TonKinh.comTôn Kính
Nhà thờ họ và từ đường

Kiến trúc nhà thờ họ truyền thống: bố cục gian, sân, cổng và ý nghĩa từng phần

Đọc bố cục một nhà thờ họ cũ: cổng, sân, tiền đường, hậu cung, số gian, vì kèo, vật liệu từng vùng và chạm khắc, kèm phiếu ghi hiện trạng cho con cháu.

Low angle view of carved wooden roof trusses and dark ironwood columns inside an old ancestral hall, afternoon light slanting through lattice doors, dust in the air, amber tones

Một nhà thờ họ truyền thống thường gồm cổng, sân, tiền đường để con cháu đứng làm lễ và hậu cung đặt nơi thờ tổ, xếp theo trục thẳng từ ngoài vào trong. Nhà chính phổ biến là ba gian hoặc năm gian, khung gỗ chịu lực, mái ngói, và mỗi vùng có cách làm riêng theo khí hậu và thói quen thợ.

Bài này không nhằm dạy dựng nhà, mà giúp con cháu đứng trước nhà thờ họ của mình và "đọc" được nó: chỗ nào để làm gì, vì sao cột lại to như thế, hoa văn kia là gì. Hiểu được như vậy, khi họ bàn chuyện sửa hay mở rộng, bạn biết phần nào là xương cốt cần giữ, phần nào thay được. Cuối bài có một phiếu ghi hiện trạng để bạn tự làm cho nhà thờ họ mình.

Các phần của một nhà thờ họ, đi từ ngoài vào trong

Không phải nhà thờ nào cũng đủ các phần dưới đây. Nhà nhỏ có khi chỉ có sân và một ngôi nhà ba gian, nhà lớn có thêm nhà tả vu, hữu vu ở hai bên sân.

Bộ phậnVị tríDùng để làm gìKhi ngắm, để ý điều gì
CổngNgoài cùng, nhìn ra đường làngĐánh dấu ranh giới nơi thờ, đón con cháuKiểu cổng trụ, cổng mái hay cổng nhiều tầng mái; độ cao so với nhà chính
Bình phongNgay sau cổng hoặc trước sânChe chắn tầm nhìn thẳng vào gian thờĐắp nổi hình con vật, cây cỏ; nhiều nơi có bể cạn phía trước
SânGiữa cổng và nhà chínhChỗ tụ họp, xếp hàng làm lễ, ngồi cỗ ngày giỗ tổLát gạch gì, có thoát nước tốt không, cây trồng ở đâu
Tiền đườngPhần trước của nhà chínhCon cháu đứng làm lễ, đặt hương án ngoàiHàng cột hiên, cửa bức bàn, độ sâu hiên
Hậu cungPhần trong cùngĐặt nơi thờ tổ và các đờiThường tối hơn, cao hơn, ít người vào
Nhà tả vu, hữu vuHai bên sânChỗ ngồi họp, nấu cỗ, để đồNhiều nhà xây sau này bằng gạch, khác hẳn nhà chính

Trục thẳng từ cổng qua sân vào hậu cung là "xương sống" của cả khuôn viên. Khi họ bàn xây thêm một công trình phụ, việc đầu tiên nên hỏi là nó có chắn ngang trục này không. Một nhà bếp hay nhà vệ sinh đặt lệch sang một bên sân thường ổn; đặt chắn trước tiền đường thì gần như ai cũng thấy chướng.

Số gian, số chái và kiểu mặt bằng

Gian là khoảng giữa hai hàng cột. Nhà ba gian có bốn hàng cột ngang, gian giữa thường rộng hơn hai gian bên. Chái là phần mái hồi kéo dài ở hai đầu nhà, tạo thành kiểu nhà "ba gian hai chái" rất quen ở đồng bằng Bắc Bộ. Nhà năm gian thường thấy ở họ đông người hoặc nhà thờ được mở rộng qua nhiều đời.

Về mặt bằng, có nhà chỉ một dãy thẳng, gọi là nhà chữ nhất. Có nhà gồm hai toà song song, tiền đường và hậu cung tách thành hai nếp nhà, gọi là chữ nhị. Có nhà hậu cung nối vuông góc vào giữa tiền đường, nhìn từ trên xuống như chữ đinh, và có nhà hai toà nối bằng một phần ở giữa thành chữ công. Những tên này mượn hình dáng chữ Hán để gọi, không mang nghĩa hay dở gì.

Người ta hay chuộng số gian lẻ vì gian giữa nằm đúng trục, làm nơi thờ chính cân đối. Đó là thói quen bố cục, không phải điều kiêng. Nếu đất của họ bạn chỉ đủ cho hai gian, một gian thờ, một gian sinh hoạt, cách làm ấy vẫn trọn vẹn. Khi ghi lại hiện trạng, bạn chỉ cần đếm số hàng cột ngang và xem hai đầu nhà có chái hay xây tường hồi bịt kín, là đã biết nhà mình thuộc kiểu nào.

