Cải táng, còn gọi là bốc mộ hay sang cát, là việc mở ngôi mộ chôn lần đầu, rửa và xếp lại hài cốt rồi đưa vào một ngôi mộ mới để yên nghỉ lâu dài. Tục này có ở nhiều vùng phía Bắc và miền Trung, nơi người mất thường được chôn tạm một thời gian trước khi con cháu sửa sang lại chỗ nằm cho chu đáo. Ở nhiều nơi phía Nam, nếp quen lại là chôn một lần và xây mộ luôn, nên có gia đình cả đời không làm cải táng.
Bài này đi qua ý nghĩa của tục cải táng theo cách các gia đình vẫn hiểu, những việc trong nhà cần bàn cho xong trước khi định ngày, phần giấy tờ nên hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã và ban quản lý nghĩa trang, cùng một mẫu ghi chép để cả họ cùng nắm. Văn khấn, lễ vật và cách chọn ngày không nằm trong bài; những phần đó mỗi nhà thường nhờ người lớn tuổi trong họ hướng dẫn.
Vì sao nhiều gia đình làm cải táng
Trong nếp nghĩ của nhiều làng quê, lần chôn đầu là "hung táng", tức chôn khi việc tang còn gấp, quan tài còn nguyên, đất còn ướt. Sau vài năm, con cháu mở mộ, rửa sạch hài cốt, xếp vào tiểu sành hoặc quách nhỏ rồi đặt vào mộ "cát táng", nghĩa là chỗ nằm yên lành lâu dài. Với người trong nhà, đó là lần thứ hai được chăm sóc tận tay cho cha mẹ, ông bà, và nhiều người coi đây là việc hiếu lớn cuối cùng mình làm được cho người đã khuất.
Ngoài ý hiếu, cải táng còn có lý do rất thực. Ngày trước, nhiều ngôi mộ chôn vội ở ruộng, ven đồi, chỗ trũng; sau vài mùa mưa, mộ lún, nước ngấm, đường vào khó. Cải táng là dịp gom mộ về khu nghĩa trang của làng hoặc khu mộ của họ, để sau này con cháu đi thăm một chỗ là gặp đủ ông bà. Có nhà nhân dịp này đưa mộ về gần quê gốc của dòng họ.
Cũng cần nói rõ: cải táng là phong tục, không phải bắt buộc. Gia đình chọn chôn một lần, hoả táng, hoặc để mộ yên vì hoàn cảnh không cho phép mở mộ đều là cách làm được nhiều nơi chấp nhận. Điều quan trọng là người trong nhà đồng thuận và việc làm đúng quy định của nơi có mộ.
Hung táng, cát táng và chôn một lần khác nhau thế nào
Ba cách gọi này hay bị dùng lẫn. Bảng dưới đây tóm cách hiểu phổ biến để cả nhà nói cùng một thứ tiếng khi bàn.
| Cách gọi | Hiểu thông thường | Thường gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Hung táng | Chôn lần đầu trong quan tài, với ý sẽ cải táng sau | Nhiều vùng phía Bắc, một phần miền Trung |
| Cát táng | Mộ đặt tiểu hoặc quách chứa hài cốt sau cải táng, để lâu dài | Đi liền với hung táng ở các vùng trên |
| Chôn một lần | Chôn và xây mộ cố định ngay, không có ý mở lại | Phổ biến ở phía Nam và nhiều nghĩa trang tập trung mới |
| Cải táng tro cốt | Chuyển hũ tro cốt sang chỗ đặt khác sau hoả táng | Gia đình đã hoả táng, chuyển từ chùa về khu mộ họ hoặc ngược lại |
| Quy tập mộ | Gom nhiều mộ rải rác về một khu | Dòng họ làm khu mộ chung, hoặc khi giải toả đất |
Nếu ngôi mộ đang nằm trong nghĩa trang có quy chế "chôn cất một lần", việc mở mộ có thể không được phép hoặc phải theo điều kiện riêng. Đây là lý do nên hỏi ban quản lý nghĩa trang trước khi trong nhà bàn sâu. Nhiều gia đình bàn xong mới hỏi, đến lúc biết không làm được thì đã báo cả họ, rất khó rút lại.
Những việc trong nhà cần bàn cho xong trước
Cải táng thường kéo theo nhiều người: anh chị em ruột, các chú bác, đôi khi cả họ ngoại nếu người mất là con gái đã lấy chồng. Danh sách dưới đây là các câu nên có lời đáp rõ trước khi chốt ngày.
- Ai đứng ra chủ trì. Thường là con trưởng hoặc người được anh chị em cử, không nhất thiết là con trai; quan trọng là người có thời gian ở gần mộ và được mọi người tin.
