Lễ báo công là việc con cháu về nhà thờ họ, hoặc đến nhà trưởng họ, thắp hương báo với tổ tiên một tin vui lớn của mình như đỗ đạt, tốt nghiệp, về hưu sau nhiều năm công tác, hoàn thành nghĩa vụ trở về hay dựng được nhà, rồi chào các cụ trong họ. Đây là nếp có từ lâu, xưa gắn với chuyện vinh quy bái tổ, nay giản dị hơn nhiều.
Có nhà làm riêng một buổi, có nhà gộp vào giỗ tổ hay Tết họ cho gọn. Bài này mô tả những dịp hay báo công, cách chọn làm riêng hay chung, các bước của một lễ báo công gọn, lời thưa với các cụ, chuyện khao vọng xưa và nay, cách ghi vào sổ họ và vài điều tế nhị để niềm vui của một nhà không làm nhà khác chạnh lòng.
Báo công xưa và nay
Ngày trước, người đỗ đạt trở về làng làm lễ bái tổ ở nhà thờ họ, có khi cả làng ra đón, có cỗ khao, có tên ghi vào văn bia hay sổ họ. Đó là niềm vui chung của cả dòng, vì một người đỗ là cả họ được trọng. Từ đó mà có câu nói về chuyện vinh quy bái tổ mà nhiều người vẫn nhắc.
Ngày nay việc học, việc làm phổ biến hơn, nên báo công không còn rình rang. Phần lớn chỉ là một buổi sáng con cháu cùng bố mẹ về nhà thờ họ thắp hương, chào trưởng họ và các cụ, có khi mang theo ít bánh trái để mời mọi người. Ý nghĩa thì vẫn vậy: điều mình làm được có phần của các đời trước, nên về thưa với các đời trước.
Cũng nhiều họ không còn giữ lệ báo công riêng, chỉ đọc tên những người có tin vui trong buổi họp nhanh sau giỗ tổ. Đó cũng là một cách. Bài này không đặt ra chuyện nên hay không, chỉ mô tả để nhà nào muốn làm thì làm cho gọn và cho đúng ý.
Những dịp con cháu hay báo công
Dịp nào được coi là đáng báo công khác nhau giữa các họ. Bảng dưới đây gom những dịp hay gặp và cách làm phổ biến.
| Dịp | Ai thường đi báo | Cách làm hay gặp |
|---|---|---|
| Đỗ đại học, cao đẳng | Cháu cùng bố mẹ | Thắp hương ở nhà thờ họ trước khi nhập học, chào các cụ |
| Tốt nghiệp, học lên cao | Người tốt nghiệp | Thắp hương, có khi mang bằng về cho các cụ xem |
| Hoàn thành nghĩa vụ, công tác xa trở về | Người trở về | Về nhà thờ ngay khi về làng, chào trưởng họ |
| Về hưu sau nhiều năm làm việc | Người về hưu cùng vợ hoặc chồng | Thắp hương, mời các cụ trong chi một bữa nhỏ |
| Dựng nhà, lập nghiệp ở nơi mới | Chủ nhà | Báo ở nhà thờ họ hoặc nhà trưởng chi, thường gộp vào lễ chung |
| Được ghi nhận vì việc tốt cho làng xóm | Người được ghi nhận | Trưởng họ đọc tên trong lễ chung |
Đám cưới và sinh con thường có nghi lễ riêng của gia đình, nhiều họ không gọi là báo công mà ghi vào phần báo người mới trong họ ở giỗ tổ. Họ bạn coi thế nào thì giữ thế ấy.
Làm riêng hay gộp vào lễ chung của họ
Làm riêng khi tin vui lớn và người về chỉ có ít ngày. Cháu đỗ đại học sắp đi nhập học, người công tác xa về phép vài hôm: không chờ được đến giỗ tổ thì làm riêng một buổi sáng, báo trước cho trưởng họ hai ba ngày để ông sắp xếp mở cửa nhà thờ.
Gộp vào giỗ tổ hoặc Tết họ khi có nhiều người cùng có tin vui. Họ có nhiều cháu đỗ đạt trong năm thì gộp vào một lượt, đọc tên từng người, cả họ cùng mừng. Cách này đỡ việc cho trưởng họ và không nhà nào phải lo một mình.
