Lễ mừng xuân dòng họ, nhiều nơi gọi là Tết họ, là buổi con cháu các chi tụ về nhà thờ họ trong những ngày đầu năm để thắp hương tổ, mừng tuổi các cụ, chúc nhau và gặp mặt. Khác với giỗ tổ nặng phần lễ, Tết họ nhẹ lễ mà nặng phần gặp gỡ: lễ thường chỉ chừng nửa tiếng, phần còn lại dành cho mừng thọ đầu năm, lì xì trẻ nhỏ, chuyện trò và chụp ảnh chung.
Họ nào đã có giỗ tổ lớn trong năm thì Tết họ thường làm gọn. Họ nào giỗ tổ rơi vào ngày khó về thì lại dồn sức cho Tết họ, coi đây là lần gặp đông đủ nhất. Bài này đưa ra một chương trình mẫu, cách mừng tuổi các cụ cho chu đáo, phần vui cho trẻ, mẫu giấy mời và cách tổ chức khi con cháu phần lớn đã ra thành phố.
Tết họ khác giỗ tổ ở chỗ nào
Giỗ tổ là ngày tưởng nhớ cụ tổ, trọng tâm là lễ, nên không khí trầm, các bước theo thứ tự chặt. Tết họ là dịp mừng năm mới của cả họ, trọng tâm là người sống: các cụ được mừng tuổi, trẻ con được lì xì, người ở xa có dịp chào hỏi người ở làng. Nhiều họ nói vui rằng giỗ tổ là để nhớ người đã khuất, Tết họ là để nhớ mặt nhau.
Vì vậy cách chuẩn bị cũng khác. Giỗ tổ cần đội bếp lớn, mâm cỗ đủ; Tết họ thường chỉ có bánh kẹo, chè nước, trầu cau, hoặc một bữa ăn nhẹ do các chi mang góp. Giỗ tổ có buổi họp báo thu chi; Tết họ thường chỉ chúc nhau, việc bàn bạc để dành cho lúc khác. Họ nào lẫn hai dịp làm một thì dễ biến buổi đầu xuân thành buổi họp dài.
Thời điểm thì mỗi họ một khác, có họ chọn ngày đầu năm khi con cháu còn nghỉ Tết, có họ chọn ngày rằm tháng Giêng. Việc chọn ngày do họ bàn với nhau, ở đây chỉ nhắc một điều: nên chốt ngày từ trước Tết ít nhất hai tuần, để người ở xa kịp sắp xếp lịch về quê.
Chương trình mẫu cho một buổi mừng xuân của họ
Chương trình dưới đây gói trong khoảng ba tiếng buổi sáng, phù hợp với họ chừng một đến ba trăm người. Họ nhỏ có thể bỏ bớt phần văn nghệ; họ lớn có thể chia mừng tuổi theo chi.
| Phần | Nội dung | Người lo | Thời lượng |
|---|---|---|---|
| Đón người | Chào hỏi ở cổng, chè nước, ghi tên người về | Thanh niên các chi | Ba mươi phút |
| Lễ đầu xuân | Trưởng họ thắp hương báo năm mới, các chi vào lạy | Trưởng họ, trưởng chi | Ba mươi phút |
| Lời chúc của trưởng họ | Chúc năm mới, nhắc vài việc vui của họ năm qua | Trưởng họ | Năm đến mười phút |
| Mừng tuổi các cụ | Con cháu đại diện các chi chúc và mừng tuổi | Ban liên lạc | Hai mươi phút |
| Lì xì trẻ nhỏ | Các cháu xếp hàng nhận lì xì chung của họ | Một người giữ phong bao | Mười lăm phút |
| Phần vui | Hát, đọc thơ, trò chơi cho trẻ, chụp ảnh cả họ | Người trẻ có năng khiếu | Bốn mươi phút |
| Liên hoan nhẹ | Bánh chưng, chè, hoa quả do các chi góp | Các chi theo phân công | Ba mươi phút |
Phần chụp ảnh cả họ nên đặt trước liên hoan, khi mọi người còn chỉn chu. Chụp xong mới ăn thì người về sớm vẫn có mặt trong ảnh.
Mừng tuổi các cụ trong họ cho chu đáo
Lập danh sách các cụ từ trước. Ban liên lạc ghi tên các cụ từ bảy mươi tuổi trở lên ở cả các chi, kể cả cụ đã theo con ra thành phố. Danh sách nên có năm sinh, chi, ai đưa cụ đến. Thiếu tên một cụ là chuyện cả chi nhớ lâu.
Mời các cụ ngồi hàng ghế đầu. Ghế có tựa, có đệm, đặt gần lối ra vào để cụ nào mệt thì về sớm được. Mỗi dãy có một hai người trẻ ngồi cạnh rót nước, đỡ cụ đứng lên.
