TonKinh.comTôn Kính
Gia phả dòng họ

Tìm lại họ hàng thất lạc qua gia phả: lần theo quê gốc, chữ đệm theo đời và lời kể

Cách lần tìm một nhánh họ đã mất liên lạc: gom manh mối, đọc chữ đệm theo đời, về quê gốc hỏi ai và xem gì, đối chiếu cho chắc, lời giới thiệu khi gặp lần đầu.

Two Vietnamese men in their sixties walk slowly between rows of old moss-covered graves on a cemetery hill at dusk, one pointing toward a distant tomb, wide shot from behind, golden haze

Tìm lại họ hàng thất lạc qua gia phả là ghép ba loại manh mối: tên quê gốc, cách đặt chữ đệm theo đời và lời kể của người già ở cả hai phía, rồi đối chiếu cho đến khi có ít nhất hai ba điểm khớp nhau. Một điểm trùng tên hay trùng họ thì chưa đủ để nhận nhau; hai ba điểm độc lập cùng khớp mới là căn cứ.

Phần dưới đi theo đúng trình tự một người đi tìm sẽ làm: gom những gì đang có trong tay, đọc chữ đệm và tên gọi, về quê gốc hỏi ai và xem gì, bảng mức tin cậy của từng loại dấu hiệu, mẫu lời giới thiệu khi liên lạc lần đầu, cách nối gia phả khi hai bên đã nhận ra nhau, và những điều nên cẩn trọng để chuyện tìm họ không thành chuyện buồn.

Bắt đầu từ những gì đang có trong tay

Phần lớn các cuộc tìm lại họ hàng bắt đầu từ những mẩu nhỏ mà người trong nhà không để ý. Trước khi đi đâu, ngồi lại và gom hết ra một tờ giấy:

  • Tên làng, tên xã cũ. Kể cả khi chỉ là một tên nghe ông bà nhắc, hay tên một cánh đồng, một con sông, một ngôi chợ.
  • Tên người đi đầu tiên. Tên giấy tờ, tên thường gọi, tên theo con cả, biệt danh, kèm năm đi nếu biết.
  • Chữ đệm của các đời. Ông tên Văn gì, bố tên Văn gì hay Đức gì, các cô chú tên đệm có giống nhau không.
  • Ngày giỗ đang làm. Nhà vẫn giỗ ai, vào ngày nào. Ngày giỗ là dấu hiệu quý vì người ở quê cũng giỗ đúng ngày đó.
  • Giấy tờ cũ. Giấy khai sinh, giấy kết hôn, giấy tờ đất cũ của người đi đầu tiên, thường có ghi nơi sinh hay quê quán.
  • Ảnh cũ. Ảnh chụp người đi đầu tiên với ai đó, ảnh chụp ngôi nhà, ngôi mộ.
  • Chuyện truyền miệng. Những câu như "nhà mình gốc ở làng có cây đa", "cụ đi từ hồi làng bị lụt".

Ghi mỗi manh mối kèm người nói hay giấy tờ có nó. Đến lúc đối chiếu, bạn cần biết manh mối nào có nguồn chắc, manh mối nào chỉ là lời nghe lại. Hỏi thêm cả họ hàng bên nội lẫn bên ngoại của người đi đầu tiên, vì có khi bên ngoại lại nhớ tên làng rõ hơn.

Lần theo chữ đệm theo đời và cách gọi tên

Ở nhiều họ, các cụ đặt chữ đệm theo đời: tất cả con trai ở một đời mang cùng một chữ đệm, đời sau mang chữ khác, theo một thứ tự đã định, có khi được ghi thành một câu thơ trong gia phả. Không phải họ nào cũng làm vậy, và nay nhiều nhà đã không còn theo, nhưng ở các đời cách đây năm sáu chục năm trở lên thì dấu vết này còn khá rõ.

Ví dụ giả định: nhánh của bạn ở thành phố, ông nội tên Nguyễn Đình Tâm, các em của ông cũng tên Đình. Về làng gốc, bạn thấy trong một chi họ Nguyễn có cả một đời mang chữ Đình, đời trên mang chữ Hữu, đúng như ông nội hay nhắc bố ông là cụ Hữu. Riêng điểm này chưa đủ chắc, nhưng nó cho biết nên hỏi chuyện chi nào trước.

Cách gọi tên cũng là manh mối. Người ở quê có thể nhớ người đi xa theo tên thường gọi, như "ông Hai Tâm" hay "nhà ông Cả thợ mộc", chứ không theo tên giấy tờ. Khi hỏi, hãy đưa ra tất cả các cách gọi bạn biết, kể cả nghề của người ấy và tên vợ, vì chính những chi tiết đời thường này giúp người già nhận ra.

