Bảo quản nhà thờ họ xoay quanh bốn mối lo: nước, mối mọt, lửa và mất đồ. Một lịch việc theo mùa, vài thói quen hằng tháng và một cuốn sổ kiểm kê đồ thờ đủ để ngôi nhà đứng vững lâu hơn nhiều, và tốn ít hơn hẳn so với một lần trùng tu lớn.
Nhà thờ họ có một điểm bất lợi so với nhà ở: phần lớn thời gian đóng cửa, ít người qua lại, nên hư hỏng âm thầm lan rộng trước khi ai nhìn thấy. Bài này dành cho người trông coi, ban liên lạc của họ, và cả con cháu ở xa muốn biết nên nhắc nhau những gì. Các con số trong bài chỉ để tham khảo; điều kiện từng vùng, từng ngôi nhà khác nhau nhiều.
Vì sao nhà thờ đóng cửa lâu lại hỏng nhanh
Nhà gỗ cần thở. Khi cửa đóng kín nhiều tuần liền, hơi ẩm từ nền và tường bốc lên không thoát được, đọng trên mặt gỗ, trên đồ thờ, trên giấy. Mùa nồm ở miền Bắc, chỉ vài ngày đóng cửa là sàn gạch ướt sũng, bức hoành phi lên mốc trắng. Ở miền Nam, mùa mưa kéo dài khiến chân tường lúc nào cũng ẩm.
Mối thích chỗ tối, ẩm và yên tĩnh. Một ngôi nhà đóng cửa quanh năm là nơi lý tưởng cho chúng. Mối thường vào từ đất, men theo chân tường, chân cột, đi trong lòng gỗ, đến lúc nhìn thấy mùn rơi thì bên trong đã rỗng một đoạn.
Vì vậy, việc đơn giản nhất mà hiệu quả nhất là mở cửa. Người trông coi mở cửa vài giờ mỗi ngày hoặc cách ngày vào lúc trời khô ráo, đóng lại khi trời nồm hay mưa tạt, đã giảm được phần lớn ẩm mốc. Đi kèm là mắt nhìn: mỗi lần mở cửa, đi một vòng, nhìn chân cột, nhìn trần, nhìn góc tường. Thói quen nhìn này thay được nhiều thiết bị đắt tiền.
Lịch việc bảo quản theo mùa
Lịch dưới đây theo khí hậu có mùa khô và mùa mưa rõ. Bạn chỉnh tháng cho hợp vùng mình; điều quan trọng là thứ tự: chuẩn bị trước mùa mưa, kiểm tra sau mùa mưa.
| Thời điểm | Việc chính | Ai làm |
|---|---|---|
| Cuối mùa khô, trước mùa mưa | Đảo ngói, thay ngói vỡ, thông máng nước, tỉa cành cây sát mái | Thợ và con cháu trong họ |
| Đầu mùa mưa | Kiểm tra rãnh thoát nước quanh nhà, kê cao đồ để dưới đất | Người trông coi |
| Trong mùa mưa, mùa nồm | Mở cửa khi trời tạnh, lau khô đồ thờ, theo dõi vết dột mới | Người trông coi |
| Sau mùa mưa | Đi soát mối toàn bộ chân cột, chân tường; ghi vết dột | Người trông coi cùng một người trong ban |
| Trước Tết, trước giỗ tổ | Tổng vệ sinh, lau đồ thờ, kiểm tra điện, kiểm kê đồ | Cả họ |
| Mỗi năm một lần | Mời thợ kiểm tra khung gỗ, mối, mái; báo cáo trong buổi họp họ | Ban liên lạc |
Đưa lịch này vào biên bản họp họ để việc đảo ngói hay soát mối có tiền và có người ngay từ đầu năm, không phải chờ dột mới chạy đi gom.
Chống mối mọt: dấu hiệu và cách xử lý
Đường đất mối. Những vệt đất nhỏ như ống dẫn chạy dọc chân tường, chân cột, khung cửa. Thấy là biết mối đang hoạt động. Đừng phá ngay; chụp ảnh, đánh dấu vị trí để thợ xử lý biết đường đi của chúng.
Tiếng gõ bộp. Dùng cán dao hay một thanh gỗ nhỏ gõ nhẹ dọc cột: chỗ đặc nghe chắc, chỗ rỗng nghe bộp. Làm việc này mỗi lần soát mối, ghi lại cột nào có tiếng lạ.
Mùn gỗ và lỗ nhỏ. Mọt thường để lại lỗ tròn li ti và mùn mịn rơi xuống. Mọt hại chậm hơn mối nhưng với đồ gỗ chạm khắc thì rất đáng lo.
