TonKinh.comTôn Kính
Tục thờ tổ tiên các vùng và dân tộc

Người Thái thờ tổ tiên: gian hóng trong nhà sàn, ma nhà và lễ xên hươn

Người Thái gọi tổ tiên trong nhà là ma nhà, thờ ở gian hóng của nhà sàn, mời về qua lễ xên hươn. Vai con rể, con dâu và phép lịch sự khi khách vào nhà sàn.

An elderly Thai woman in a black blouse with silver buttons folds woven cloth on the veranda of a stilt house above rice terraces, side view, cool dawn light

Người Thái gọi tổ tiên trong nhà là "ma nhà", thờ ở một gian riêng của nhà sàn mà người Thái Đen gọi là gian hóng, và định kỳ làm lễ xên hươn để mời tổ tiên về cùng con cháu. Chữ "ma" ở đây là cách dịch quen của các nhà nghiên cứu, chỉ những người đã khuất thuộc về một ngôi nhà, không mang nghĩa đáng sợ như trong lời nói thường ngày của người Kinh.

Người Thái ở Việt Nam có hai nhóm chính là Thái Đen và Thái Trắng, cộng thêm nhiều nhóm địa phương, mỗi nhóm có cách thờ khác nhau. Phần lớn ghi chép kỹ về gian hóng và lễ xên hươn là của người Thái Đen ở vùng Tây Bắc, nên bài này đi theo nhóm ấy, kèm những gì đổi ở nhiều gia đình hôm nay và phép lịch sự cho khách.

Ma nhà: cách người Thái gọi tổ tiên

Trong tiếng Thái, người đã khuất của một gia đình được gọi bằng một từ mà tiếng Việt thường dịch là "ma nhà". Ma nhà là cha mẹ, ông bà, các đời trên theo dòng cha, những người từng sống và mất trong ngôi nhà ấy hoặc thuộc về dòng họ ấy. Người Thái nói "nhà này thờ ma gì", "con gái về theo ma nhà chồng", nghe thì lạ với người Kinh, nhưng ý thì giống chữ "tổ tiên".

Người Thái theo dòng cha. Con trai, nhất là con trai trưởng, giữ việc thờ ma nhà. Khi người con trai trưởng ra ở riêng, gian thờ chính thường ở lại nhà cha mẹ; các con trai thứ lập chỗ thờ ở nhà mình sau khi có lễ phép tách ra. Mỗi dòng họ Thái có những điều giữ riêng gọi là "kiêng" của họ, như không ăn một loài vật nào đó; các nhà nghiên cứu ghi nhận đây là dấu vết của nếp xưa, được con cháu giữ như dấu hiệu nhận biết dòng mình.

Con gái lấy chồng, theo nếp cũ, làm lễ để thôi thuộc về ma nhà cha mẹ đẻ và về thuộc ma nhà chồng. Nghe thì có vẻ con gái bị tách khỏi gốc, nhưng thực tế con gái và con rể vẫn có vai trò rất lớn trong các lễ của nhà cha mẹ đẻ, như sẽ nói ở phần dưới.

Hôm nay nhiều gia đình Thái sống ở thị trấn, thành phố, xây nhà kiểu mới. Chữ "ma nhà" vẫn được dùng trong nhà, và người già vẫn dặn con cháu nhớ dòng mình thờ ma gì, kiêng gì, nhất là khi con cháu đi lấy vợ lấy chồng xa.

Gian hóng: chỗ thờ trong nhà sàn Thái Đen

Nhà sàn Thái Đen truyền thống có một gian dành để thờ ma nhà, gọi là gian hóng, thường nằm ở phía trong, gần cột chính của nhà. Đây là chỗ riêng nhất của ngôi nhà. Trong gian có giá thờ, có nơi giữ đồ dùng gắn với người đã khuất, và trong các lễ lớn, đây là nơi đặt mâm lễ mời tổ tiên.

Theo nếp cũ ở nhiều bản, khách và cả con dâu không bước vào gian hóng, không ngồi quay lưng hay ngủ hướng chân về phía ấy. Nếp này được các nhà nghiên cứu ghi lại khi mô tả nhà sàn Thái Đen. Hôm nay, không ít gia đình đã nới, con dâu tham gia dọn dẹp, chuẩn bị lễ; nhà nào giữ thế nào thì khách cứ theo chủ nhà chỉ dẫn.

Cách bố trí nhà sàn Thái cũng cho thấy trật tự của gia đình: phía có gian hóng là phía của người chủ nhà và nam giới lớn tuổi, phía bên kia là bếp và chỗ sinh hoạt của phụ nữ, trẻ nhỏ. Đây là trật tự xưa, nhiều nhà hôm nay đã sinh hoạt lẫn, nhất là khi nhà sàn được sửa lại làm nơi đón khách du lịch.