Về quê gốc: hỏi ai, xem gì

Một chuyến về quê gốc có chuẩn bị thường đem lại nhiều hơn mấy năm hỏi han qua điện thoại. Trình tự gợi ý:

  1. Báo trước với một người quen ở địa phương nếu có, nhờ dẫn đường và giới thiệu. Người lạ đến hỏi chuyện họ hàng dễ khiến các nhà dè dặt.
  2. Đến nơi thờ chung của các họ trong làng nếu có, hỏi người trông coi về các họ cùng tên với mình.
  3. Đi nghĩa trang của làng, chụp ảnh các bia mộ của họ cùng tên, nhất là bia có ghi đời, chi hay tên con cháu dựng bia.
  4. Hỏi chuyện các cụ cao tuổi nhất làng, đưa ra tên người đi đầu tiên, tên thường gọi, nghề, năm đi.
  5. Hỏi cán bộ phụ trách văn hoá của UBND cấp xã về các họ lớn trong làng và người đang giữ việc của từng họ. Họ thường biết nên hỏi ai, dù không lưu gia phả.
  6. Nếu tìm được nhà có thể là họ hàng, xin hẹn một buổi khác để nói chuyện kỹ, đừng dồn hết trong lần gặp đầu.

Mang theo vài bản in ảnh của người đi đầu tiên và tờ tóm tắt manh mối, gửi lại cho các nhà. Nhiều trường hợp, người ở quê không nhận ra ngay nhưng vài tuần sau gọi lại, vì đã đem ảnh hỏi thêm người khác.

Đối chiếu cho chắc: mức tin cậy của từng dấu hiệu

Không có một dấu hiệu nào đủ một mình. Bảng dưới gợi ý mức tin cậy để bạn biết khi nào có thể yên tâm nhận nhau.

Dấu hiệuMức tin cậy khi đứng một mìnhGhi chú
Cùng họ, cùng làngThấpMột làng có thể có nhiều họ Nguyễn khác gốc
Chữ đệm theo đời khớpVừaMạnh hơn khi khớp từ hai đời trở lên
Ngày giỗ một cụ trùng nhauVừa đến caoRất đáng tin nếu kèm tên cụ khớp
Tên và thứ bậc của người đi khớp với lời kể ở quêCaoNhất là khi kèm tên vợ, nghề
Gia phả ở quê ghi người đi xa, năm đi khớpCaoDấu hiệu mạnh nhất từ tư liệu
Ảnh cũ được người ở quê nhận raCaoHỏi ít nhất hai người riêng rẽ

Một quy tắc dễ nhớ: cần ít nhất hai dấu hiệu từ mức vừa trở lên, và trong đó có một dấu hiệu từ tư liệu như gia phả, bia mộ, giấy tờ. Ghi lại các dấu hiệu đã đối chiếu vào biên bản khi hai bên họp nhận nhau, để con cháu về sau biết việc nhận họ dựa trên căn cứ nào.

Mẫu lời giới thiệu khi liên lạc lần đầu

Lần đầu gửi thư hay nhắn cho một nhà có thể là họ hàng, nói rõ mình là ai, đang tìm gì, có những manh mối gì, và không đòi hỏi gì. Mẫu tự soạn, tên giả định:

  • Kính gửi bác Nguyễn Văn Bình. Cháu là Nguyễn Văn Khải, cháu nội ông Nguyễn Đình Tâm, hiện sống ở thành phố.
  • Ông nội cháu kể là bố của ông, cụ Nguyễn Hữu Lộc, rời làng ven sông vào khoảng năm ..., làm nghề đóng thuyền, có vợ là cụ bà Lê Thị Mận. Nhà cháu vẫn giỗ cụ ông vào ngày ... tháng ... âm lịch.
  • Cháu nghe các cụ trong làng nói chi bác có đời mang chữ Hữu, chữ Đình giống nhà cháu, nên mạn phép hỏi bác trong gia phả của chi có ghi người nào đi xa vào thời ấy không.
  • Cháu gửi kèm ảnh cụ ông chụp năm ... Nếu bác thấy có điểm nào khớp, cháu xin phép về thăm bác và các cụ.
  • Cháu kính chúc bác và gia đình mạnh khoẻ. Cháu Khải kính thư.

Khi điền mẫu cho trường hợp của mình, giữ đủ ba loại chi tiết: tên và thứ bậc của người đi, ngày giỗ đang làm, và một chi tiết đời thường như nghề hay tên vợ. Bỏ những câu kiểu "chắc mình là anh em một nhà rồi"; để người nhận tự đối chiếu và tự nói ra điều đó.

Khi đã nhận ra nhau: nối gia phả hai bên

Không gộp vội. Hai bên giữ nguyên gia phả của mình, trước hết chỉ ghi chú điểm nối: người đi xa trong phả ở quê chính là người đứng đầu nhánh ở thành phố.