Mừng tuổi chung bằng quỹ họ, mừng riêng do con cháu. Nhiều họ có phong bao chung bằng nhau cho mọi cụ, để không cụ nào thấy mình kém phần. Con cháu từng nhà muốn mừng thêm thì mừng riêng ở nhà, không trao trước cả họ.
Câu chúc nên ngắn và cụ thể. Đại diện các chi chỉ cần một hai câu, nhắc tên cụ và một điều cụ đã làm cho họ. Mẫu: "Năm mới, con cháu chi ba kính chúc cụ Nguyễn Văn Đoan mạnh khoẻ. Năm qua cụ vẫn ngồi chép lại gia phả cho cả họ, con cháu xin cảm ơn cụ."
Cụ không về được thì mang lộc đến nhà. Sau buổi mừng xuân, cử vài người cháu mang phong bao và chút bánh đến nhà các cụ ốm, kể lại buổi gặp, đưa ảnh cho cụ xem. Nhiều cụ quý lần thăm này hơn cả phong bao.
Phần vui cho trẻ nhỏ và người trẻ
Trẻ con nhớ Tết họ nhờ phần vui hơn phần lễ. Vài cách nhiều họ dùng để các cháu muốn về năm sau:
- Lì xì chung cho mọi cháu dưới mười lăm tuổi, phong bao như nhau, phát theo hàng chứ không gọi tên theo thành tích.
- Một góc vẽ tranh "nhà ông bà em" cho các cháu nhỏ, treo luôn lên tường nhà thờ trong buổi đó.
- Một trò hỏi đáp vui về họ mình: cụ tổ quê ở đâu, họ có mấy chi, nhà thờ xây năm nào; ai trả lời được thì có quà nhỏ.
- Mời các cháu biết đàn, biết hát góp một tiết mục, nhưng không ép cháu nào ngại.
- Chụp ảnh theo từng chi, rồi một ảnh cả họ; có người lo in và gửi lại cho các nhà.
- Cho thanh niên phụ trách quay một đoạn phim ngắn về buổi gặp, gửi cho người ở xa xem.
Điều nên tránh là để trẻ ngồi nghe các bài phát biểu dài. Nếu chương trình buộc phải có phần nói, cho các cháu ra sân chơi có người lớn trông, gọi vào lúc chụp ảnh và nhận lì xì.
Giấy mời và cách báo tin cho con cháu ở xa
Tết họ đông hay vắng phần lớn phụ thuộc vào việc báo tin sớm và đúng người. Nhiều họ gửi giấy mời qua các trưởng chi, mỗi trưởng chi tự báo cho các nhà trong chi mình, kèm một tin nhắn chung vào nhóm của họ. Người già không dùng điện thoại thì được báo tận nhà.
Mẫu giấy mời ngắn, đủ thông tin: "Kính gửi các gia đình con cháu họ Nguyễn. Năm mới, họ ta tổ chức buổi mừng xuân tại nhà thờ họ ở xóm Bến, xã C, vào sáng [ngày]. Chương trình: thắp hương đầu năm, mừng tuổi các cụ, lì xì các cháu, chụp ảnh cả họ, liên hoan nhẹ. Mỗi chi góp một mâm bánh trái theo phân công. Gia đình nào có cụ cần đưa đón, xin báo với trưởng chi. Trân trọng, ban liên lạc họ Nguyễn."
Điền mẫu cho đúng họ mình: thay địa điểm cụ thể đến mức người lạ hỏi đường được, ghi rõ ai cần báo nếu có cụ cần đón, và ghi phần mỗi chi góp để không chi nào lúng túng. Không cần ghi lời chúc dài trong giấy mời; lời chúc để dành cho buổi gặp.
Khi phần lớn con cháu đã ra thành phố
Nhiều họ bây giờ có tới hai phần ba con cháu sống ở thành phố, người ở làng chỉ còn vài nhà trông nhà thờ. Có họ chọn làm hai buổi: một buổi ở nhà thờ họ cho người ở quê và người về được, một buổi gặp mặt ở thành phố cho người không về được, có đại diện từ quê lên dự và mang theo ảnh nhà thờ.
Buổi gặp ở thành phố thường mượn hội trường của một tổ dân phố hoặc thuê một phòng ăn. Phần lễ chỉ còn tượng trưng: đặt ảnh nhà thờ họ, một bó hoa, trưởng ban liên lạc nói lời đầu xuân. Phần còn lại là mừng tuổi các cụ đang sống cùng con ở thành phố và cho các cháu biết mặt họ hàng. Cách này không thay được buổi ở nhà thờ, nhưng giữ được sợi dây cho những nhà đã đi xa hai ba đời.
Điều cần giữ là hai buổi cùng một tinh thần: tên người được mừng thọ ở buổi này được đọc lại ở buổi kia, ảnh của buổi này được gửi về buổi kia. Một người trẻ lo nối tin giữa hai nơi là đủ.