Xử lý. Mối đã vào khung nhà nên thuê đơn vị chuyên xử lý mối, hỏi rõ cách làm, thuốc dùng, thời gian bảo hành. Nhiều nơi làm hàng rào chống mối quanh nền nhà, ngăn mối từ đất đi lên. Không tự đổ dầu hay hoá chất lên cột theo mách bảo truyền miệng, vì có thể làm hỏng gỗ và ảnh hưởng người ra vào.
Phòng từ đầu. Không chất củi, gỗ vụn, giấy cũ sát chân tường nhà thờ; không để đất lấp chân cột; giữ quanh nhà khô thoáng. Cây to trồng sát nhà cũng nên được xem lại, vì rễ và lá mục giữ ẩm quanh chân tường, lại là đường cho mối và kiến bò lên mái.
Trước và sau một trận bão
Ở những vùng hay có bão, mỗi lần nghe tin bão về, người trông coi và con cháu gần đó nên làm theo thứ tự dưới đây.
- Tỉa hoặc chằng những cành cây lớn sát mái, nếu kịp và an toàn.
- Chèn bao cát hoặc vật nặng lên các hàng ngói đầu hồi, chỗ gió dễ lật.
- Đóng chặt cửa, chèn cửa sổ; tháo các vật treo ngoài hiên.
- Chuyển gia phả, giấy tờ, đồ thờ nhỏ quý vào hộp kín, để chỗ cao trong gian giữa hoặc mang về nhà người trông coi.
- Ngắt cầu dao điện của nhà thờ.
- Sau bão, chờ trời yên hẳn mới vào. Chụp ảnh toàn bộ hư hỏng trước khi dọn, gửi cho trưởng họ.
- Che tạm phần mái hỏng bằng bạt trong ngày, rồi mới bàn sửa lâu dài.
An toàn của người trước hết. Không ai nên trèo lên mái trong lúc gió còn mạnh để giữ vài viên ngói. Ngói mất thì lợp lại được.
Sau mỗi trận bão, ghi một trang vào sổ trông coi: ngày bão, hư hỏng thấy được, việc đã che tạm, việc cần sửa. Sau vài mùa bão, những trang ghi này cho họ biết chỗ nào của ngôi nhà yếu nhất, như đầu hồi phía đón gió hay góc mái gần cây lớn, để lần trùng tu sau gia cố đúng chỗ thay vì sửa đều cả nhà.
Sổ kiểm kê đồ thờ: phòng mất mát, thất lạc
Đồ thờ trong nhà thờ họ lâu đời như lư hương đồng, chân đèn, đồ gỗ chạm, hoành phi cũ có thể là mục tiêu của kẻ trộm, và cũng dễ thất lạc khi trùng tu hay cho mượn. Sổ kiểm kê là cách đơn giản để biết mình có gì. Mỗi món một dòng:
- Số thứ tự và tên gọi theo cách trong họ quen gọi.
- Ảnh chụp toàn thân, ảnh cận chi tiết riêng như vết sứt, hoa văn đặc biệt.
- Kích thước, chất liệu, vị trí đặt.
- Nguồn gốc nếu biết: có từ đời nào, ai cung tiến, năm nào.
- Ghi chú khi di chuyển: ngày mang đi, ai mang, lý do, ngày mang về.
Mẫu một dòng: "Số 7. Đôi chân đèn đồng ở hương án gian giữa, cao chừng bốn gang tay, chân hình đế sen, một chiếc có vết móp nhỏ phía sau. Theo lời bà Nguyễn Thị Hạnh, do chi hai cung tiến sau đợt sửa nhà lần trước. Ảnh: 7a, 7b, 7c." Ảnh lưu trên máy của ít nhất hai người trong họ. Nếu chẳng may mất đồ, có ảnh và mô tả chi tiết giúp báo với công an xã nhanh và rõ hơn nhiều.
Phòng cháy: hương, nến và điện
Hương và nến. Không để hương nến cháy khi không có người. Người trông coi thắp xong nên ở lại đến khi hương tàn hoặc dùng loại hương ngắn. Nến đặt trong chụp thuỷ tinh hoặc đế có gờ.
Điện. Dây điện cũ, ổ cắm lỏng, đèn trang trí rẻ tiền cắm suốt đêm là nguyên nhân cháy hay gặp. Nên có cầu dao riêng, tắt khi đóng cửa; kiểm tra dây điện mỗi năm một lần.
Bình chữa cháy. Một hai bình chữa cháy loại nhỏ đặt ở chỗ dễ lấy, gần cửa, người trông coi biết cách dùng. Kiểm tra hạn của bình theo hướng dẫn trên bình.
Ngày đông người. Ngày giỗ tổ hương khói nhiều, bếp nấu cỗ đỏ lửa, rạp che bằng bạt. Cử một người để mắt riêng chuyện lửa, giữ bếp xa nhà gỗ và xa rạp.
