Một mục ghi người trong gia phả cần trả lời được năm câu: người này là ai, con của ai, sống thế nào, nằm ở đâu khi mất, và để lại những ai. Tên, năm sinh, năm mất, nơi an táng, vợ hoặc chồng, các con là phần cốt lõi; nghề nghiệp, nơi ở và một vài dòng về con người là phần làm cho cuốn phả có hồn.
Bài này đưa ra bảng các dòng cần có, mẫu ghi cho người đã khuất và người đang sống, cách ghi con gái, con rể, con dâu, những trường hợp riêng như tái hôn, con nuôi, người mất tin, cách chỉnh mẫu cho hợp nếp họ mình, và những lỗi làm mục ghi người trở nên vô dụng.
Một mục ghi người cần những dòng nào
Bảng dưới liệt kê các dòng theo thứ tự nên ghi. Dòng nào chưa biết thì vẫn để đề mục, ghi "chưa rõ", để người sau biết đã từng tìm mà chưa ra.
| Dòng | Ghi gì | Khi chưa biết |
|---|---|---|
| Mã và đời | Mã số, đời thứ mấy, chi, phái | Không được thiếu, xin người giữ sơ đồ cấp |
| Họ tên | Tên trong giấy tờ, tên thường gọi, tên khác nếu có | Ghi tên thường gọi, chú thích "chưa rõ tên giấy tờ" |
| Cha mẹ | Tên và mã của cha hoặc mẹ trong họ, tên người còn lại | Ghi phần đã biết |
| Thứ bậc | Con thứ mấy trong số bao nhiêu anh chị em | Ghi "chưa rõ thứ bậc" |
| Năm sinh | Năm dương lịch, kèm năm âm lịch nếu nhà quen dùng | Ghi "khoảng năm ...", nói rõ căn cứ |
| Ngày mất | Ngày tháng âm lịch nếu nhà vẫn giỗ theo âm lịch, kèm năm | Ghi "chưa rõ ngày, mất khoảng năm ..." |
| Nơi an táng | Nghĩa trang hoặc cánh đồng, vị trí, đã cải táng hay chưa | Ghi "chưa tìm được mộ" |
| Vợ hoặc chồng | Họ tên, quê, năm sinh năm mất | Ghi tên thường gọi nếu chỉ biết vậy |
| Các con | Tên và mã từng người theo thứ tự | Ghi số con đã biết |
| Đôi dòng về đời sống | Nghề, nơi ở, việc đã làm cho gia đình, họ, làng | Có thể để trống |
Dòng cuối là dòng hay bị bỏ nhất, nhưng sau vài đời lại là dòng con cháu đọc nhiều nhất. Chỉ hai ba câu thật về một người đủ khiến cái tên trên giấy thành một con người.
Mẫu ghi người đã khuất
Mẫu tự soạn, tên giả định. Bạn giữ thứ tự các dòng, thay nội dung bằng thông tin của nhà mình:
- 4.3.0.5. Nguyễn Văn Tâm, thường gọi là ông Hai Tâm. Đời thứ tư, chi ba. Con thứ hai của cụ 3.3.0.2 và cụ bà Lê Thị Mận.
- Sinh khoảng năm ..., theo lời kể của bà Nguyễn Thị Hạnh, chưa có giấy tờ đối chiếu. Mất ngày ... tháng ... âm lịch năm ...
- An táng tại nghĩa trang của xã C, khu phía đông. Đã cải táng năm ..., mộ hiện cùng khu với mộ cha mẹ.
- Vợ: bà Trần Thị Sen, người làng bên sông, sinh năm ..., mất năm ... Các con: 5.3.2.12 Nguyễn Văn Lộc, 5.3.2.13 Nguyễn Thị Mai, 5.3.2.14 Nguyễn Văn Hiền.
- Đời sống: làm nghề đóng thuyền, từng đứng ra sửa lại mái nơi thờ chi ba. Được con cháu nhớ là người kể chuyện làng rất hay.
Chú ý dòng năm sinh có ghi căn cứ. Một chữ "khoảng" kèm tên người kể cho người đọc biết mức tin cậy, và không ai về sau lấy con số ấy làm chắc chắn rồi chép sang nơi khác.
Mẫu ghi người đang sống và các cháu nhỏ
Với người đang sống, gia phả chỉ nên ghi những gì người đó và gia đình đồng ý. Không ghi số giấy tờ tuỳ thân, địa chỉ nhà chi tiết hay thông tin về sức khoẻ. Mẫu tự soạn:
- 5.3.2.14. Nguyễn Văn Hiền. Đời thứ năm, chi ba, phái hai. Con út của 4.3.0.5. Sinh năm ...
