Chọn nơi an táng là chọn chỗ con cháu sẽ lui tới trong vài chục năm tới, nên tiêu chí đầu tiên là ai sẽ đi thăm và đi có tiện không, sau đó mới đến quy chế của nghĩa trang, cảnh quan và chi phí. Ba loại nơi phổ biến là nghĩa trang làng, nghĩa trang tập trung do địa phương hoặc doanh nghiệp quản lý, và khu mộ riêng của dòng họ trên đất hợp pháp.
Bài này đặt ba loại nơi cạnh nhau theo những câu gia đình hay hỏi, đưa danh sách điều nên xem và nên hỏi khi đi khảo sát, cách bàn trong nhà khi mỗi người muốn một nơi, và những lỗi khiến gia đình phải chuyển mộ về sau. Giá đất mộ thay đổi theo từng nơi và từng năm, bài không nêu con số.
Ba loại nơi an táng đặt cạnh nhau
Mỗi loại có điểm mạnh và điểm cần lưu ý. Bảng này để gia đình bàn trên cùng một trang giấy.
| Câu hỏi | Nghĩa trang làng | Nghĩa trang tập trung | Khu mộ dòng họ |
|---|---|---|---|
| Ai quản lý | Thôn, làng, đôi khi có tổ trông coi | Ban quản lý của địa phương hoặc doanh nghiệp | Dòng họ tự quản, thường có người được cử |
| Quy chế | Theo hương ước, nếp làng; ngày càng có quy định của xã | Có quy chế bằng văn bản, hợp đồng rõ | Do họ tự đặt, phải phù hợp quy định của địa phương |
| Cải táng | Thường cho phép theo nếp làng | Tuỳ khu, có khu chỉ chôn một lần | Do họ thống nhất |
| Đường đi thăm | Gần quê, xa thành phố | Thường ở ven đô, có đường xe | Gần nhà thờ họ hoặc quê gốc |
| Chăm sóc mộ | Gia đình tự chăm, có làng thuê người | Có dịch vụ chăm sóc theo hợp đồng | Họ phân công, có quỹ chung |
| Điểm cần hỏi kỹ | Khu đất có nằm trong quy hoạch di dời không | Thời hạn sử dụng, điều khoản chuyển nhượng | Tình trạng pháp lý đất, có được an táng mới không |
Cột cuối là chỗ gia đình hay bỏ qua. Nhiều khu mộ họ được lập từ lâu trên đất vườn; quy định hiện nay ở nhiều tỉnh hạn chế chôn cất ngoài nghĩa trang được quy hoạch. Trước khi đặt thêm mộ mới vào khu mộ họ, hãy hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã để biết khu đó có còn được phép không.
Điều nên xem khi đi khảo sát một nghĩa trang
Đi xem ít nhất hai nơi, đi vào ngày thường và nếu được thì một lần sau trận mưa. Mang theo danh sách dưới đây và ghi ngay tại chỗ.
- Đường vào. Xe ô tô đến được tới đâu, người già có đi bộ nổi đoạn còn lại không, mùa mưa có ngập không.
- Mặt đất. Khu vực có chỗ trũng đọng nước không, mộ cũ quanh đó có bị lún nứt không.
- Cách sắp xếp. Mộ xếp theo hàng có đánh số rõ không, lối đi giữa các hàng rộng hay hẹp.
- Chăm sóc chung. Cỏ có được cắt, rác có được dọn, nhà vệ sinh và chỗ rửa tay có không.
- Người trông coi. Có người trực không, giờ mở cửa, cách liên hệ khi cần.
- Khoảng cách tới nơi con cháu ở. Tính thời gian đi thật vào ngày nghỉ lễ, khi đường đông, không chỉ ngày thường.
- Bóng mát và chỗ nghỉ. Người già đi thăm mộ giữa trưa hè cần một chỗ ngồi tránh nắng.
- Cảm giác của gia đình. Người lớn tuổi trong nhà thấy yên lòng không. Điều này nghe mơ hồ nhưng rất thật: nơi các cụ không thích, con cháu sẽ ít đến, và chính các cụ sẽ là người đi thăm nhiều nhất trong những năm đầu.
Chụp ảnh lối vào, khu đất dự kiến và mộ quanh đó. Khi về bàn với cả nhà, ảnh giúp những người không đi cùng hình dung được.
