Người Mường thờ tổ tiên ở một chỗ trang trọng trong nhà sàn, nhớ ông bà vào Tết, lễ cơm mới và các việc lớn của gia đình, còn khi có người mất thì thầy mo kể lại cả một đời người để đưa người ấy về với tổ tiên. Nếp thờ của người Mường gần với người Kinh vì hai dân tộc cùng một gốc xa, nhưng có những nét riêng gắn với ngôi nhà sàn và tiếng mo.
Bài này mô tả những nét chung theo các ghi chép dân tộc học và lời kể của nhiều gia đình. Người Mường sống ở nhiều tỉnh trung du và miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ, mỗi vùng Mường có cách gọi và cách làm khác nhau, nên bạn coi đây là phần giới thiệu để hỏi tiếp người trong cuộc.
Cùng gốc với người Kinh nên nếp thờ gần nhau
Tiếng Mường và tiếng Việt cùng một nhóm ngôn ngữ, các nhà nghiên cứu cho rằng tổ tiên hai dân tộc từng là một cộng đồng trước khi tách ra. Vì thế người Kinh đến bản Mường thấy nhiều thứ quen: cũng thờ ông bà trong nhà, cũng coi trọng con trưởng, cũng có Tết đầu năm và ngày giỗ.
Chỗ khác nằm ở ba điểm. Một là ngôi nhà: người Mường ở nhà sàn, nên chỗ thờ, chỗ ngồi của khách, chỗ ngủ đều theo một trật tự riêng của nhà sàn. Hai là người làm lễ: trong nhiều nghi lễ, nhất là đám tang, vai chính thuộc về thầy mo chứ không phải người con trưởng. Ba là lớp xã hội xưa: vùng Mường từng có các dòng nhà lang cai quản, nếp lễ của nhà lang cầu kỳ hơn nhà dân thường.
Ngày nay nhiều gia đình Mường sống xen với người Kinh, con cháu đi học, đi làm ở thành phố, và nếp thờ cũng pha trộn. Có nhà vẫn giữ đủ lễ theo mo, có nhà làm giỗ gần như người Kinh. Không nên coi cách nào là "Mường thật" hơn; đó là cách mỗi gia đình sống giữa hai nếp.
Một điều người ngoài hay nhầm: nghĩ người Mường "học theo" người Kinh. Nhiều nét giống nhau là vì chung gốc, có từ rất xa, chứ không phải vay mượn gần đây. Khi trò chuyện với người Mường về nếp thờ, tránh những câu so sánh kiểu "giống người mình", người nghe dễ thấy bị coi nhẹ.
Chỗ thờ trong nhà sàn và phép lịch sự của khách
Trong nhà sàn Mường truyền thống, chỗ thờ tổ tiên đặt ở gian trang trọng, thường sát vách phía trước nhà, có giá gỗ hoặc bàn thờ đặt cao. Ở nhiều vùng, gian ấy cũng là chỗ tiếp khách quý, nơi chủ nhà trải chiếu mời ngồi. Tổ tiên vì thế "ngồi" cùng khách, nghe chuyện của nhà.
Vì chỗ thờ gắn với chỗ khách, người Mường có những phép lịch sự mà khách nên biết. Khách không tự đến gần hay sờ vào giá thờ. Khách không ngồi duỗi chân về phía chỗ thờ, không treo áo, mũ, túi xách lên vách gần đó. Ngủ lại nhà, chủ nhà sẽ chỉ chỗ nằm, khách theo đó mà nằm.
Những phép này không phải để khách sợ, mà như phép lịch sự khi vào nhà ai cũng có. Người Kinh vào nhà người Kinh cũng không ai gác chân lên bàn thờ. Nếu không chắc, cứ hỏi chủ nhà "Cháu ngồi chỗ này có được không ạ?", người Mường rất mến khách hỏi han như vậy.
Nhà sàn hôm nay nhiều nơi đã đổi sang nhà xây một tầng hoặc hai tầng. Trong nhà xây, bàn thờ thường đặt ở gian giữa phòng khách, giống người Kinh, nhưng phép lịch sự cũ vẫn được giữ: khách vào nhà chào chủ nhà và người già trước, chưa được mời thì không đến chỗ thờ.
Mo Mường: kể đời người để đưa về với tổ tiên
Mo là những bài văn vần dài do thầy mo đọc, ngâm trong các nghi lễ của người Mường. Nổi tiếng nhất là mo trong đám tang: thầy mo đọc suốt nhiều đêm, kể chuyện trời đất sinh ra, muôn loài sinh ra, con người làm nhà, làm ruộng, rồi kể đến đời người vừa mất, và dẫn người ấy về với ông bà tổ tiên. Áng mo về sự tích đất nước, được biết với tên "Đẻ đất đẻ nước", được giới nghiên cứu coi là sử thi của người Mường.
