TonKinh.comTôn Kính
Tục thờ tổ tiên các vùng và dân tộc

Thờ cúng tổ tiên ở miền Trung: nhà thờ tộc, giỗ tộc, chạp mả và lễ tiền hiền

Vì sao làng miền Trung dày nhà thờ tộc, giỗ tộc khác giỗ nhà ra sao, chạp mả cuối năm làm những gì, kèm mẫu biên bản họp tộc trước mùa chạp mả.

Three Vietnamese men in conical hats clear weeds around a whitewashed family tomb on a sandy hillside near the coast, low angle, late afternoon sun, pale gold tones

Ở miền Trung, thờ cúng tổ tiên gắn chặt với nhà thờ tộc và mộ tổ: một làng có khi mấy chục nhà thờ họ, mỗi tộc có ngày giỗ tộc riêng, và cuối năm con cháu khắp nơi về chạp mả, sửa sang mộ phần trước Tết. Người miền Trung hay nói "tộc" thay cho "họ", nói "phái" thay cho "chi", và trong câu chuyện thường ngày, nhà thờ tộc hiện ra nhiều hơn bất cứ nơi nào.

Bài này giải thích vì sao nếp ấy đậm đến vậy, phân biệt các lớp giỗ, mô tả việc chạp mả và lễ tiền hiền, rồi đưa một mẫu biên bản họp tộc để bạn dùng khi họ mình chuẩn bị mùa chạp mả. Từ vùng núi đến ven biển, từ làng này sang làng kia, cách làm đều có chỗ riêng; đây là nét chung để đối chiếu.

Vì sao làng miền Trung dày nhà thờ tộc

Đất miền Trung phần lớn là làng do người từ phía Bắc vào khai khẩn qua nhiều đợt, cách nhau hàng trăm năm. Mỗi tộc đến một vùng đất mới, nhà thờ tộc là cái mốc nói rằng tộc này gốc ở đây, đã có mấy đời ở đây. Vì thế người miền Trung coi nhà thờ tộc gần như chính là quê, đi xa bao lâu, nói đến quê là nói đến nhà thờ tộc và khu mộ tổ.

Tộc lớn chia thành nhiều phái, phái lại chia nhánh. Phái nhất, phái nhì, phái ba thường tính theo các người con của cụ tổ. Tộc có nhà thờ tộc, phái đông người có thêm nhà thờ phái, thành ra trong một làng nhỏ có thể gặp vài chục mái nhà thờ, cái nào cũng có cổng, có sân, có bình phong.

Đất hẹp, mưa bão nhiều, nhà thờ tộc phải sửa đi sửa lại qua các đời. Mấy chục năm gần đây, khi con cháu đi làm ăn khắp nơi và có điều kiện hơn, nhiều tộc dựng lại nhà thờ khang trang hơn trước. Có làng nhìn đó là niềm tự hào chung, cũng có người lớn tuổi lo nhà thờ to mà con cháu về thưa. Hai cách nhìn ấy đều có lý, và cuộc họp tộc nào bàn chuyện xây sửa cũng nên nghe đủ cả hai.

Một nét nữa là cách gọi. Người miền Trung nói "ông bà" khi nhắc tổ tiên trong nhà, nói "các ngài" hoặc "tiền nhân" khi nhắc các đời trên ở nhà thờ tộc. Người nơi khác về dự giỗ nghe các chữ ấy sẽ hiểu ngay đang nói đến lớp nào.

Giỗ nhà, giỗ phái, giỗ tộc: ba lớp khác nhau

Người nơi khác về miền Trung hay lẫn ba lớp giỗ này, nhất là khi trong một năm có thể được mời cả ba. Bảng sau phân biệt theo nét chung; mỗi tộc có lệ riêng về người lo và cách góp.

Lớp giỗGiỗ nhàGiỗ pháiGiỗ tộc
Tưởng nhớ aiCha mẹ, ông bà gầnCụ đứng đầu pháiCụ tổ khai tộc và các đời đầu
Làm ở đâuNhà người giữ hươngNhà thờ phái hoặc nhà trưởng pháiNhà thờ tộc
Ai vềCon cháu gần, họ hàng thânCon cháu trong pháiCả tộc, các phái cử người
Ai loGia đình người giữ hươngTrưởng phái và các nhánhHội đồng tộc hoặc ban trị sự tộc
Tiền loGia đình tự lo, con cháu góp thêmCác nhánh gópQuỹ tộc, mỗi đinh hoặc mỗi hộ góp theo mức tộc định
Thường kèmBữa cơm thân mậtBàn việc trong pháiĐọc lại gia phả, khen con cháu học giỏi, bàn việc tộc

Nhiều tộc ở miền Trung làm giỗ tộc vào mùa xuân hoặc mùa thu theo lệ riêng của tộc. Nếu bạn được mời giỗ tộc lần đầu, hỏi người mời mình thuộc phái nào, để khi đến nơi ngồi đúng chỗ và góp đúng phần của phái mình.

