bắt nguồn từ nghi lễ ấy, hai thứ không hoàn toàn giống nhau.
Người Tày thờ bà mụ ở đâu?
Nhiều gia đình đặt chỗ thờ bà mụ gần buồng của người mẹ có con nhỏ, tách riêng khỏi bàn thờ tổ tiên ở gian giữa. Theo quan niệm truyền thống, bà mụ là người trông nom trẻ nhỏ. Không phải nhà nào cũng giữ chỗ thờ này.
Con gái Tày, Nùng lấy chồng có còn về thờ cha mẹ đẻ không?
Theo nếp dòng cha, con gái lấy chồng thờ tổ tiên nhà chồng, nhưng vẫn về nhà cha mẹ đẻ trong các Tết lớn và mang lễ về biếu. Nhà chỉ có con gái thì hôm nay nhiều gia đình bàn để con gái và con rể giữ việc thờ.
Người Tày, Nùng có tảo mộ không?
Có. Nhiều gia đình ra mộ vào dịp Thanh minh để dọn cỏ, đắp đất và làm lễ. Con cháu ở xa thường cố về dịp này hoặc nhờ người nhà làm thay. Cách làm cụ thể tuỳ từng nhà, từng vùng.
Người Kinh về quê vợ người Tày dịp Tết nên mang gì?
Hỏi vợ trước vì mỗi nhà một nếp. Dịp Tết 14 tháng 7, con rể thường mang vịt, bánh hoặc quà biếu bố mẹ vợ. Quan trọng hơn món quà là có mặt, thắp hương báo ông bà và ngồi ăn cùng gia đình.