Người Hoa ở Việt Nam thờ tổ tiên lấy bài vị làm trung tâm: mỗi người đã khuất có tên ghi trên một tấm gỗ đặt ở bàn thờ trong nhà, hoặc gửi ở từ đường, hội quán, chùa; con cháu tảo mộ vào dịp Thanh minh, và nhận ra thứ bậc trong họ qua chữ lót đặt theo bài thơ của dòng. Ba thứ ấy là bài vị, mộ và tên, nối người đang sống với các đời trước.
Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam gồm nhiều nhóm theo quê gốc, mỗi nhóm có tiếng nói, hội quán và lệ riêng, nên không có một cách thờ chung cho tất cả. Bài này mô tả những nét nhiều gia đình cùng giữ, cách đọc chữ lót đời, và chuyện dung hoà khi gia đình người Hoa và người Việt kết thông gia.
Bài vị: tên người đã khuất ở giữa bàn thờ
Với nhiều gia đình người Hoa, bàn thờ tổ tiên không đặt ảnh làm trung tâm mà đặt bài vị, một tấm gỗ đứng ghi tên, thứ bậc và quê gốc của người đã khuất. Có nhà mỗi người một bài vị, có nhà dùng một bài vị lớn ghi tên chung các đời, khi có người mất thì viết thêm. Ảnh, nếu có, đặt bên cạnh.
Ý của bài vị rất gần với ý của gia phả: tên được giữ lại thì người được nhớ. Nhiều gia đình, khi chuyển nhà, bài vị là thứ được mang theo đầu tiên, được người con giữ hương ôm trên tay. Khi gia đình không còn ai đủ điều kiện thờ tại nhà, bài vị được gửi lên từ đường của dòng họ, lên hội quán đồng hương hoặc lên chùa, nơi có gian riêng giữ bài vị của nhiều gia đình.
Trên bài vị xưa thường ghi chữ Hán, ghi cả quê gốc ở bên kia, như một cách nói rằng gia đình này đến từ đâu. Con cháu đời sau không đọc được chữ Hán thì thường nhờ người lớn tuổi trong hội quán hoặc người biết chữ đọc giúp, rồi ghi phiên âm và nghĩa ra một tờ giấy cất cạnh bàn thờ.
Một gợi ý cho gia đình trẻ: chụp ảnh từng bài vị, ghi bên dưới tên đọc theo âm Hán Việt, quan hệ với người đang sống (ông cố bên nội, bà nội…) và ngày giỗ. Bộ ảnh ấy cất trong máy và in một bản giấy, con cháu ở xa cũng biết bàn thờ nhà mình có ai.
Những nơi người Hoa tưởng nhớ tổ tiên
Ngoài bàn thờ trong nhà, người Hoa có nhiều chỗ để nhớ người đã khuất. Bảng sau mô tả theo nét chung; mỗi nhóm, mỗi cộng đồng có cách sắp xếp riêng.
| Nơi | Giữ gì | Ai thường đến | Dịp hay đến |
|---|---|---|---|
| Bàn thờ trong nhà | Bài vị, ảnh của các đời gần | Cả nhà | Hằng ngày, ngày giỗ, Tết |
| Từ đường dòng họ | Bài vị các đời trên của cả dòng | Con cháu cùng họ, cùng quê gốc | Lễ tế chung trong năm, Tết |
| Hội quán đồng hương | Gian giữ bài vị của hội viên đã khuất, nơi sinh hoạt chung | Người cùng quê gốc | Ngày lễ của hội quán, Tết |
| Chùa | Bài vị, tro cốt gửi | Gia đình có người gửi | Ngày giỗ, các dịp lễ ở chùa |
| Nghĩa trang | Mộ phần, có nghĩa trang riêng của cộng đồng đồng hương | Cả nhà, nhiều thế hệ | Thanh minh, ngày giỗ |
Nhiều người trẻ không biết ông bà mình có bài vị gửi ở hội quán hay chùa nào. Hỏi người lớn trong nhà khi họ còn nhớ, ghi lại nơi gửi và tên người phụ trách ở đó, đỡ được cảnh vài chục năm sau đi tìm không ra.
Chữ lót đời: đọc thứ bậc trong họ qua tên
Nhiều dòng họ người Hoa, và cả một số dòng họ người Việt, giữ một bài thơ ngắn do người tổ đặt ra. Mỗi đời con cháu lấy lần lượt một chữ trong bài thơ làm chữ lót. Nhờ thế, hai người cùng họ gặp nhau, nghe tên là biết ai thuộc đời trên, ai đời dưới, dù tuổi tác có chênh lệch thế nào. Bài thơ ấy thường được chép ở đầu gia phả, hoặc khắc trong từ đường.