Lễ tiền hiền và hậu hiền ở làng

Ở nhiều làng miền Trung, những người có công khai khẩn lập làng được gọi là tiền hiền, những người đến sau góp công mở mang được gọi là hậu hiền. Làng có nhà thờ tiền hiền hoặc thờ các ngài ở đình, mỗi năm có lễ tế vào mùa xuân, mùa thu. Con cháu các tộc tiền hiền thường giữ vai trò trong lễ, nhưng lễ là của cả làng chứ không riêng tộc nào.

Lễ tiền hiền cho thấy một ý quan trọng của nếp thờ miền Trung: nhớ ơn không dừng ở trong nhà. Người ta nhớ cha mẹ, nhớ cụ tổ của tộc, rồi nhớ cả những người lập ra cái làng mình đang ở, dù không cùng huyết thống. Với người lớn lên ở thành phố, đây là chỗ dễ giải thích cho con: làng mình có được là nhờ những người đến đây đầu tiên.

Muốn biết làng mình thờ những tộc tiền hiền nào, bạn có thể hỏi người trông đình, các cụ trong ban tế tự của làng, hoặc xem các tấm bia còn lại. Nhiều làng đã ghi chép thành tập sử làng do người làng tự biên soạn, giữ ở nhà văn hoá thôn.

Người ở xa không về dự được có thể nhờ người nhà gửi phần góp vào lễ làng. Đó cũng là cách nhiều người con xa quê giữ một sợi dây với làng, bên cạnh sợi dây với tộc.

Nếu bạn dẫn con về quê đúng dịp lễ tiền hiền, đừng bắt trẻ đứng suốt buổi tế. Cho trẻ xem từ sân, kể một câu ngắn kiểu "Ngày xưa chỗ này còn là bãi đất hoang, mấy ông đầu tiên đến đây dựng nhà, đào giếng, nên bây giờ làng mới có tên", thế là đủ để một đứa trẻ nhớ.

Chạp mả cuối năm: con cháu về làm những gì

Chạp mả là việc con cháu ra thăm và sửa sang mộ phần vào tháng cuối năm, trước Tết. Ở miền Trung, đây thường là một ngày đông nhất trong năm của tộc. Ngày làm do từng tộc định; các việc thì gần giống nhau:

  1. Báo trước cho các phái. Trưởng tộc hoặc ban trị sự báo ngày, nhắc ai lo phần mộ nào, nhất là con cháu ở xa cần sắp xếp về.
  2. Chia khu mộ theo phái. Tộc lớn có nhiều khu mộ rải ở đồi, gò, ruộng; mỗi phái nhận phần mộ của phái mình, khu mộ tổ thì cả tộc cùng làm.
  3. Dọn cỏ, đắp lại đất. Mộ đất được đắp vun lại sau mùa mưa, mộ xây được cạo rêu, quét vôi hoặc sơn lại phần đã bong.
  4. Ghi lại những mộ có vấn đề. Mộ lún, nứt, bia mờ, mộ nằm trong vùng sắp giải toả: ghi vào sổ để họp tộc bàn, không tự ý sửa lớn ngay trong ngày.
  5. Làm lễ ở nhà thờ tộc. Sau khi xong việc ngoài mộ, con cháu về nhà thờ tộc làm lễ báo đã chạp mả, rồi ăn chung.
  6. Ghi tên người về. Nhiều tộc có sổ ghi tên những người về chạp mả mỗi năm; đây là cách biết được con cháu ở những đâu.

Mộ nằm trong nghĩa trang tập trung thì trước khi đắp thêm đất, xây ốp hay dựng bia mới, bạn nên hỏi ban quản lý nghĩa trang hoặc UBND cấp xã về quy định chiều cao, diện tích. Nhiều nơi đã có quy định riêng để nghĩa trang không bị lấn chiếm, và một ngôi mộ xây vượt quy định có thể phải sửa lại.

Mộ tổ và lăng mộ: giữ mộ ở vùng đất hẹp

Miền Trung có nếp coi trọng mộ tổ rất rõ. Nhiều tộc xây khu lăng mộ tổ với tường bao, cổng, bình phong; những năm gần đây có nơi xây lớn. Đằng sau chuyện xây sửa luôn có những việc nên bàn kỹ:

  • Mộ tổ nằm trên đất của ai, có giấy tờ gì, khu đất có trong quy hoạch nghĩa trang hay không. Những câu này nên hỏi UBND cấp xã trước khi họp tộc quyết định xây.
  • Tộc có đủ người trông coi lâu dài không. Một khu lăng mộ to mà không ai quét dọn thì sau vài năm xuống cấp nhanh hơn mộ đất.
  • Mức góp của từng hộ có vừa sức không. Đừng để chuyện xây mộ thành gánh nặng làm con cháu ngại về.
  • Khi giải toả, di dời mộ: tộc cử người làm việc với chính quyền địa phương, thống nhất trong tộc trước rồi mới ký, ghi lại vị trí cũ và mới của từng mộ.
  • Mộ con cháu đã đi xa, không còn ai thăm: tộc có thể nhận chăm chung, ghi tên mộ vào sổ của tộc.