- Sống tại thành phố từ năm ..., làm nghề dạy học.
- Vợ: bà Phạm Thị Thu, quê ở xã D, sinh năm ...
- Các con: 6.3.2.21 Nguyễn Minh An, sinh năm ...; 6.3.2.22 Nguyễn Thu Hà, sinh năm ...
- Người cung cấp thông tin: chính ông Hiền, ngày ... Đã đọc lại và đồng ý.
Dòng "người cung cấp thông tin" rất nên có với người đang sống. Nó cho thấy mục này do chính gia đình đó gửi và duyệt, tránh những lúc có người phàn nàn "ai ghi chuyện nhà mình" khi đọc bản in. Với các cháu nhỏ, chỉ ghi tên và năm sinh là đủ; các dòng khác để khi lớn các cháu tự bổ sung.
Ghi con gái, con rể, con dâu và các cháu ngoại
Ngày xưa nhiều gia phả chỉ ghi tên con gái, có khi không ghi. Hiện nay phần lớn các họ khi soạn mới hay tái bản đều ghi con gái như mọi người con khác: có mã, có năm sinh, có tên chồng, và ghi các con của người ấy ở mức một đời. Cách ghi này không làm thay đổi thứ bậc nối dõi theo nếp của họ, nhưng giữ được sợi dây giữa các nhánh.
Con dâu được ghi ngay trong mục của chồng, đủ họ tên, quê, năm sinh, năm mất, và nên có đôi dòng về đời sống như với bất kỳ ai. Rất nhiều gia đình được giữ vững nhờ những người con dâu, và phần đời của họ xứng đáng có mặt trên trang phả. Con rể cũng được ghi trong mục của vợ, với các thông tin tương tự.
Cháu ngoại thường chỉ ghi tên và năm sinh dưới tên mẹ, vì các cháu đã có gia phả bên nội của mình. Một số họ làm thêm phụ lục "các nhánh ngoại", ghi tóm tắt các gia đình con gái của họ để những dịp lễ lớn biết mời ai. Họ bạn chọn cách nào cũng được; chỉ cần quyết định ở buổi họp và ghi vào lời đầu sách.
Các trường hợp riêng: tái hôn, con nuôi, ly hôn, người mất tin
Tái hôn. Ghi các cuộc hôn nhân theo thứ tự thời gian, mỗi cuộc kèm các con. Không ghi lý do kết thúc cuộc hôn nhân trước; gia phả không phải chỗ cho chuyện đó.
Ly hôn. Nhiều nhà vẫn ghi tên người vợ hoặc chồng cũ vì đó là cha hoặc mẹ của các con trong họ, kèm chữ "đã chia tay năm ...". Quyết định ghi thế nào nên hỏi chính gia đình ấy.
Con nuôi, con riêng. Ghi như các con khác. Có chú thích hay không là do cha mẹ quyết, người soạn không tự thêm.
Người mất tin. Ghi "đi năm ..., đến nay chưa rõ tin tức". Không tự ghi ngày mất khi chưa có căn cứ, dù nhà đã lập giỗ.
Người mất khi còn nhỏ. Ghi tên, năm sinh năm mất và thứ bậc. Một dòng ngắn là đủ để người ấy có chỗ trong họ.
Điền mẫu cho hợp nếp họ mình
Mẫu ở trên là khung chung. Mỗi họ có thói quen riêng, và nên giữ những thói quen ấy miễn là ghi thống nhất từ đầu đến cuối sách:
- Nếu họ quen ghi tên huý, tên tự hay tên thụy của các cụ đời trên, thêm một dòng riêng cho mỗi loại, đừng gộp với tên thường gọi.
- Nếu họ giỗ theo âm lịch, ghi ngày âm lịch là chính, ngày dương lịch nếu có thì để trong ngoặc. Nhà nào giỗ theo dương lịch thì làm ngược lại.
- Nếu cách xưng trên giấy của họ là "cụ ông, cụ bà" cho đời trên và "ông, bà" cho đời gần, giữ nguyên.
- Nếu họ có nhiều người theo các đạo khác nhau, ghi thêm tên thánh hay pháp danh khi gia đình muốn, đặt cạnh tên khai sinh, không bình luận gì thêm.
- Nếu bản cũ chép bằng chữ Hán Nôm, dòng tên nên có cả phần phiên âm đã được người đọc chữ xác nhận.