Ví dụ giả định dưới đây giúp hình dung cách đọc. Giả sử một dòng họ Lâm có bài thơ đời bắt đầu bằng các chữ Văn, Đức, Gia, Thịnh, Trường, Xuân:
Đời thứ nhất trong bài thơ, chữ lót Văn: Lâm Văn Kiệt. Đời thứ hai, chữ lót Đức: Lâm Đức Minh. Đời thứ ba, chữ lót Gia: Lâm Gia Huy, Lâm Gia Lan. Đời thứ tư, chữ lót Thịnh: Lâm Thịnh Phát. Nhìn vào đó, người họ Lâm tên Gia Huy biết ngay Đức Minh là bậc cha chú của mình, còn Thịnh Phát là bậc con cháu.
Khi ghi gia phả cho nhà mình, bạn nên có một bảng nhỏ gồm ba cột: đời thứ mấy, chữ lót của đời ấy, tên những người trong nhà thuộc đời ấy. Lỗi hay gặp là đặt tên con theo ý thích rồi quên chữ lót, khiến đời sau mất dấu thứ bậc; nếu không muốn dùng chữ lót làm tên gọi chính, nhiều nhà vẫn ghi chữ lót vào gia phả bên cạnh tên khai sinh. Một lỗi khác là đọc nhầm chữ trong bài thơ vì hai chữ Hán gần nhau, nên khi chép lại hãy nhờ người biết chữ kiểm tra.
Tảo mộ dịp Thanh minh theo nếp nhiều gia đình người Hoa
Với cộng đồng người Hoa, Thanh minh là dịp tảo mộ lớn nhất trong năm, nhiều gia đình coi trọng ngang Tết. Ngày đi do từng nhà sắp xếp trong khoảng dịp ấy; các việc thường làm theo thứ tự:
- Hẹn cả nhà. Con cháu ở xa thường về dịp này. Người lớn báo trước, chia ai mang đồ lễ, ai lo xe.
- Dọn mộ. Nhổ cỏ, quét lá, lau bia, nhiều nhà tô lại phần chữ khắc trên bia cho rõ.
- Đặt giấy trên mộ. Nhiều gia đình rải hoặc chặn vài tờ giấy lên nắp mộ như dấu báo năm nay con cháu đã đến thăm.
- Làm lễ ở mộ. Cả nhà đứng trước mộ, người lớn nói đôi lời báo tin trong năm, con cháu cúi chào.
- Thăm cả mộ người quen. Ở nghĩa trang đồng hương, người ta hay ghé thắp hương mộ bạn bè, người cùng quê của ông bà.
- Ăn chung. Có nhà ăn ngay tại mộ, có nhà về nhà ăn cơm; đây là lúc cả nhà kể chuyện về người đã khuất.
Nghĩa trang dịp Thanh minh thường rất đông. Gia đình có người già nên đi sớm, mang nước uống, ghế xếp, và để trẻ nhỏ đi cùng một người lớn cố định. Mộ trong nghĩa trang tập trung muốn sửa, ốp lại thì hỏi ban quản lý nghĩa trang trước, đừng tự làm trong ngày tảo mộ.
Tộc phả, quê gốc và chuyện tìm về
Nhiều dòng họ người Hoa giữ tộc phả ghi từ đời cụ tổ ở quê gốc, đến đời người đầu tiên sang Việt Nam, rồi các đời sinh ra ở đây. Trang đầu thường chép quê gốc đến tận làng, bài thơ đời và lời dặn của người lập phả. Đến đời thứ tư, thứ năm sinh ở Việt Nam, nhiều con cháu không còn đọc được những trang ấy, và tộc phả nằm yên trong tủ.
Cách giữ tộc phả sống lại cũng giống với gia phả người Việt: nhờ người biết chữ dịch sang chữ quốc ngữ, ghi thêm phần các đời mới bằng chữ quốc ngữ, chụp lại từng trang bản gốc. Phần các đời mới nên ghi đủ con gái và con cháu ngoại, vì nhiều gia đình Hoa ở Việt Nam đã có ba bốn đời kết thông gia với người Việt.
Có người muốn tìm về quê gốc của cụ tổ. Thông tin quý nhất thường nằm ở những chỗ không ngờ: dòng chữ quê gốc trên bài vị, trên bia mộ, trong sổ hội viên của hội quán đồng hương. Ghi lại cả ba nguồn ấy rồi đối chiếu, trước khi hỏi bất cứ ai.
Mẫu một dòng ghi tộc phả đời mới: Đời thứ bảy (đời thứ ba sinh ở Việt Nam). Lâm Gia Huy, con ông Lâm Đức Minh và bà Trần Thị Thu (người Việt). Vợ: Phạm Ngọc Lan. Con: Lâm Thịnh An (gái), Lâm Thịnh Khang (trai). Ghi ngày: …, người ghi: ….