Gộp vào lễ khuyến học nếu họ có lễ ấy. Các cháu đỗ đạt vừa được khen, vừa thắp hương báo tổ trong cùng buổi. Người lớn về hưu hay trở về sau công tác thì nên được báo riêng hoặc trong giỗ tổ, để không lẫn với phần dành cho học sinh.
Báo ở nhà trưởng chi khi họ không có nhà thờ. Nhiều họ đã mất nhà thờ hoặc chưa xây; khi ấy nhà trưởng họ hoặc trưởng chi giữ bàn thờ tổ là nơi báo công.
Các bước một lễ báo công gọn
Một lễ báo công riêng thường chỉ chừng nửa tiếng đến một tiếng. Phần lời khấn do trưởng họ hoặc người trong nhà lo theo nếp riêng; dưới đây là các bước tổ chức.
- Báo trước cho trưởng họ. Nói rõ ai về, báo tin gì, ngày nào. Hỏi trưởng họ muốn tự thắp hương hay để gia đình tự làm.
- Chuẩn bị lễ đơn giản. Hương, hoa, chút hoa quả hoặc bánh, tuỳ nếp họ. Không cần mâm cỗ.
- Đến nhà thờ, chào trưởng họ và các cụ có mặt. Người báo công chào trước, bố mẹ đứng sau.
- Trưởng họ hoặc người chủ gia đình thắp hương báo. Người báo công lạy theo hướng dẫn.
- Người báo công thưa vài câu với các cụ. Ngắn, nói về tin vui và lời cảm ơn.
- Mời trầu nước, chia chút lộc. Có nhà mang bánh mời các cụ và người giúp mở cửa nhà thờ.
- Báo vào nhóm chung của họ. Một tin ngắn kèm ảnh, để người ở xa cùng biết.
Nếu trưởng họ ở xa nhà thờ, gia đình nên đến nhà ông chào trước rồi cùng ông ra nhà thờ, hoặc nhờ người giữ chìa khoá. Đến thẳng nhà thờ mà không báo ai dễ làm người giữ nhà thờ phật ý.
Lời thưa với các cụ: ngắn, thật, không khoe
Phần thưa với các cụ là phần nhiều cháu trẻ ngại nhất, vì không biết nói gì trước người lớn. Điều cần nhớ là đây không phải bài phát biểu, chỉ là vài câu chào và cảm ơn, như khi về thăm ông bà.
Mẫu cho cháu đỗ đại học: "Thưa ông trưởng họ, thưa các cụ, con là Nguyễn Thị Mai, con bố Tâm mẹ Hoa ở chi hai. Năm nay con đỗ vào trường đại học, tháng sau con đi nhập học. Hôm nay con về thắp hương báo với tổ tiên và chào các cụ. Con cảm ơn các cụ đã hỏi han con từ bé. Con đi học xa, có dịp con sẽ về thăm họ."
Mẫu cho người về hưu: "Thưa ông trưởng họ và các cụ, con là Nguyễn Văn Bình ở chi một. Con làm việc ở xa gần ba mươi năm, nay con nghỉ hưu, về quê ở hẳn. Con về báo với tổ tiên và xin được góp sức với họ trong những việc chung." Điền mẫu cho đúng: nói rõ con nhà ai, chi nào, để các cụ nhận ra; bỏ hết những chi tiết về chức vụ, thu nhập, thành tích có thể khiến người nghe thấy như khoe.
Khao vọng xưa và nay: giữ gọn cho êm
Ngày trước, đỗ đạt hay lên chức thường đi kèm cỗ khao cả làng, có khi tốn kém đến mức gia đình phải vay mượn. Nhiều làng đã có hương ước hạn chế khao vọng từ lâu chính vì gánh nặng ấy. Ngày nay phần lớn các họ khuyên gọn: một bữa nhỏ trong gia đình và chi, hoặc chỉ mời trầu nước ở nhà thờ.
Một cách nhiều nhà chọn thay cho khao to là góp một phần vào quỹ khuyến học hoặc quỹ chung của họ, kèm một lời ngắn trong buổi họp họ. Cách này vừa thể hiện lòng biết ơn, vừa không tạo áp lực cho những nhà khác khi đến lượt con cháu họ có tin vui.
Nếu gia đình vẫn muốn mời cơm, nên mời theo chi hoặc theo những người thân thiết, nói rõ là bữa cơm mừng của gia đình chứ không phải việc của họ. Để quỹ họ đứng ra lo cỗ cho tin vui riêng của một nhà thường dẫn đến chuyện so bì về sau.