Nếu bạn ở homestay trong một bản Thái, chủ nhà thường đã dành sẵn khu cho khách ngủ, xa gian hóng. Bạn chỉ cần không đi vào khu ấy, không treo quần áo, không đặt ba lô ở đó. Muốn xem hay hỏi về gian thờ, đợi lúc chủ nhà rảnh rồi xin phép, nhiều người rất sẵn lòng kể.

Những dịp người Thái mời ma nhà về

Lịch lễ của người Thái thay đổi theo nhóm và theo bản. Bảng sau gom những dịp được nhắc nhiều trong ghi chép và lời kể; gia đình bạn có thể giữ thêm hoặc bớt.

DịpLàm gìÝ nghĩa với ma nhà
Dâng cơm định kỳNhiều nhà Thái Đen dâng cơm, thức ăn ở gian hóng theo chu kỳ ngày trong thángMa nhà như vẫn ăn cùng con cháu
Lễ xên hươnLễ lớn mời ma nhà, con cháu, con rể về đủĐoàn tụ, cảm tạ ông bà, báo việc nhà
Tết Nguyên đánLàm cỗ, mời ma nhà ăn TếtBắt đầu năm mới cùng ông bà
Cơm mớiDâng gạo mới, cá, rau mùaBáo mùa màng, mời ông bà ăn trước
Cưới hỏiBáo ma nhà có người về hoặc có người điGhi nhận thay đổi người trong nhà
Tang lễĐưa người mất về với ma nhà, theo nghi lễ riêngNgười mất trở thành một trong các ma nhà

Chu kỳ dâng cơm và tần suất làm xên hươn mỗi nhà một khác: có nhà làm hằng năm, có nhà vài năm một lần khi đủ điều kiện. Không có số lần nào là "đủ"; người Thái coi trọng việc con cháu cùng có mặt hơn là làm to hay nhỏ.

Một chi tiết người trẻ hay bỏ qua: trong mỗi dịp, người già thường gọi tên từng đời ma nhà theo thứ tự. Nếu bạn ngồi gần và được phép, ghi lại thứ tự ấy. Đó gần như là một bản gia phả nói, nhiều gia đình không còn bản viết nào khác.

Lễ xên hươn: mời tổ tiên về cùng con cháu

"Xên hươn" có thể hiểu là lễ cúng nhà. Đây là dịp lớn nhất trong năm hoặc trong vài năm của một gia đình Thái Đen dành cho ma nhà. Gia đình chuẩn bị nhiều ngày, mời thầy làm lễ, mời họ hàng, đặc biệt là các con rể. Mâm lễ đặt ở gian hóng, người làm lễ đọc lời mời các đời ma nhà về, kể việc của nhà trong thời gian qua.

Sau phần lễ là phần ăn uống của cả họ, có khi kéo dài đến khuya, có hát, có rượu cần. Với người trẻ, đây là dịp gặp đủ họ hàng hai bên, nghe người già kể về các đời trên, biết nhà mình thuộc dòng nào. Người làm ăn xa thường cố về dịp xên hươn của nhà cha mẹ.

Hôm nay xên hươn ở nhiều nơi được làm gọn hơn, thời gian ngắn hơn, lễ vật bớt đi. Một số gia đình gộp xên hươn vào dịp Tết hoặc dịp con cháu về đông. Điều được giữ lại gần như nguyên vẹn là ý: ma nhà được mời về, con cháu ngồi cùng nhau.

Nếu bạn được một người bạn Thái mời dự xên hươn, đó là lời mời thân. Hỏi bạn nên mang gì, thường là rượu hoặc một món quà nhỏ. Khi lễ đang diễn ra ở gian hóng, ngồi ở khu khách, giữ yên lặng, chỉ chụp ảnh khi chủ nhà gật đầu. Đến phần ăn uống thì cứ vui cùng mọi người.

Con rể và con dâu trong nếp thờ của người Thái

Một nét người Kinh hay ngạc nhiên là vai của con rể trong gia đình người Thái. Theo ghi chép về người Thái Đen, con rể có vai trò rất lớn trong các việc lớn của nhà vợ, nhất là tang lễ của bố mẹ vợ: con rể lo nhiều phần việc mà con trai ruột không làm. Vì thế nhà có nhiều con gái là nhà có nhiều người lo việc.

Người Thái xưa có tục ở rể: chàng trai về ở nhà vợ một thời gian, làm việc cho nhà vợ trước khi đưa vợ về nhà mình. Thời gian ở rể xưa có thể nhiều năm, nay thường rút ngắn rất nhiều hoặc chỉ còn là nghi thức. Trong thời gian ấy, chàng rể học nếp nhà vợ, biết ma nhà bên ấy.