Khi gia đình người Hoa và người Việt kết thông gia
Hôn nhân Hoa Việt rất phổ biến, và chuyện thờ cúng thường được hai bên dung hoà nhẹ nhàng. Vài điều các gia đình hay bàn:
- Bàn thờ chung hay riêng. Có nhà đặt bài vị bên nội và ảnh ông bà bên ngoại trên cùng một bàn thờ, có nhà để hai chỗ. Không cách nào đúng hơn cách nào; quan trọng là cả hai bên được nhớ.
- Dịp tảo mộ. Nhà người Hoa đi Thanh minh, nhà người Việt nhiều nơi đi thăm mộ cuối năm. Nhiều cặp vợ chồng đi cả hai dịp, mỗi dịp theo nếp một bên.
- Đặt tên con. Bên người Hoa có thể muốn giữ chữ lót đời. Bàn với nhau từ khi mang thai để tên con vừa giữ chữ lót vừa hợp ý cả hai nhà.
- Ngôn ngữ trong lễ. Người lớn bên Hoa thường nói lời báo tin bằng tiếng quê gốc. Người dâu rể không hiểu thì đứng cạnh, sau đó hỏi lại ý nghĩa.
- Câu nên nói khi lần đầu đến từ đường bên chồng hoặc vợ: "Con là dâu nhà mình, con xin phép được thắp hương cho các cụ. Có gì chưa đúng, cô chú chỉ con."
Chuyện hay vướng không phải ở nghi thức mà ở việc một bên nghĩ bên kia "không coi trọng" nếp nhà mình. Nói rõ từ đầu, cùng làm vài lần, thường là hết.
Những điều khách nên biết khi đến nhà hoặc từ đường người Hoa
Chào người lớn trước. Vào nhà, chào chủ nhà và người cao tuổi nhất trước khi đến gần bàn thờ. Muốn thắp hương thì hỏi, chủ nhà sẽ đưa hương cho bạn.
Không tự ý chạm vào bài vị. Bài vị là thứ gia đình giữ gìn nhất. Muốn xem kỹ hay chụp ảnh thì xin phép, nhiều nhà vui lòng giải thích cho bạn từng tên.
Hỏi trước khi chụp ảnh từ đường. Từ đường, hội quán thường mở cửa cho khách, nhưng gian giữ bài vị là chỗ riêng của các gia đình. Hỏi người trông coi xem chỗ nào được chụp.
Đến nhà có tang hoặc ngày giỗ. Mang theo trái cây hoặc phong bì nhỏ, nói lời chia buồn hay lời thăm hỏi ngắn. Không cần biết nghi thức của nhóm người Hoa ấy, cứ làm theo chủ nhà chỉ.
Đừng gộp mọi người Hoa làm một. Người gốc các quê khác nhau có tiếng nói và lệ khác nhau. Hỏi "nhà mình gốc ở đâu" là câu mở chuyện lịch sự, người lớn thường thích kể.
Câu hỏi thường gặp
Bài vị là gì, khác ảnh thờ ra sao?
Bài vị là tấm gỗ ghi tên, thứ bậc và quê gốc của người đã khuất, đặt ở bàn thờ. Ảnh thờ cho thấy khuôn mặt, còn bài vị giữ tên và vị trí của người ấy trong dòng họ. Nhiều gia đình người Hoa đặt bài vị ở giữa, ảnh ở bên cạnh.
Người Hoa tảo mộ vào dịp nào?
Dịp tảo mộ lớn nhất là Thanh minh, nhiều gia đình coi trọng ngang Tết, con cháu ở xa cũng về. Ngoài ra có nhà thăm mộ vào ngày giỗ và trước Tết. Ngày đi cụ thể do mỗi gia đình sắp xếp trong khoảng dịp ấy.
Không đọc được chữ Hán trên bài vị thì làm sao?
Nhờ người lớn tuổi trong họ, người trong hội quán hoặc người biết chữ đọc giúp. Ghi lại âm Hán Việt, nghĩa và quan hệ của từng người với gia đình hiện nay, cất cạnh bàn thờ và lưu một bản trong máy.
Chữ lót đời có bắt buộc phải dùng khi đặt tên con không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình vẫn dùng làm tên gọi chính, có gia đình chỉ ghi chữ lót vào gia phả bên cạnh tên khai sinh. Điều nên giữ là ghi lại đủ để đời sau còn biết mình thuộc đời thứ mấy.
Gửi bài vị ông bà lên chùa hoặc hội quán có làm mất nếp thờ trong nhà không?
Không hẳn. Nhiều gia đình gửi bài vị các đời xa lên từ đường, hội quán hay chùa, giữ các đời gần ở nhà. Gia đình không còn chỗ thờ thì gửi cả, rồi đến thăm vào ngày giỗ và dịp lễ.
Con dâu người Việt có cần theo hết nếp thờ nhà chồng người Hoa không?
Không cần làm hết ngay. Hỏi chồng và mẹ chồng những việc chính, cùng làm vài lần là quen. Hai nhà có thể giữ cả hai nếp, mỗi bên một dịp, miễn là cả hai bên ông bà đều được nhớ.