Người Ê Đê nhớ tổ tiên theo dòng mẹ, trong không gian nhà dài nơi nhiều thế hệ con gái cùng sống; khi có người mất, gia đình giữ mả và mang cơm nước ra mộ một thời gian, rồi làm lễ bỏ mả để tiễn người ấy đi hẳn về với ông bà. Ông bà, tổ tiên được mời về trong các lễ cúng của nhà dài, bên ché rượu cần và tiếng chiêng.
Bài này mô tả những nét chung theo ghi chép dân tộc học về người Ê Đê, đặt cạnh những thay đổi của buôn làng hôm nay, khi nhiều gia đình đã theo những đạo khác và nhiều nghi lễ cũ được làm gọn hay thôi làm. Các dân tộc Tây Nguyên khác như Gia Rai, Ba Na cũng có lễ bỏ mả với cách làm riêng; ở đây chỉ nói về người Ê Đê.
Nhà dài và dòng mẹ: tổ tiên của người Ê Đê là ai
Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ: con cái mang họ mẹ, thuộc dòng họ mẹ. Khi cưới, theo nếp truyền thống, nhà gái đi hỏi chồng, người chồng về sống ở nhà vợ. Con gái ở lại nhà mẹ, nên ngôi nhà dài được nối thêm mỗi khi có thêm một gia đình con gái, có nhà dài hàng chục mét, nhiều thế hệ cùng ở.
Trong nhà dài, người phụ nữ lớn tuổi có vai trò chủ nhà, quyết các việc lớn cùng những người đàn ông trong dòng họ mẹ như cậu, anh em trai của mẹ. Tổ tiên với người Ê Đê vì thế là các bà, các mẹ của dòng, cùng những người đàn ông thuộc dòng ấy. Người chồng về ở nhà vợ vẫn thuộc dòng họ mẹ mình.
Nhà dài không chỉ là chỗ ở mà là chỗ giữ của chung của dòng: ché, chiêng, ghế dài kpan dành cho người chơi chiêng. Những vật này qua nhiều đời được truyền lại, gắn với ký ức của các bà, các mẹ đã khuất. Nói đến một chiếc ché cổ, người già thường kể nó có từ đời bà nào, đổi bằng gì, đã có mặt trong những lễ nào.
Khi một người trong nhà dài mất, cả buôn đến chia buồn. Tiếng chiêng tang vang lên, người thân ngồi quanh quan tài, kể lại chuyện của người đã khuất. Những ngày ấy, nhà dài như mở ra cho cả buôn. Người già nói rằng nhìn cách buôn làng đến với một đám tang là biết người mất đã sống thế nào với mọi người. Đây cũng là lúc trẻ con trong nhà nghe nhiều nhất về các đời trước, vì ai đến cũng có một chuyện để kể.
Hôm nay số nhà dài truyền thống ít đi, nhiều gia đình ở nhà riêng. Nhưng cách tính dòng họ theo mẹ, việc con theo họ mẹ, vai trò của cậu trong các việc lớn, vẫn được giữ ở rất nhiều gia đình Ê Đê.
Lễ cúng trong nhà dài: mời ông bà về bên ché rượu
Theo nếp truyền thống, người Ê Đê làm nhiều lễ cúng trong năm và trong đời một con người: lễ đặt tên cho trẻ, lễ cúng sức khoẻ, lễ mừng lúa mới, lễ mừng nhà mới. Trong các lễ ấy, bên cạnh việc mời các Yang, tức các vị thần theo quan niệm truyền thống, người làm lễ mời cả hồn ông bà về uống rượu cần, chứng kiến niềm vui của con cháu.
Không gian lễ là gian khách của nhà dài, nơi đặt ché rượu, treo chiêng. Người làm lễ thường là người đàn ông có uy tín được mời đến, đọc lời khấn bằng tiếng Ê Đê. Sau lễ, mọi người uống rượu cần theo lượt, chiêng nổi lên, và trong lời hát, lời kể của người già, chuyện các đời trước lại được nhắc.
Người Ê Đê ít có bàn thờ tổ tiên cố định kiểu người Kinh. Ông bà được mời về trong lễ, rồi đi, không "ở" một góc cố định trong nhà. Đây là điểm người Kinh hay thấy lạ, nhưng ý nhớ ông bà vẫn rõ: chẳng có niềm vui lớn nào của nhà dài mà vắng ông bà.
Cách làm lễ, lễ vật, lời khấn khác nhau theo từng buôn và từng gia đình. Muốn biết rõ, bạn nên hỏi người già trong buôn, những người còn nhớ lời và trình tự.