Vì kèo, cột và vì sao khung gỗ quan trọng nhất

Khung gỗ là phần chịu lực. Ở nhà gỗ truyền thống, mái ngói đè lên xà, xà lên vì kèo, vì kèo lên cột, cột đứng trên đá kê. Tường gạch hai bên nhiều khi chỉ để che, không gánh mái. Vì vậy hỏng một cây cột nặng hơn nhiều so với nứt một mảng tường.

Cột cái và cột quân. Cột cái là hai hàng cột to ở giữa, cao nhất, đỡ nóc. Cột quân thấp hơn, đứng phía trước và phía sau. Ngoài hiên có thêm cột hiên. Cột cái của nhà thờ cũ thường là gỗ lim hoặc gỗ tốt khác, chu vi lớn, là thứ đáng giữ nhất khi trùng tu.

Vì kèo có nhiều kiểu. Thợ mỗi vùng có kiểu vì riêng: vì giá chiêng, vì chồng rường, vì kẻ chuyền. Bạn không cần thuộc tên, chỉ cần chụp ảnh rõ từng vì từ dưới lên, để thợ trùng tu sau này biết nguyên trạng.

Đá kê chân cột. Cột không chôn xuống đất mà đặt trên tảng đá tròn hoặc vuông, giữ chân gỗ khỏi ẩm. Nếu nền nhà bị tôn cao, láng xi măng lấp mất đá kê, chân cột sẽ hút ẩm và mục từ dưới lên. Đây là lỗi hay gặp ở các nhà thờ được "sửa cho sạch" trong vài chục năm qua.

Vật liệu và dáng nhà thờ họ ở ba miền

Mô tả dưới đây là nét phổ biến; trong cùng một tỉnh đã có nhiều cách làm khác nhau, và mỗi làng có thợ với thói quen riêng.

VùngKhung và vật liệu thường gặpDáng mái và nét riêng
Đồng bằng Bắc BộGỗ lim, gỗ xoan đào; tường gạch nung; ngói mũi hài hoặc ngói taMái thấp, đầu đao cong ở các nhà lớn; chái hai đầu; hiên sâu
Miền TrungNhà rường khung gỗ lắp ghép, có thể tháo dỡ; tường gạch hoặc ván gỗMái dốc chịu mưa lớn, chạm khắc dày ở kèo và xuyên; nhà thấp để tránh gió bão
Nam BộGỗ tốt địa phương; nhiều nhà ba gian hai chái hoặc nhà xuyên trínhMái ngói âm dương, hiên rộng mát; vách ván, cửa bàn khoa nhiều cánh

Những nhà thờ dựng sau thập niên chín mươi thường dùng bê tông cốt thép, đổ mái bằng rồi lợp ngói trang trí, hoặc đúc cột giả gỗ. Đó là lựa chọn của từng họ theo hoàn cảnh, không có gì sai. Chỉ lưu ý: nếu nhà thờ của họ bạn còn khung gỗ cũ, đừng vội thay bằng bê tông chỉ vì nghe nói bền hơn, vì cái mất đi là thứ không làm lại được.

Chạm khắc và trang trí: nhìn để hiểu, không cần giải nghĩa chữ

Phần trang trí dễ thấy nhất nằm ở đầu kèo, bẩy hiên, xà ngang và các bức cửa. Đề tài quen thuộc là tứ linh gồm long, ly, quy, phượng; tứ quý gồm mai, lan, cúc, trúc; ngoài ra có hoa sen, dây lá, quả đào, con dơi, đám mây. Các hình này phản ánh mong ước an lành, sum vầy, con cháu nối dài mà người xưa gửi vào ngôi nhà.

Nhiều nhà thờ còn hoành phi, câu đối bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm. Nếu trong họ không ai đọc được, đừng đoán nghĩa rồi ghi vào gia phả. Cách chắc là chụp ảnh thật rõ, ghi vị trí treo, rồi nhờ người có chuyên môn đọc giúp, ghi kèm tên người dịch và năm dịch. Đây cũng là tư liệu quý nếu sau này phải trùng tu và làm lại một bức đã hỏng.

Một lưu ý nhỏ cho người trẻ: trang trí cũ thường đã sạm màu, có nơi bong sơn. Hãy hỏi người lớn trước khi lau chùi mạnh hay sơn lại, vì lớp sơn son thếp vàng cũ nhiều khi chỉ cần làm sạch nhẹ. Sơn phủ màu mới lên chạm khắc gỗ là việc rất khó đảo ngược.