Con dâu về nhà chồng thì làm lễ để thuộc ma nhà chồng. Theo nếp cũ, con dâu giữ khoảng cách với gian hóng và với bố chồng, anh chồng; hôm nay nhiều nhà đã nới, nhất là ở thị trấn. Đây là chuyện mỗi gia đình tự quyết, người ngoài không nên đánh giá.

Câu nên nói khi bạn là người Kinh về làm rể một nhà Thái: "Con mới về, nếp nhà mình con chưa biết, có việc gì con làm được bố mẹ cứ bảo con." Người Thái quý chàng rể chịu làm, chịu học, hơn là chàng rể nói hay.

Ghi lại dòng họ và nếp thờ theo cách người Thái

Người Thái có chữ viết riêng từ lâu, nhiều gia đình còn giữ sổ ghi chép bằng chữ Thái cổ. Con cháu không đọc được chữ ấy vẫn có thể ghi lại nếp nhà theo các bước:

  1. Hỏi người già nhà mình thuộc dòng họ nào, dòng ấy giữ những điều kiêng gì, vì sao.
  2. Ghi tên các đời ma nhà mà người già còn nhớ, theo cách gọi tiếng Thái và nghĩa tiếng Việt.
  3. Hỏi nhà mình làm xên hươn bao lâu một lần, lần gần nhất là năm nào, ai làm lễ.
  4. Ghi tên các con rể, con dâu trong nhà và vai của họ trong lần xên hươn, tang lễ gần nhất.
  5. Nếu nhà còn sổ chữ Thái cổ, chụp lại từng trang, nhờ người biết chữ đọc và ghi nghĩa.

Mẫu ghi một trang: Gia đình ông Lò Văn Pọm (giả định), bản F, xã G. Dòng họ: …, điều dòng họ kiêng: …. Ma nhà các đời nhớ được: …. Xên hươn lần gần nhất: năm …, người làm lễ: …. Con rể lo việc: …. Người kể, người ghi, ngày ghi: ….

Lỗi hay gặp là dịch tên lễ và tên gọi ma nhà sang tiếng Việt rồi bỏ mất từ gốc tiếng Thái. Đời sau đọc bản tiếng Việt không biết phải hỏi người già bằng từ gì. Luôn giữ hai cột: âm tiếng Thái và nghĩa tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

Ma nhà của người Thái có phải là ma theo nghĩa đáng sợ không?

Không. Ma nhà là cách dịch quen của từ tiếng Thái chỉ những người đã khuất thuộc về một gia đình, gần nghĩa với tổ tiên, ông bà của người Kinh. Người Thái thờ ma nhà với lòng kính trọng, không mang ý sợ hãi.

Gian hóng là gì?

Gian hóng là gian thờ ma nhà trong nhà sàn của người Thái Đen, thường ở phía trong gần cột chính. Đây là chỗ riêng nhất của ngôi nhà, khách không bước vào, và trong các lễ lớn là nơi đặt mâm mời tổ tiên.

Lễ xên hươn bao lâu làm một lần?

Tuỳ gia đình. Có nhà làm hằng năm, có nhà vài năm một lần khi con cháu về đông và đủ điều kiện. Hôm nay nhiều nhà làm gọn hơn trước hoặc gộp vào dịp Tết, nhưng vẫn giữ ý mời ma nhà về cùng con cháu.

Thái Đen và Thái Trắng thờ tổ tiên có khác nhau không?

Có khác ở nhiều chi tiết, như cách bố trí chỗ thờ, tên gọi và lịch lễ, và trong mỗi nhóm còn khác theo từng vùng. Những mô tả kỹ về gian hóng và xên hươn phần nhiều là của người Thái Đen. Muốn biết rõ thì hỏi chính gia đình mình đang tìm hiểu.

Con rể người Kinh lấy vợ người Thái cần biết gì?

Biết rằng con rể có vai trò lớn trong các việc của nhà vợ, nhất là tang lễ và xên hươn. Hỏi vợ và bố mẹ vợ về nếp nhà, có mặt khi nhà có việc, chịu làm và chịu học. Nhà vợ thường thương chàng rể như vậy.

Ở homestay nhà sàn người Thái cần tránh điều gì?

Không vào gian thờ, không treo đồ hay đặt hành lý gần đó, không ngủ hướng chân về phía ấy, không chụp ảnh gian thờ khi chưa xin phép. Ngủ ở khu chủ nhà dành cho khách và hỏi khi chưa rõ là đủ lịch sự.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138