Đưa con nhỏ cùng đi báo công: giải thích cho trẻ thế nào
Khi anh chị lớn về báo công, nhiều nhà cho các em nhỏ đi cùng. Đây là dịp tốt để trẻ biết nhà thờ họ, biết mặt các cụ, nhưng trẻ cần được nói trước mình đến đâu và làm gì, để không thấy lạ hay sợ khi vào gian thờ có khói hương, ánh đèn tối.
Câu cha mẹ nói được trên đường đi: "Hôm nay anh Minh đỗ đại học, cả nhà về nhà thờ họ để báo tin cho ông bà, cụ kỵ ngày xưa và chào các ông các bà trong họ. Con đứng cạnh mẹ, khi mọi người cúi chào thì con cúi chào theo. Xong rồi các ông sẽ hỏi chuyện con đấy." Lời giải thích nên nói về ông bà, cụ kỵ như những người trong nhà đã sinh ra ông bà mình, không nói chuyện cái chết hay chuyện các cụ đang nhìn mình.
Đừng bắt trẻ lạy nếu trẻ ngại; khoanh tay cúi chào là đủ. Sau buổi lễ, cho trẻ đi xem quanh nhà thờ, chỉ cho trẻ chỗ ghi tên các đời, kể một chuyện ngắn về người ông hay người cụ mà cả nhà vẫn nhắc. Trẻ nhớ buổi ấy nhờ câu chuyện, không nhờ nghi thức.
Ghi vào sổ họ và vài điều tế nhị
Nhiều họ có một trang trong sổ họ hoặc gia phả dành cho việc ghi người đỗ đạt, người có công. Một dòng ghi gọn:
- "Năm [năm]: Nguyễn Thị Mai, con ông Nguyễn Văn Tâm, chi hai, đỗ đại học, về báo tổ ngày [ngày], trưởng họ Nguyễn Văn Hiền chứng."
- "Năm [năm]: Nguyễn Văn Bình, chi một, nghỉ hưu sau gần ba mươi năm làm việc xa quê, về báo tổ."
Vài điều tế nhị nên giữ: không đọc to điểm thi, chức vụ hay thu nhập; không so người này với người khác; nhớ rằng trong buổi lễ có thể có những nhà năm ấy con thi trượt, có người mất việc. Một lời chúc chung của trưởng họ như "Họ mình mừng cho các cháu có tin vui, và mong các cháu khác năm sau cũng về báo tin" giúp niềm vui của một nhà thành niềm vui chung, không thành chuyện hơn thua.
Điều nên tránh nữa là để báo công thành một nghĩa vụ. Cháu nào không muốn về, nhà nào không quen nếp này, cũng không nên bị nhắc là thiếu lễ. Báo công đẹp nhất khi đến từ chính lòng người muốn báo.
Câu hỏi thường gặp
Con gái đỗ đạt có về nhà thờ họ báo công được không?
Được. Nhiều họ ngày nay đón cả con trai lẫn con gái về báo công như nhau, và ghi tên vào sổ họ như nhau. Nếu họ bạn còn băn khoăn, trưởng họ nên đưa ra bàn trong họp họ để thống nhất một lần.
Người theo đạo khác có cần làm lễ báo công không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình khác đạo vẫn về nhà thờ họ chào các cụ, báo tin vui bằng lời mà không thắp hương. Các cụ trong họ thường trân trọng việc người con cháu nhớ về, hơn là hình thức.
Báo công có cần mang lễ vật nhiều không?
Không cần. Hương, hoa, chút bánh trái là đủ, có nhà chỉ mang hương. Phần quan trọng là việc con cháu có mặt và lời thưa với các cụ, không phải giá trị đồ mang theo.
Ở xa không về được thì báo công bằng cách nào?
Có thể nhờ bố mẹ hoặc người thân ở làng thắp hương báo thay, kèm một tin nhắn hoặc đoạn quay ngắn gửi trưởng họ. Khi có dịp về thì đến nhà thờ chào các cụ sau cũng không muộn.
Có nên báo công khi được thăng chức trong cơ quan không?
Tuỳ người và tuỳ họ. Nhiều người chọn không báo riêng chuyện chức vụ để tránh thành khoe, chỉ báo khi về hưu sau một đời làm việc. Nếu muốn báo, nên nói giản dị, không nêu chức danh trước đông người.