Lối ra. Ngày đông người, đừng xếp bàn ghế, mâm cỗ chắn hết các cửa. Luôn để trống ít nhất hai lối ra rộng, và người lớn tuổi nên được xếp ngồi gần cửa.
Bảo quản gia phả, giấy tờ và đồ giấy
Gia phả, sắc phong cũ, giấy tờ đất, ảnh xưa là những thứ hỏng nhanh nhất trong nhà thờ và khó làm lại nhất. Vài nguyên tắc giữ:
- Cất trong hộp gỗ hoặc hộp nhựa có nắp kín, đặt ở chỗ cao, xa tường ngoài, xa nơi thắp hương.
- Cho vào hộp vài gói hút ẩm, thay định kỳ sau mùa nồm hay mùa mưa.
- Không bọc nilon trực tiếp quanh giấy cũ; nilon giữ hơi ẩm bên trong, giấy dễ mốc. Bọc giấy mềm hoặc vải sạch trước.
- Không dán băng keo lên giấy cũ để vá chỗ rách; băng keo ố vàng và làm giòn giấy theo thời gian.
- Khi mở xem, rửa và lau khô tay, lật nhẹ từng trang, không gấp mép.
- Chụp lại toàn bộ từng trang, lưu bản số ở ít nhất hai người, để ngày thường ai muốn xem thì xem bản chụp.
Nếu gia phả gốc đã giòn, rách nhiều, nên hỏi người làm nghề phục chế giấy hoặc nơi lưu trữ tư liệu có kinh nghiệm trước khi tự xử lý. Việc tự dán, tự ép thường làm hỏng thêm phần còn lại.
Lau đồ đồng, đồ gỗ sơn thếp cho khỏi hỏng
Đồ gỗ sơn son thếp vàng. Chỉ phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô mềm. Không dùng nước, không dùng chất tẩy, không chà mạnh vào chỗ thếp. Chỗ bong tróc thì để nguyên, ghi vào sổ để thợ có tay nghề xử lý.
Đồ đồng cũ. Nhiều gia đình muốn đánh bóng đồ đồng cho sáng như mới, nhưng lớp màu sẫm trên đồ đồng lâu năm là một phần vẻ đẹp và giá trị của nó. Lau bụi bằng khăn khô là đủ; nếu muốn đánh bóng, thống nhất trong họ trước và chỉ làm với đồ mới.
Đồ gỗ mộc, bàn ghế. Lau bằng khăn vắt thật kiệt, lau xuôi thớ gỗ, rồi lau khô ngay. Mùa nồm thì lau khô là chính.
Kính, khung ảnh. Ảnh thờ trong khung kính dễ đọng hơi nước phía trong vào mùa nồm. Thỉnh thoảng mở khung cho thoáng, lau khô mặt trong của kính.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ họ bị ẩm mốc thì xử lý thế nào?
Trước hết mở cửa thông gió vào những lúc trời khô, kiểm tra rãnh thoát nước và chân tường. Lau khô đồ gỗ, đồ thờ bằng khăn mềm. Nếu ẩm từ nền lên do nền bị tôn cao, nên mời thợ xem để có cách xử lý lâu dài.
Bao lâu nên soát mối nhà thờ họ một lần?
Người trông coi nên nhìn chân cột, chân tường mỗi tháng, và soát kỹ toàn bộ sau mùa mưa. Mỗi năm nên mời thợ hoặc đơn vị chuyên xử lý mối kiểm tra một lần.
Có nên đổ dầu nhớt lên chân cột để chống mối không?
Không nên tự làm theo cách truyền miệng. Dầu nhớt có thể làm bẩn, hỏng mặt gỗ và gây mùi. Khi có mối, hãy thuê đơn vị chuyên xử lý mối và hỏi rõ cách làm, thời gian bảo hành.
Làm sao để chống mất trộm đồ thờ trong nhà thờ họ?
Lập sổ kiểm kê có ảnh từng món, khoá cửa chắc chắn, có người trông ở gần, và lưu ảnh trên máy của nhiều người. Nếu mất đồ, báo ngay với công an xã kèm ảnh và mô tả.
Trước mùa mưa bão nên làm gì cho nhà thờ họ?
Đảo ngói, thay ngói vỡ, thông máng nước, tỉa cành cây sát mái, kiểm tra rãnh thoát nước. Khi có bão, cất gia phả và đồ thờ nhỏ vào hộp kín, ngắt điện và đóng chặt cửa.
Nhà thờ họ có cần bình chữa cháy không?
Nên có ít nhất một bình nhỏ đặt gần cửa, người trông coi biết cách dùng. Nhà thờ nhiều gỗ, có hương nến và dây điện cũ, nên chuẩn bị trước bao giờ cũng tốt hơn.