Với người Mường, mo vừa là lễ, vừa là trường học. Con cháu ngồi nghe mo trong những đêm tang mà biết nguồn gốc dân tộc mình, biết vì sao nhà mình làm thế này, thế kia. Người mất được kể lại cả đời, nên nghe mo cũng là nghe một lời tiễn đầy đủ.
Hôm nay số thầy mo giỏi còn ít, đa phần đã cao tuổi. Đám tang ở nhiều nơi được rút ngắn, mo cũng được đọc ngắn hơn trước. Nhiều địa phương đã ghi âm, ghi chép các áng mo, có lớp truyền dạy cho người trẻ. Nếu gia đình bạn có người đọc được mo, ghi âm và ghi lại tên người đọc, ngày đọc là một việc rất đáng làm.
Khách dự đám tang người Mường không cần hiểu hết lời mo. Ngồi yên, giữ trật tự trong lúc thầy mo đọc, không chụp ảnh khi chưa được gia đình cho phép, là đủ thể hiện sự tôn trọng.
Các dịp người Mường nhớ tổ tiên trong năm
Lịch lễ của người Mường thay đổi theo từng vùng và từng nhà. Bảng sau gom những dịp nhiều gia đình nhắc đến, kèm ý nghĩa với tổ tiên và những gì đổi ở nhiều nơi hôm nay.
| Dịp | Ý nghĩa với tổ tiên | Hôm nay ở nhiều nơi |
|---|---|---|
| Tết đầu năm | Mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu | Nhiều nhà ăn Tết theo lịch chung với người Kinh, con cháu về đông |
| Lễ cơm mới | Báo ông bà mùa lúa mới, dâng phần gạo đầu tiên | Vẫn giữ ở nhiều bản làm lúa, ở thành phố ít làm |
| Lễ hội đầu xuân của vùng | Cầu mùa, nhớ người có công với bản mường | Một số nơi tổ chức thành lễ hội lớn có khách xa đến dự |
| Cưới hỏi | Báo tổ tiên nhà có người mới, dâu mới ra mắt | Giữ phần báo tổ tiên, phần lễ rút gọn |
| Lên nhà mới | Mời tổ tiên về chỗ ở mới | Vẫn giữ, kể cả khi làm nhà xây |
| Ngày giỗ | Nhớ người mất cụ thể | Nhiều gia đình làm giỗ như người Kinh |
Nếu bạn là người trong một gia đình Mường sống ở thành phố, hỏi bố mẹ năm nay nhà mình giữ những dịp nào. Thường chỉ còn hai ba dịp, nhưng mỗi dịp có một câu chuyện riêng của nhà, đáng ghi lại.
Với người ngoài được mời dự, dịp dễ đến nhất là lên nhà mới và lễ cơm mới, vì đó là ngày vui, chủ nhà mời cả xóm. Mang theo một chai rượu hoặc ít bánh kẹo, đến chào chủ nhà và người già, ngồi ăn cùng và chúc nhà mới ấm, mùa sau được. Không cần biết lễ làm thế nào; ngồi lại lâu một chút, nghe chủ nhà kể vì sao làm nhà ở chỗ này, là cách đáp lời mời tử tế nhất.
Ghi lại nếp thờ của một gia đình Mường
Người trẻ Mường ở xa quê thường tiếc khi ông bà mất mà mình chưa kịp hỏi. Vài bước để giữ lại nếp nhà trong một hai lần về quê:
- Hỏi bố mẹ nhà mình thuộc vùng Mường nào, ông bà gọi các dịp lễ bằng tên gì trong tiếng Mường.
- Ghi tên các đời trên mà người già còn nhớ, ai là người con trưởng giữ chỗ thờ.
- Xin phép ghi âm khi ông bà kể chuyện ngày xưa, nhất là chuyện về các đám tang có thầy mo, chuyện lên nhà mới.
- Chụp ảnh chỗ thờ trong nhà (xin phép trước), ghi bên dưới ai đặt, đặt từ bao giờ.
- Ghi tên thầy mo quen của gia đình, nếu còn, để khi cần biết hỏi ai.
- Đọc lại cho ông bà nghe những gì mình ghi, sửa chỗ sai.