Chia việc giữa các chi trước buổi mừng xuân
Tết họ nhẹ việc hơn giỗ tổ nhưng vẫn cần chia rõ, nếu không thì việc dồn hết lên vài nhà gần nhà thờ. Bảng mẫu dưới đây cho một họ bốn chi; họ ít chi thì gộp cột, họ nhiều chi thì luân phiên theo năm.
| Chi | Việc trước buổi gặp | Việc trong buổi gặp | Việc sau buổi gặp |
|---|---|---|---|
| Chi một | Quét dọn nhà thờ, mượn bàn ghế | Đón người ở cổng, rót chè nước | Trả bàn ghế, khoá nhà thờ |
| Chi hai | Lập danh sách các cụ, chuẩn bị phong bao mừng tuổi | Dẫn các cụ vào chỗ, đọc tên các cụ | Mang lộc đến nhà các cụ ốm |
| Chi ba | Gói phong bao lì xì cho các cháu | Trông trẻ ở sân, tổ chức trò hỏi đáp | Gom ảnh, gửi vào nhóm chung |
| Chi bốn | Mua hoa quả, bánh trái, chè | Bày liên hoan, dọn bát đĩa | Rửa bát, đổ rác, ghi lại số tiền đã chi |
Mỗi chi cử một người đầu mối, ghi tên vào cạnh bảng và gửi cho cả họ. Năm sau đổi vòng: chi một làm việc của chi hai, chi hai làm việc của chi ba, cứ thế xoay. Sau bốn năm, chi nào cũng đã từng lo mọi phần và hiểu vì sao mỗi phần cần đúng người.
Những điều hay làm buổi mừng xuân kém vui
Ban liên lạc của nhiều họ kể lại mấy chuyện lặp đi lặp lại qua các năm, phần lớn sửa được ngay từ khâu chuẩn bị:
- Biến buổi mừng xuân thành buổi họp, đem chuyện quỹ, chuyện đất nhà thờ ra bàn giữa ngày đầu năm.
- Bài nói của người lớn quá dài, các cụ ngồi lâu mỏi lưng, trẻ con chạy ra ngoài hết.
- Quên mời một cụ đang sống cùng con ở thành phố, cụ biết chuyện qua người khác và buồn.
- Lì xì cho trẻ khác nhau giữa các chi, phụ huynh ngồi so phong bao.
- Chụp ảnh cả họ vào lúc cuối, khi nửa số người đã về.
- Không ai giữ ảnh và danh sách người về, năm sau không biết năm nay ai đã có mặt.
Một câu dặn chung mà nhiều trưởng họ dùng để mở đầu buổi gặp: "Hôm nay là ngày vui đầu năm của cả họ. Việc gì cần bàn, ban liên lạc xin hẹn một buổi khác. Hôm nay con cháu chỉ chúc nhau và mừng các cụ thôi." Nói câu ấy ngay từ đầu thì ít ai mang chuyện khó vào buổi gặp.
Câu hỏi thường gặp
Tết họ có bắt buộc phải tổ chức ở nhà thờ họ không?
Không bắt buộc. Họ chưa có nhà thờ thường làm ở nhà trưởng họ hoặc nhà của chi trưởng. Điều cần là có chỗ đặt hương án và đủ chỗ cho các cụ ngồi; còn lại có thể mượn sân, dựng bạt.
Có nên thu tiền góp trong buổi mừng xuân không?
Nhiều họ tránh thu tiền ngay trong buổi đầu xuân để giữ không khí vui. Phần góp cho mừng tuổi và liên hoan thường được thu trước qua trưởng chi, buổi gặp chỉ đọc lời cảm ơn chung.
Lì xì trẻ em bằng quỹ họ thì mỗi cháu bao nhiêu là hợp lý?
Tuỳ quỹ và số cháu của từng họ; điều các họ hay giữ là mọi cháu được như nhau, phong bao nhỏ, mang ý nghĩa may mắn đầu năm hơn là giá trị. Phần mừng riêng để cha mẹ, ông bà từng nhà lo.
Họ có người theo đạo khác thì mời dự Tết họ thế nào?
Nhiều họ mời tất cả con cháu đến gặp mặt, còn phần thắp hương thì ai muốn thì vào. Người không thắp hương vẫn có thể đứng chào, chúc các cụ, nhận lì xì cho con và chụp ảnh cùng họ. Ban liên lạc nên nói rõ điều này trong lời mời để ai cũng yên lòng đến.
Ai nên đứng ra lo Tết họ khi trưởng họ đã cao tuổi?
Thường là ban liên lạc hoặc một chi được phân công luân phiên, trưởng họ chỉ giữ phần thắp hương và lời chúc đầu năm. Cách luân phiên giúp mỗi chi đều có lần đứng ra lo và hiểu việc của họ.
Có nên mời khách ngoài họ đến buổi mừng xuân không?
Thường chỉ mời thông gia thân, bà con láng giềng sát nhà thờ hoặc người đã giúp họ nhiều trong năm. Tết họ là dịp của người trong họ, nên khách mời ít thì buổi gặp mới ấm và có thời gian cho con cháu trò chuyện.