Nhiều người lớn tuổi ở miền Trung có câu nói ý rằng mộ đẹp không bằng con cháu về đủ. Những tộc giữ nếp lâu thường là tộc bàn chuyện mộ phần công khai, quyết theo số đông và ghi lại thành văn bản.

Mẫu biên bản họp tộc trước mùa chạp mả

Một buổi họp tộc có biên bản đỡ được rất nhiều chuyện "tưởng là đã nói rồi". Mẫu dưới đây dùng cho buổi họp chuẩn bị chạp mả và giỗ tộc; tên người, tên tộc là giả định.

Biên bản họp tộc. Tộc Lê làng ven biển xã C (giả định). Thời gian: ngày… tháng… năm…, tại nhà thờ tộc. Chủ trì: ông Lê Văn Tâm, trưởng tộc. Thư ký: chị Lê Thị Hoa, phái nhì. Có mặt: đại diện ba phái, tổng cộng … người. Nội dung một, chạp mả: ngày làm …, phái nhất lo khu mộ trên đồi, phái nhì lo khu mộ ven ruộng, phái ba lo đường đi và nước uống, khu mộ tổ cả tộc cùng làm. Nội dung hai, sửa mộ: mộ bà tổ phái ba bị lún, giao anh Lê Văn Bình hỏi ban quản lý nghĩa trang trước khi sửa. Nội dung ba, quỹ tộc: số dư đầu kỳ …, mức góp năm nay mỗi hộ … do họp thống nhất. Nội dung bốn, con cháu ở xa: lập danh sách, nhờ người trong phái báo tin. Biên bản đọc lại trước mọi người, thông qua lúc … giờ.

Điền mẫu cho đúng tộc mình: thay "phái" bằng cách gọi của tộc bạn (chi, nhánh, ngành), ghi rõ số người có mặt và việc giao cho ai, không ghi chung chung "các phái lo". Lỗi hay gặp là không đọc lại biên bản trước khi tan họp, nên năm sau mỗi người nhớ một kiểu; lỗi thứ hai là ghi mức góp mà không ghi số dư quỹ, khiến người vắng mặt thắc mắc. Biên bản xong nên chụp gửi nhóm chung của tộc để con cháu ở xa cùng biết.

Câu hỏi thường gặp

Chạp mả và tảo mộ khác nhau thế nào?

Hai việc gần nhau: đều là con cháu ra thăm, dọn và sửa sang mộ phần. Chạp mả là cách gọi phổ biến ở miền Trung cho việc làm vào tháng cuối năm, thường làm theo tộc, có lễ ở nhà thờ tộc. Tảo mộ là cách gọi chung hơn, ở nhiều nơi gắn với dịp Thanh minh.

Giỗ tộc thường làm vào mùa nào?

Nhiều tộc ở miền Trung làm giỗ tộc vào mùa xuân hoặc mùa thu, có tộc làm theo ngày giỗ của cụ tổ. Mỗi tộc giữ lệ riêng, nên muốn biết chính xác thì hỏi trưởng tộc hoặc xem trong gia phả của tộc.

Tiền hiền là ai, có phải tổ tiên của mọi người trong làng không?

Tiền hiền là những người có công đến khai khẩn, lập làng đầu tiên. Các ngài là tổ tiên trực hệ của một số tộc, nhưng được cả làng thờ vì công lập làng. Người làng không cùng huyết thống vẫn dự lễ tiền hiền như một cách nhớ ơn chung.

Con cháu ở xa không về chạp mả được thì nên làm gì?

Báo trước với trưởng phái, gửi phần góp vào quỹ tộc và nhờ người nhà dọn phần mộ của gia đình mình. Nhiều tộc gửi ảnh khu mộ sau khi chạp xong vào nhóm chung, người ở xa xem và gọi điện hỏi thăm là đủ tình.

Xây lại nhà thờ tộc cần lưu ý giấy tờ gì?

Trước hết xác định đất nhà thờ đứng tên ai, có giấy tờ gì, rồi hỏi UBND cấp xã về thủ tục xây dựng ở đó. Trong tộc nên họp, ghi biên bản quyết định xây, mức góp và người phụ trách, công khai thu chi đến khi khánh thành.

Người miền Bắc lấy vợ, lấy chồng miền Trung cần biết gì về giỗ tộc?

Biết nhà mình thuộc tộc nào, phái nào, ai là trưởng tộc, trưởng phái. Khi được mời giỗ tộc hay chạp mả, đi cùng người trong nhà, góp phần theo phái và hỏi trước cách xưng hô với các bậc trên trong tộc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138