Họp để thống nhất. Một buổi họp có trưởng chi ở quê và đại diện nhánh xa, ghi biên bản những dấu hiệu đã đối chiếu, những điểm còn để ngỏ, và quyết định cách ghi.

Giữ thứ bậc theo tư liệu. Vai vế giữa hai nhánh xác định theo đời ghi trong gia phả, không theo tuổi tác hay hoàn cảnh hiện nay của từng nhà.

Từ từ với các việc chung. Góp giỗ họ, sửa nơi thờ chung, tham gia các dịp lễ là chuyện về sau. Lúc mới nhận nhau, chỉ cần thăm hỏi và cùng thắp hương.

Kể cho con cháu hai bên. Một bản tóm tắt ngắn chuyện tìm lại nhau, gửi cho các nhà, để thế hệ sau hiểu vì sao có một nhánh ở xa và vì sao nhánh ấy trở về.

Chọn người đầu mối cho nhánh vừa về. Cử một người trong nhánh xa làm đầu mối với người giữ gia phả ở quê, để việc bổ sung các đời con cháu của nhánh không dừng lại sau lần gặp đầu tiên.

Những điều nên cẩn trọng

Cùng họ chưa chắc cùng gốc. Một số họ rất phổ biến; hai nhà cùng họ cùng làng vẫn có thể khác gốc. Đừng để niềm vui làm bỏ qua bước đối chiếu.

Chuyện đất đai, tài sản. Nếu trong lúc tìm họ có người nhắc đến đất hương hoả, nhà cửa, hãy tách hẳn chuyện ấy ra và để sau. Việc nhận họ không nên gắn với tài sản.

Người nhận làm hộ để lấy tiền. Hãy thận trọng với ai hứa chắc chắn tìm ra họ hàng hay nhận "lập phả, tìm gốc trọn gói" và đòi trả tiền trước khi có căn cứ nào. Hỏi người đó đối chiếu dựa trên tư liệu gì.

Có nhà không muốn nhận. Đôi khi một bên chưa sẵn lòng, vì chuyện cũ hay vì chưa đủ tin. Tôn trọng điều đó, để lại thông tin liên lạc và lời chào, có khi vài năm sau họ tìm lại.

Đăng thông tin tìm họ lên mạng. Nếu muốn đăng lời tìm họ hàng lên các nhóm trực tuyến, chỉ đưa tên làng, tên người đi đầu tiên và năm đi. Không đăng năm sinh, nơi ở hiện nay của gia đình hay ảnh trẻ nhỏ.

Câu hỏi thường gặp

Chỉ biết tên làng và tên ông cố thì có tìm được họ hàng không?

Có thể, nhưng cần thêm manh mối. Về làng hỏi các cụ cao tuổi, xem bia mộ các họ cùng tên, đối chiếu chữ đệm theo đời và ngày giỗ. Tên làng và tên ông cố là điểm bắt đầu tốt, nhưng cần ít nhất hai dấu hiệu khớp mới nên nhận nhau.

Chữ đệm theo đời là gì?

Là cách một số họ đặt cùng một chữ đệm cho con trai trong mỗi đời, đời sau dùng chữ khác theo thứ tự định sẵn. Biết được thứ tự ấy giúp nhận ra người cùng chi ở nơi khác, dù cần kết hợp với các dấu hiệu khác để chắc chắn.

UBND xã có lưu gia phả các dòng họ không?

Thường là không, vì gia phả là tư liệu của từng họ. Nhưng cán bộ phụ trách văn hoá của UBND cấp xã thường biết trong làng có những họ nào và ai đang lo việc của từng họ, nên là nơi hỏi đường tốt.

Có nên dùng xét nghiệm ADN để xác nhận họ hàng không?

Đó là lựa chọn riêng của từng gia đình, phải có sự đồng ý của những người tham gia và nên làm ở cơ sở được cấp phép. Phần lớn các họ nhận nhau dựa trên gia phả, bia mộ, ngày giỗ và lời kể khớp nhau, không cần đến xét nghiệm.

Hai nhánh đã nhận nhau thì gia phả ghi thế nào?

Ghi chú điểm nối ở cả hai bản: người đi xa trong phả ở quê là người đứng đầu nhánh ở xa. Họp hai bên, ghi biên bản các dấu hiệu đã đối chiếu, rồi mới tính chuyện chép chung thành một bản.

Tìm mãi không ra quê gốc thì nên làm gì?

Ghi lại đầy đủ những gì đã tìm được và những nơi đã hỏi vào gia phả của nhánh mình, để con cháu sau có thể tiếp tục. Đôi khi một tư liệu mới xuất hiện sau nhiều năm, và những ghi chép ấy giúp người sau không phải đi lại từ đầu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138