- Mộ mới đặt ở đâu. Giữ chỗ cũ, chuyển về khu mộ dòng họ, hay chuyển vào nghĩa trang tập trung. Mỗi lựa chọn kéo theo giấy tờ khác nhau.
- Ai được mời có mặt. Nhiều nhà chỉ để người trong gia đình gần và vài người lớn tuổi; người sức khoẻ yếu, phụ nữ đang mang thai và trẻ nhỏ thường được khuyên ở nhà vì làm vào đêm khuya hoặc sáng sớm, thời tiết lạnh.
- Có thuê người làm hay tự làm. Phần mở mộ, rửa và xếp hài cốt ở nhiều làng có người quen việc; gia đình nên hỏi ai trong làng đã làm và cách họ làm.
- Chi phí chia ra sao. Ghi rõ từng khoản và ai đóng, tránh để một người gánh rồi sau thành chuyện.
- Người ở xa có về không. Báo sớm, nói rõ không về cũng không sao, có thể góp phần khác.
Nên có một buổi họp ngắn, có ghi lại. Mẫu ghi chép ở mục sau dùng được cho buổi họp đó.
Mẫu ghi chép buổi bàn việc cải táng trong gia đình
Ghi lại bằng giấy hoặc tin nhắn chung đều được, miễn là sau đó ai cũng đọc lại và không còn thắc mắc. Mẫu dưới đây dùng tên giả định; bạn thay bằng người và nơi của nhà mình.
Biên bản họp gia đình về việc cải táng mộ cụ ông Nguyễn Văn Bình. Ngày họp: … Địa điểm: nhà ông Nguyễn Văn An, thôn Đông, xã C. Có mặt: ông An (con trưởng), bà Nguyễn Thị Hạnh, ông Nguyễn Văn Phúc, chị Nguyễn Thị Lan (cháu đích tôn, ghi biên bản). Vắng mặt có báo: ông Nguyễn Văn Tâm (ở xa, đồng ý qua điện thoại). Nội dung thống nhất: một, cải táng mộ cụ ông hiện nằm ở bãi ven sông, chuyển về khu mộ chung của chi họ ở đồi sau làng. Hai, ông An chủ trì, chị Lan lo giấy tờ với xã và ban quản lý. Ba, chi phí chia đều bốn phần; phần ông Tâm do ông Tâm chuyển trước ngày … Bốn, chỉ người trong gia đình và hai cụ cao tuổi trong chi có mặt. Năm, ghi tên, năm sinh, năm mất và vị trí mộ mới vào sổ mộ phần của chi họ.
Khi điền mẫu, hãy ghi rõ vị trí mộ cũ và mộ mới bằng mô tả người khác tìm được, ví dụ "hàng thứ ba từ cổng, mộ thứ năm tính từ trái". Phần chi phí nên ghi cách chia chứ không cần ghi số tiền nếu trong nhà ngại. Người vắng mặt mà đồng ý qua điện thoại thì ghi đúng như vậy, để sau này không ai nói mình không được hỏi.
Giấy tờ và nơi nên hỏi trước khi mở mộ
Quy định cụ thể khác nhau giữa các tỉnh và từng nghĩa trang. Trình tự dưới đây là cách hỏi để không sót, không phải danh mục giấy tờ chính thức.
- Hỏi ban quản lý nghĩa trang nơi có mộ cũ xem nghĩa trang có cho mở mộ không, cần đơn hay giấy gì, làm vào khung giờ nào. Nghĩa trang làng chưa có ban quản lý thì hỏi trưởng thôn và người được làng giao trông nom.
- Hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có mộ cũ về việc di chuyển hài cốt ra khỏi địa bàn nếu mộ mới ở xã khác. Mang theo giấy tờ chứng minh quan hệ với người mất nếu có, ví dụ trích lục khai tử, giấy tờ hộ tịch.
- Hỏi nơi đặt mộ mới xem họ cần giấy gì để nhận, có quy định về kích thước, kiểu mộ, khoảng cách giữa các mộ không.
- Hỏi về vận chuyển hài cốt nếu phải đi xa hoặc qua nhiều tỉnh. Nhiều nơi yêu cầu hài cốt được đặt trong tiểu kín, có giấy tờ đi kèm.
- Giữ lại một bản giấy tờ đã dùng, chụp ảnh lưu chung trong gia đình.
Quy định chung về xây dựng, quản lý và sử dụng nghĩa trang được Chính phủ ban hành trong nghị định về nghĩa trang và cơ sở hoả táng năm 2016, còn mỗi tỉnh có quy chế riêng. Gia đình không cần đọc văn bản; hỏi đúng người ở xã và ban quản lý là đủ.