Ghi những quy ước này vào một trang "cách đọc cuốn phả" ở đầu sách. Người cầm cuốn phả ba mươi năm sau sẽ cần trang ấy hơn bất kỳ trang nào khác.
Lỗi hay gặp làm mục ghi người trở nên vô dụng
Chỉ có tên, không có cha mẹ. Một cái tên không nối được lên đời trên thì không ai biết đặt vào đâu.
Ghi tuổi thay cho năm sinh. "Mất năm sáu mươi tuổi" không cho biết năm nào. Luôn quy ra năm hoặc ghi cả hai.
Ghi nơi an táng quá chung. "Nghĩa trang làng" là chưa đủ khi nghĩa trang có hàng trăm mộ. Ghi thêm khu, hướng, mộ nằm cạnh mộ ai.
Dán thông tin riêng tư của người đang sống. Số giấy tờ, địa chỉ nhà, chuyện sức khoẻ không thuộc về gia phả và có thể làm phiền chính gia đình đó.
Mỗi người một kiểu. Người này ghi ngày âm, người kia ghi ngày dương mà không ghi rõ là ngày gì. Chọn một quy ước và giữ đến cuối.
Chép lại từ bản khác mà không ghi nguồn. Một mục chép từ bản phả của chi khác hay từ văn bia cần ghi rõ chép từ đâu. Khi hai nguồn vênh nhau, dòng nguồn giúp biết phải hỏi lại ai.
Thu mục ghi từ các gia đình: ai điền, ai duyệt
Với người đang sống và đời gần, cách nhanh và đúng nhất là để chính từng gia đình điền mục của mình. Người soạn chỉ cần một nhịp thu gọn gàng:
- Gửi cho mỗi gia đình một phiếu trống theo đúng thứ tự các dòng ở bảng trên, kèm sẵn phần đã biết để họ chỉ việc sửa và bổ sung.
- Đề nghị mỗi nhà cử một người điền cho cả nhà, thường là người con đang sống gần cha mẹ nhất.
- Hẹn một thời hạn rõ ràng, ví dụ trước rằm tháng sau, và nhắc nhẹ một lần trước hạn vài ngày.
- Khi nhận lại, người soạn chép vào bản chung, rồi gửi lại đúng đoạn đã chép để gia đình xác nhận lần cuối.
- Ghi vào cuối mỗi mục người cung cấp và ngày xác nhận.
Cách này tốn hai vòng gửi nhận, nhưng gần như loại hết lỗi sai tên con cháu, và không gia đình nào thấy bị ghi thay. Những nhà không trả lời sau hai lần nhắc thì giữ phần đã biết, ghi "chưa được gia đình xác nhận".
Câu hỏi thường gặp
Tên húy trong gia phả là gì?
Là tên chính của một người, ngày xưa con cháu kiêng không gọi thẳng nên thường gọi bằng tên khác hoặc theo thứ bậc. Gia phả cũ ghi tên húy để đời sau biết chính xác người đó là ai, phân biệt với tên thường gọi.
Gia phả có cần ghi ngày sinh không?
Với người đã khuất, thường chỉ cần năm sinh, còn ngày mất mới là thông tin quan trọng vì liên quan ngày giỗ. Với người đang sống, ghi năm sinh là đủ, ngày sinh cụ thể chỉ ghi khi gia đình muốn.
Con gái đã lấy chồng có ghi vào gia phả không?
Có. Phần lớn các họ hiện ghi con gái như mọi người con khác, kèm tên chồng và các con ở mức một đời. Việc này giữ liên lạc giữa các nhánh và không ảnh hưởng đến thứ bậc nối dõi theo nếp của họ.
Có nên ghi nguyên nhân mất trong gia phả không?
Thông thường không cần. Có nhà ghi những trường hợp đặc biệt như mất khi đi xa hay hy sinh, nếu gia đình muốn con cháu biết. Chuyện bệnh tật cụ thể nên để gia đình tự quyết, người soạn không tự thêm.
Chưa biết năm sinh của cụ thì ghi thế nào?
Ghi "chưa rõ" hoặc "khoảng năm ..." kèm căn cứ, ví dụ theo lời kể của ai hoặc suy ra từ năm sinh của con cả. Tránh ghi một con số trần như thể đã chắc chắn, vì người sau sẽ tin và chép lại.
Ai được sửa mục ghi của một người trong gia phả?
Người soạn sửa theo đề nghị của chính gia đình đó hoặc theo quyết định của buổi họp họ, và ghi lại lần sửa vào sổ sửa đổi. Không nên để mỗi người cầm bản in tự sửa tay vào bản chung.