Mẫu ghi gọn: Nếp nhà ông Bùi Văn Sơn (giả định), xóm D, xã E. Người kể: bà Bùi Thị Nhàn, 78 tuổi. Người ghi: cháu nội Bùi Minh Hải. Các dịp nhà còn giữ: …. Tên gọi tiếng Mường của từng dịp: …. Người con giữ chỗ thờ: …. Chuyện ông bà kể về đám tang có mo: ….
Lỗi hay gặp là ghi tên lễ theo cách gọi tiếng Kinh mình đoán ra, đời sau không biết tên thật trong tiếng Mường. Hãy ghi cả hai: tên tiếng Mường theo âm ông bà nói, và nghĩa tiếng Việt bên cạnh.
Những hiểu lầm hay gặp về nếp thờ của người Mường
"Người Mường không làm giỗ." Nhiều gia đình Mường làm giỗ cho cha mẹ, ông bà, có nhà làm từ lâu đời. Ở một số vùng, nếp cũ chú trọng các dịp chung trong năm hơn, nhưng nói người Mường không nhớ ngày mất của người thân là sai.
"Mo chỉ là lời cúng, nghe cho có." Mo là kho văn chương truyền miệng: trong đó có chuyện trời đất, chuyện làm nhà, làm ruộng, chuyện dựng bản mường. Các nhà nghiên cứu văn học dân gian đã ghi chép mo như một di sản ngôn từ, không chỉ là một phần nghi lễ.
"Bỏ nhà sàn làm nhà xây là bỏ nếp." Nhiều gia đình đổi nhà vì cuộc sống, nhưng vẫn đặt bàn thờ ở chỗ trang trọng, vẫn giữ Tết, giữ lễ cơm mới. Nếp nằm ở cách người trong nhà đối với ông bà, không nằm ở vật liệu làm nhà.
"Vùng Mường nào cũng làm như nhau." Người Mường sống ở nhiều tỉnh, mỗi vùng Mường có tên lễ, món ăn, lời mo khác nhau. Một người Mường ở vùng này nghe lễ của vùng kia đôi khi cũng thấy lạ, nên đừng lấy một nơi làm mẫu cho tất cả.
"Người trẻ Mường ở phố không còn thờ ông bà." Phần đông vẫn lập bàn thờ, vẫn về quê ngày Tết. Cái mất dần nhanh hơn là tiếng Mường trong các tên lễ và lời mo, nên việc ghi chép ở mục trên mới đáng làm sớm.
Câu hỏi thường gặp
Người Mường thờ tổ tiên có giống người Kinh không?
Giống ở nhiều điểm như thờ ông bà trong nhà, coi trọng con trưởng, có Tết và ngày giỗ, vì hai dân tộc cùng một gốc xa. Khác ở cách bố trí chỗ thờ trong nhà sàn, ở vai trò của thầy mo trong nghi lễ và ở nhiều tên gọi riêng.
Mo Mường là gì?
Mo là những bài văn vần dài do thầy mo đọc trong nghi lễ, nổi tiếng nhất là trong đám tang. Mo kể chuyện trời đất, nguồn gốc con người và đời người vừa mất, rồi dẫn người ấy về với tổ tiên. Áng mo "Đẻ đất đẻ nước" được coi là sử thi của người Mường.
Khách vào nhà sàn người Mường nên tránh điều gì?
Không tự đến gần hay sờ vào chỗ thờ, không duỗi chân về phía ấy, không treo đồ đạc lên vách gần chỗ thờ. Chưa rõ chỗ ngồi thì hỏi chủ nhà. Đây là phép lịch sự, chủ nhà người Mường rất quý khách biết hỏi.
Dự đám tang người Mường cần biết gì?
Đến chia buồn với gia đình, ngồi yên khi thầy mo đọc, không chụp ảnh khi chưa được phép. Đám tang có mo có thể kéo dài nhiều ngày; khách không cần ở hết, chỉ cần đến đúng lúc gia đình báo và về khi đã thắp hương.
Người Mường có làm giỗ không?
Nhiều gia đình Mường hôm nay làm giỗ cho người mất, cách làm gần với người Kinh. Ở một số vùng, nếp cũ chú trọng các dịp chung trong năm hơn là ngày mất của từng người. Mỗi nhà một khác, nên hỏi người lớn trong nhà là rõ nhất.
Con cháu Mường ở thành phố giữ nếp thờ thế nào?
Nhiều người lập bàn thờ nhỏ ở nhà, về quê vào Tết và các việc lớn của gia đình. Việc nên làm sớm là ghi lại tên các dịp lễ bằng tiếng Mường, các đời trên và chuyện ông bà kể, trước khi người biết chuyện không còn.