Khi nếp nhà cũ gặp nhu cầu hôm nay

Nhà vệ sinh và bếp. Ngày giỗ tổ có hàng trăm người, nên hầu hết các họ đều cần thêm khu vệ sinh và chỗ nấu. Đặt chúng ở góc khuôn viên, phía sau hoặc lệch hẳn sang một bên, thấp hơn mái nhà chính, dùng màu tường và ngói hài hoà, là cách nhiều họ đã làm êm.

Điện và đèn. Dây điện chạy lộ trên cột gỗ, đèn trang trí nhấp nháy quấn quanh hương án vừa làm hỏng dáng nhà vừa dễ chập cháy. Nên đi dây trong ống, bắt vào tường gạch thay vì đóng đinh vào cột, dùng đèn ánh vàng dịu và có cầu dao riêng để tắt hẳn khi đóng cửa.

Mái che sân. Mái tôn che kín sân giúp ngồi cỗ không lo mưa nắng, nhưng thường chắn tầm nhìn vào tiền đường và làm sân bí. Nhiều họ chọn mái che tháo lắp, chỉ dựng trong mấy ngày lễ.

Chỗ để xe và lối đi cho người già. Con cháu về bằng xe máy, ô tô ngày càng nhiều. Dành một khoảng ngoài cổng để xe, và làm một đường dốc thoải bên cạnh bậc thềm cho người già, người đi xe lăn, là thay đổi nhỏ mà ai cũng thấy được.

Phiếu ghi hiện trạng nhà thờ họ: con cháu tự làm trong một buổi

Đây là việc người trẻ trong họ làm rất tốt, chỉ cần điện thoại, thước dây và một cuốn sổ. Các mục nên có trong phiếu:

  • Ảnh toàn cảnh từ cổng, từ sân, và từ bốn góc khuôn viên.
  • Kích thước nhà chính: dài, sâu, số gian, số hàng cột, có chái hay không.
  • Ảnh từng vì kèo, từng cột cái, đánh số theo thứ tự từ trái sang phải.
  • Vật liệu mái, tường, nền; chỗ nào đã thay mới, thay năm nào nếu người già còn nhớ.
  • Ảnh từng bức chạm, từng bức hoành phi, câu đối, ghi rõ treo ở đâu.
  • Những chỗ đang hỏng: dột, mối, nứt, lún, ghi kèm ảnh chụp cận.
  • Lời kể của người lớn tuổi về năm dựng nhà, ai góp đất, các lần sửa trước.

Mẫu một dòng ghi chép: "Cột cái số 2 (hàng trong, bên trái gian giữa): gỗ lim, to cỡ một người lớn ôm không giáp tay, chân cột có vết mục cao chừng một đốt tay, đá kê bị láng xi măng lấp một nửa. Theo bà Nguyễn Thị Hạnh, cột này giữ nguyên từ khi dựng nhà, chưa thay lần nào." Ghi xong, lưu một bản trong sổ của họ và một bản số trên máy của người giữ sổ.

Câu hỏi thường gặp

Nhà thờ họ ba gian hai chái là kiểu nhà thế nào?

Đó là nhà chính có ba gian, tức bốn hàng cột ngang, và hai đầu nhà có mái hồi kéo dài gọi là chái. Kiểu này rất phổ biến ở nhà thờ họ và nhà ở cũ của đồng bằng Bắc Bộ.

Tiền đường và hậu cung khác nhau thế nào?

Tiền đường là phần trước, nơi con cháu đứng làm lễ và tụ họp. Hậu cung là phần trong cùng, đặt nơi thờ tổ và các đời, thường cao hơn, kín hơn và ít người ra vào hơn.

Có bắt buộc nhà thờ họ phải có số gian lẻ không?

Không có quy định bắt buộc. Số gian lẻ được chuộng vì gian giữa nằm đúng trục, bố cục cân đối. Nếu đất chật, họ vẫn làm nhà một hay hai gian và giữ nếp thờ trọn vẹn.

Nhà thờ họ bằng bê tông có kém nhà gỗ không?

Đây là lựa chọn theo hoàn cảnh của từng họ, không có chuyện kém hơn về nếp thờ. Chỉ có điều, nếu họ bạn còn khung gỗ cũ thì nên giữ, vì giá trị lịch sử của nó không làm lại được.

Hoành phi câu đối chữ Hán trong nhà thờ họ ai đọc được?

Bạn có thể nhờ người có chuyên môn Hán Nôm, giảng viên hoặc người nghiên cứu ở địa phương. Hãy chụp ảnh rõ, ghi vị trí, và lưu lại bản dịch kèm tên người dịch trong sổ của họ.

Con cháu ở xa có giúp được gì cho việc giữ kiến trúc nhà thờ họ?

Có, và giúp được nhiều. Một buổi về quê chụp ảnh, đo đạc, ghi lời kể của người già theo phiếu hiện trạng là tư liệu rất quý cho mọi lần sửa chữa sau này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138