Câu nên hỏi ban quản lý trước khi quyết định
Hỏi rõ và xin trả lời bằng giấy nếu có thể. Thứ tự dưới đây đi từ chuyện lâu dài đến chuyện trước mắt.
- Thời hạn sử dụng phần mộ là bao lâu, hết hạn thì gia hạn thế nào, có thay đổi khi quy hoạch thay đổi không.
- Khu này cho cải táng hay chôn cất một lần; nếu sau này gia đình muốn chuyển đi thì điều kiện ra sao.
- Kích thước và kiểu mộ được phép xây, có mẫu bắt buộc không, có được tự thuê thợ không.
- Có thể đặt trước chỗ cạnh nhau cho vợ chồng hoặc cha mẹ con cái không, giữ chỗ trong bao lâu.
- Chi phí gồm những khoản gì: phần đất, xây dựng, chăm sóc hằng năm; khoản nào trả một lần, khoản nào trả định kỳ.
- Giấy tờ gia đình nhận được sau khi an táng, và ai được đứng tên.
Khi ký hợp đồng với nghĩa trang do doanh nghiệp quản lý, đọc kỹ điều khoản về chuyển nhượng, thừa kế quyền sử dụng phần mộ và trách nhiệm khi doanh nghiệp thay đổi. Nếu không chắc, nhờ người hiểu luật trong họ đọc giúp. Với nghĩa trang làng, không có hợp đồng thì ít nhất xin trưởng thôn ghi xác nhận vị trí phần mộ vào sổ của làng.
Khi mỗi người trong nhà muốn một nơi
Một gia đình giả định: cụ bà mất ở thành phố, nơi cụ sống với con gái út hai mươi năm. Con trưởng ở quê muốn đưa cụ về nằm cạnh cụ ông trong nghĩa trang làng; con gái út muốn chọn nghĩa trang tập trung gần thành phố để mỗi tuần ghé được. Cả hai đều nói vì thương mẹ.
Cách bàn hiệu quả là tách ba câu: cụ có dặn gì không; nếu không, cụ gắn bó nhất với ai, nơi nào; sau này ai là người đi thăm thường xuyên nhất. Thường thì câu thứ ba quyết định. Nếu cụ ông đã nằm ở quê và cụ bà từng nói muốn "về với ông", nhiều nhà chọn quê và để người con ở thành phố nhận phần chi phí chăm sóc mộ thay cho việc đi lại.
Một cách dung hoà khác: an táng gần nơi đông con cháu, đồng thời ghi rõ trong biên bản gia đình rằng khi có điều kiện sẽ cải táng hoặc chuyển tro về quê. Quan trọng là những người không đạt được ý mình vẫn được lắng nghe, và lời hứa được ghi lại để không ai thấy mình bị gạt đi. Nếu cuộc bàn căng thẳng, tạm dừng một buổi, mời người lớn trong họ ngồi cùng ở lần sau.
Lỗi khiến gia đình phải chuyển mộ về sau
Chọn đất mộ ở khu chưa rõ quy hoạch. Mộ đặt ở bãi đất chung không thuộc nghĩa trang được quy hoạch dễ nằm trong diện di dời khi có dự án. Hỏi xã trước khi chọn.
Không giữ chỗ cho người còn sống. Đến khi người vợ hoặc chồng mất, khu đất cạnh đã kín, hai cụ phải nằm xa nhau.
Không đọc điều khoản thời hạn. Có hợp đồng sử dụng phần mộ có thời hạn; hết hạn mà gia đình không biết, việc gia hạn trở nên rối.
Một người quyết thay cả nhà. Về sau người khác không đồng tình, thường đòi chuyển mộ, gây tốn kém và tổn thương.
Không ghi lại vị trí. Nghĩa trang lớn có hàng nghìn ngôi mộ; không có số khu, hàng, ô thì con cháu đời sau tìm rất vất vả.
Chọn theo lời quảng cáo cảnh quan. Ảnh giới thiệu đẹp không cho biết đường vào mùa mưa, giờ mở cửa hay điều khoản hợp đồng. Đi xem tận nơi và đọc giấy tờ mới quyết.
Quên hỏi người lớn tuổi trong họ. Các cụ thường biết khu đất nào trước kia là ruộng trũng, bãi nào đã từng phải dời. Một câu hỏi tránh được một lần chuyển mộ.