Từ giữ mả đến lễ bỏ mả
Lễ bỏ mả là nét được nhắc nhiều nhất khi nói về tục tưởng nhớ người đã khuất ở Tây Nguyên. Bảng dưới mô tả trình tự chung ở người Ê Đê theo các ghi chép; thời gian và cách làm cụ thể khác nhau theo buôn và theo điều kiện từng gia đình.
| Giai đoạn | Gia đình thường làm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Sau tang lễ | Chôn cất ở khu mộ của buôn, dựng mái che trên mộ | Người mất vẫn được coi như còn gần gia đình |
| Thời gian giữ mả | Người nhà mang cơm nước ra mộ, chăm sóc mộ | Tiếp tục chăm người đã khuất như khi còn sống |
| Chuẩn bị bỏ mả | Gia đình và dòng họ góp sức, chuẩn bị lễ vật, rượu, mời buôn làng | Dọn đường cho cuộc chia tay cuối cùng |
| Lễ bỏ mả | Làm lễ tại mộ và ở nhà, có chiêng, rượu cần, cả buôn cùng dự | Tiễn người mất đi hẳn về với ông bà tổ tiên |
| Sau lễ | Thôi chăm mộ, mộ dần trở về với rừng | Người sống bước tiếp, người goá có thể đi bước nữa |
Người ngoài đôi khi thấy lạ khi sau lễ bỏ mả, gia đình không còn chăm mộ. Theo quan niệm truyền thống, việc ấy không phải là quên, mà là đã làm trọn trách nhiệm: người mất đã được tiễn về đúng chỗ, người sống được phép sống tiếp.
Khi buôn làng có nhiều đạo khác nhau
Từ nhiều chục năm nay, một phần đông người Ê Đê theo đạo Tin Lành hoặc Công giáo. Ở những gia đình này, nhiều nghi lễ truyền thống như cúng Yang, lễ bỏ mả được thay bằng nghi thức của đạo mình: tang lễ có cầu nguyện, mộ được chăm sóc theo cách khác, ngày giỗ có nơi được thay bằng buổi cầu nguyện tưởng nhớ.
Trong một buôn, có khi có gia đình theo đạo, có gia đình giữ nếp cũ, có nhà dài mà người trong nhà theo những đường khác nhau. Các gia đình Ê Đê dung hoà theo nhiều cách: cùng giữ tiếng chiêng ở những dịp vui chung của buôn, cùng kể sử thi, cùng nhớ tên các bà, các mẹ trong dòng. Cách tưởng nhớ khác nhau, nhưng dòng mẹ vẫn là dòng mẹ.
Khi viết hay nói về người Ê Đê hôm nay, nên tránh hai cái bẫy: coi nếp cũ là "lạc hậu" phải bỏ, hoặc coi người theo đạo mới là "mất gốc". Cả hai cách nhìn đều không công bằng với những gia đình đang tự chọn con đường của mình.
Một ví dụ giả định cho thấy sự dung hoà ấy: trong một nhà dài ở buôn K, người mẹ giữ nếp cũ, hai con gái theo đạo. Đến ngày lễ mừng lúa mới, người mẹ mời già làng làm lễ, hai con gái không dự phần khấn nhưng vẫn nấu cơm, mời khách và ngồi nghe chiêng. Khi người mẹ kể chuyện các bà trong dòng, cả nhà cùng ngồi nghe như nhau.
Nếu bạn là người Kinh có bạn đời người Ê Đê, câu hỏi nên đặt ra sớm là: gia đình bên ấy giữ nếp nào, có những dịp nào bạn nên có mặt. Câu trả lời mỗi nhà một khác.
Đến buôn Ê Đê khi có lễ: những điều khách nên biết
Nhiều buôn Ê Đê đón khách du lịch, nhiều bạn trẻ đến tìm hiểu. Vài điều giúp bạn dự lễ hoặc ghé buôn đúng mực:
- Chào già làng, chủ nhà trước. Đến buôn, hỏi người dẫn đường nên chào ai trước, xin phép trước khi vào nhà dài.
- Thấy dấu hiệu nhà đang có việc riêng thì hỏi. Ở một số buôn, gia đình đánh dấu trước cửa khi đang có lễ riêng không tiếp khách lạ. Thấy vậy thì hỏi người dẫn đường, đừng tự vào.
- Uống rượu cần theo lượt. Chủ nhà mời thì uống theo lượt, uống ít cũng được, không từ chối thẳng. Không tự ý rút cần hay đổi ché.