Lỗi hay gặp khi gia đình làm cải táng
Báo cả họ trước khi hỏi nghĩa trang. Đến khi nghĩa trang không cho mở mộ hoặc yêu cầu thêm giấy, gia đình phải dời lịch, người ở xa đã mua vé. Hỏi trước, báo sau.
Không thống nhất chỗ đặt mộ mới. Anh muốn đưa về khu mộ họ nội, em muốn để gần nhà mình cho tiện đi thăm. Chuyện này bàn sau ngày mở mộ là muộn.
Không ghi lại vị trí và người nằm. Mười năm sau, khu mộ đông lên, con cháu đi thăm không biết mộ nào của ai. Ghi vào sổ mộ phần của gia đình ngay trong tuần.
Ép người không muốn tham gia. Có người sợ, có người không chịu nổi cảnh mở mộ. Họ góp phần khác cũng là tròn đạo; không nên nặng lời.
Để trẻ nhỏ chứng kiến mà không chuẩn bị. Nếu gia đình muốn cháu lớn có mặt, nói trước với cháu sẽ thấy gì, cho phép cháu đứng xa hoặc về trước khi thấy không ổn.
Quên hỏi ý họ hàng bên kia. Khi người mất là con dâu hoặc con gái đã đi lấy chồng, nhà ngoại thường muốn được biết và có người dự. Một cuộc gọi báo trước giữ được tình thân lâu dài hơn mọi lễ nghi.
Sau cải táng: chăm mộ mới và giữ lại câu chuyện
Mấy tuần đầu sau cải táng, đất quanh mộ mới còn lún, mưa to có thể làm trôi lớp đất phủ. Nhiều nhà nhờ người gần đó ghé xem sau trận mưa đầu, đắp lại nếu cần, rồi mới tính chuyện xây hoặc ốp mộ. Phần xây sửa nên để vài tháng cho đất ổn định, hỏi ban quản lý về kiểu mộ được phép trước khi gọi thợ.
Việc thứ hai là ghi lại. Trong sổ mộ phần hoặc gia phả, thêm một dòng ngắn: "Ngày … cải táng cụ ông Nguyễn Văn Bình từ bãi ven sông về khu mộ chi họ ở đồi sau làng, hàng hai, mộ thứ tư từ trái; người chủ trì: ông Nguyễn Văn An." Kèm vài tấm ảnh chụp ngôi mộ mới từ xa và từ gần để người chưa về được cũng hình dung.
Cuối cùng là kể lại cho con cháu. Nhiều người lớn tuổi nhớ nhất về cha mẹ mình chính là buổi cải táng: ai có mặt, trời thế nào, ai lo việc gì. Ghi lại vài dòng hoặc thu âm một đoạn kể trong bữa cơm gia đình sau đó; mấy chục năm sau, đó là phần quý trong câu chuyện của dòng họ.
Câu hỏi thường gặp
Cải táng sau bao nhiêu năm thì được?
Nhiều vùng quen làm sau khoảng ba năm hoặc lâu hơn, tuỳ đất và cách chôn. Ngoài nếp làng, nghĩa trang có thể có quy định thời gian tối thiểu, nên hỏi ban quản lý trước khi bàn ngày.
Có bắt buộc phải cải táng không?
Không. Cải táng là phong tục, nhiều gia đình chôn một lần hoặc hoả táng. Điều quan trọng là người trong nhà thống nhất và làm đúng quy định của nghĩa trang nơi có mộ.
Con gái có được đứng ra lo cải táng cho cha mẹ không?
Được. Người chủ trì là người được anh chị em tin và có điều kiện lo việc, không phân biệt con trai hay con gái. Nhiều nhà con gái lo giấy tờ rất chu đáo.
Muốn chuyển mộ sang xã khác thì hỏi ai?
Hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có mộ cũ và ban quản lý nơi đặt mộ mới. Mỗi bên có thể cần giấy tờ riêng, nên hỏi cả hai trước khi định ngày.
Nghĩa trang ghi chôn cất một lần thì có mở mộ được không?
Nhiều nghĩa trang loại này không cho cải táng, hoặc chỉ cho trong trường hợp đặc biệt. Gia đình cần hỏi ban quản lý bằng văn bản để biết rõ trước khi bàn tiếp.
Người ở xa không về được thì góp phần thế nào?
Có thể góp chi phí, nhận lo phần giấy tờ qua mạng, hoặc nhận ghi sổ mộ phần sau cải táng. Báo rõ với người chủ trì để gia đình ghi vào biên bản.