Khi người mất theo đạo hoặc gia đình có nhiều niềm tin
Nhiều gia đình Việt có người theo đạo Công giáo, người theo đạo Phật, người theo đạo Tin Lành, người giữ nếp thờ cúng ông bà truyền thống. Khi chọn nơi an táng, niềm tin của chính người mất nên được đặt lên trước. Giáo xứ thường có nghĩa trang riêng hoặc khu riêng trong nghĩa trang chung; một số chùa có khu đặt tro cốt hoặc mộ tháp cho người quy y lâu năm.
Khi người mất theo một đạo còn con cháu theo nếp khác, gia đình nên hỏi người phụ trách trong cộng đồng tôn giáo đó về điều kiện an táng tại nghĩa trang của họ, những nghi thức nào gia đình được tham gia, những dịp nào con cháu được đến thăm. Phần lớn nơi đều cởi mở với thân nhân khác đạo đến thăm viếng trong sự tôn trọng.
Câu nên nói khi trong nhà còn băn khoăn: "Mẹ sống trọn đời với đức tin của mẹ, mình để mẹ nằm ở nơi mẹ thấy bình an. Còn chúng con vẫn thờ mẹ ở nhà theo cách của chúng con." Nhiều gia đình đã dung hoà như vậy và giữ được sự thuận hoà giữa các nhánh.
Mẫu ghi lại quyết định chọn nơi an táng
Sau khi chọn xong, ghi lại vài dòng vào sổ gia đình hoặc gửi người giữ gia phả. Mẫu dưới đây tự viết với tên giả định; bạn thay thông tin của nhà mình.
Gia đình cụ bà Trần Thị Mai họp ngày … thống nhất an táng cụ tại nghĩa trang tập trung của xã C, khu B, hàng 4, ô 12, cạnh ô 11 giữ chỗ cho cụ ông Nguyễn Văn Bình. Lý do: cụ từng dặn muốn nằm gần các con; con gái út ở gần nhận chăm mộ hằng tháng; các con ở xa góp chi phí chăm sóc hằng năm. Hợp đồng sử dụng phần mộ do ông Nguyễn Văn An đứng tên, bản gốc giữ tại nhà ông An, bản chụp gửi nhóm gia đình. Dự định: chưa cải táng.
Khi điền, giữ đúng cách nghĩa trang đánh số khu, hàng, ô. Ghi lý do chọn, vì mấy chục năm sau, con cháu thường thắc mắc vì sao ông bà lại nằm ở đây, và một dòng lý do giải đáp được nhiều điều. Lỗi hay gặp là ghi tên nghĩa trang theo cách gọi miệng trong nhà, đời sau không ai biết đó là nơi nào.
Câu hỏi thường gặp
Có được chôn cất trong vườn nhà không?
Nhiều tỉnh hiện hạn chế chôn cất ngoài nghĩa trang đã quy hoạch. Gia đình nên hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã về quy định đang áp dụng trước khi quyết định, tránh phải di dời về sau.
Có nên mua đất mộ trước cho cha mẹ khi còn sống không?
Nhiều gia đình làm vậy để cha mẹ được chọn chỗ mình thích và để vợ chồng nằm cạnh nhau. Nên bàn với cha mẹ một cách nhẹ nhàng, không ép, và đọc kỹ hợp đồng.
Nghĩa trang tập trung khác nghĩa trang làng ở điểm nào?
Nghĩa trang tập trung có ban quản lý và quy chế bằng văn bản, thường có dịch vụ chăm sóc. Nghĩa trang làng gắn với quê, theo nếp làng, gia đình tự chăm là chính.
Khu mộ dòng họ có còn đặt thêm mộ mới được không?
Tuỳ tình trạng đất và quy định của từng địa phương. Trưởng họ hoặc người được cử nên hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã trước khi đặt thêm mộ mới.
Đứng tên hợp đồng phần mộ là ai thì tốt?
Thường là người con sống gần, có điều kiện theo dõi. Nên ghi người thay thế và lưu bản chụp hợp đồng cho các con khác để không bị gián đoạn khi người đứng tên đi xa.
Vợ chồng muốn nằm cạnh nhau thì làm thế nào?
Hỏi ban quản lý về việc giữ chỗ liền kề và thời hạn giữ chỗ. Ở nghĩa trang làng, báo trước với người trông coi và ghi vào sổ mộ phần của gia đình.