- Không chạm vào ché, chiêng khi chưa được mời. Đây là của quý của dòng họ, có chiếc qua nhiều đời.
- Khu mộ, nhà mồ: không trèo, không ngồi lên, không mang bất cứ vật gì ở đó đi, chụp ảnh thì xin phép.
- Câu cảm ơn đơn giản: "Cháu cảm ơn già, cảm ơn nhà mình đã cho cháu ngồi cùng." Người già trong buôn quý khách biết lắng nghe hơn khách hỏi nhiều.
Lễ bỏ mả là lễ của gia đình có người mất. Dù được mời, khách vẫn nên nhớ đây là cuộc chia tay cuối của người ta với người thân; vui cùng buôn làng nhưng giữ chừng mực.
Giữ lại ký ức dòng mẹ: gợi ý cho người trẻ Ê Đê
Nhiều bạn trẻ Ê Đê học và làm việc ở thành phố, ít khi về nhà dài. Những bước nhỏ sau giúp giữ lại những điều chỉ còn ở người già:
- Hỏi mẹ, bà tên các bà, các mẹ trong dòng mà người còn nhớ, ghi theo thứ tự đời.
- Hỏi tên dòng họ mẹ, những dòng họ có quan hệ thông gia lâu đời với dòng mình.
- Chụp ảnh ché, chiêng của nhà, hỏi mỗi chiếc có từ đời ai, đã dự những lễ nào.
- Xin phép ghi âm khi người già kể sử thi, hát hoặc kể chuyện các lễ ngày xưa.
- Ghi lại những lễ nhà mình còn làm hoặc đã thôi làm, vì sao thôi.
Mẫu ghi một trang: Nhà dài của bà H'Lan (giả định), buôn K. Dòng họ mẹ: …. Các bà, các mẹ trong dòng nhớ được: …. Ché, chiêng của nhà và câu chuyện: …. Lễ còn giữ: …. Lễ đã thôi làm, năm nào, vì sao: …. Người kể, người ghi, ngày ghi: ….
Lỗi hay gặp là chỉ ghi bằng tiếng Việt và bỏ tên gọi tiếng Ê Đê. Hãy ghi cả hai, và nhờ người lớn kiểm tra cách viết tên riêng, vì đời sau sẽ cần chính những tên ấy.
Câu hỏi thường gặp
Lễ bỏ mả của người Ê Đê là gì?
Là lễ tiễn người đã khuất đi hẳn về với ông bà tổ tiên, làm sau một thời gian gia đình giữ mả và mang cơm nước ra mộ. Lễ có chiêng, rượu cần, cả buôn cùng dự. Sau lễ, gia đình thôi chăm mộ và người sống bước tiếp cuộc sống của mình.
Vì sao người Ê Đê không chăm mộ sau lễ bỏ mả?
Theo quan niệm truyền thống, sau lễ bỏ mả người mất đã về với tổ tiên, trách nhiệm của người sống đã trọn. Việc thôi chăm mộ không phải là quên, mà là đã tiễn đưa đầy đủ. Nhiều gia đình theo đạo hôm nay có cách làm khác.
Người Ê Đê có bàn thờ tổ tiên trong nhà không?
Theo nếp truyền thống, người Ê Đê ít có bàn thờ tổ tiên cố định như người Kinh. Ông bà được mời về trong các lễ cúng của nhà dài, bên ché rượu cần và tiếng chiêng. Hôm nay mỗi gia đình một cách, tuỳ đạo và nếp nhà.
Chế độ mẫu hệ của người Ê Đê thể hiện thế nào?
Con cái mang họ mẹ, thuộc dòng họ mẹ; khi cưới, người chồng về sống ở nhà vợ; con gái ở lại và nhà dài được nối thêm. Người phụ nữ lớn tuổi có vai trò chủ nhà, cùng các cậu là anh em trai của mẹ bàn việc lớn.
Khách du lịch có được dự lễ bỏ mả không?
Có thể, nếu được gia đình hoặc buôn làng mời. Khách nên đi cùng người dẫn đường quen buôn, chào già làng, xin phép trước khi chụp ảnh và nhớ đây là lễ chia tay của một gia đình có người mất, vui cùng nhưng giữ chừng mực.
Gia đình Ê Đê theo đạo mới còn tưởng nhớ tổ tiên không?
Có, theo cách của đạo mình như cầu nguyện, viếng mộ, tưởng niệm. Nhiều gia đình vẫn giữ cách tính dòng họ theo mẹ, vẫn kể chuyện các bà các mẹ và cùng buôn giữ tiếng chiêng trong những dịp vui chung.