TonKinh.comTôn Kính
Gia phả dòng họ

Gia phả là gì: tộc phả, phả hệ, phả đồ khác nhau ra sao và vì sao dòng họ ghi chép

Gia phả là sổ ghi các đời của một dòng họ hay gia đình. Phân biệt tộc phả, phả hệ, phả đồ, cách đọc cuốn phả lần đầu, ai giữ, và nhà mình đang có gì.

An elderly Vietnamese woman in a brown ao ba ba lifts a lacquered wooden box from a high shelf inside a dim ancestral hall, low angle from behind, shafts of afternoon light

Gia phả là cuốn sổ ghi lại các đời của một dòng họ hay một gia đình: ai là con của ai, sống thế nào, mất ngày nào, nằm ở đâu, và các nhánh đã tách ra như thế nào. Gia phả của cả một họ thường gọi là tộc phả; phả hệ là cách nói chung cho chuỗi quan hệ cha mẹ con cái; còn phả đồ là sơ đồ vẽ các đời ấy trên một trang.

Bài này giải thích các tên gọi, cách cầm một cuốn gia phả lần đầu mà không bị lạc, những lý do các dòng họ đến nay vẫn ghi chép, ai giữ gia phả và giữ ở đâu, sự khác nhau giữa gia phả của họ, của chi và của một gia đình, một danh sách để bạn tự kiểm xem nhà mình đang có những gì, và những hiểu lầm hay gặp khi nói về gia phả.

Gia phả, tộc phả, phả hệ, phả đồ: các tên gọi

Các chữ này hay được dùng lẫn cho nhau. Bảng dưới là cách hiểu phổ biến, để bạn đọc tài liệu hay nghe người già nói mà không bị lẫn.

Tên gọiThường dùng để chỉVí dụ dùng trong câu
Gia phảSổ ghi các đời của một gia đình hoặc một dòng họ, cách gọi chung nhấtNhà mình có gia phả từ đời cụ cố
Tộc phảGia phả của cả một họ, gồm mọi chiTộc phả họ Nguyễn ở làng ven sông ghi tám chi
Chi phảGia phả riêng của một chi trong họChi ba vừa soạn lại chi phả
Phả hệChuỗi quan hệ huyết thống qua các đời, dùng cả ngoài chuyện dòng họLần theo phả hệ thì hai nhà chung một cụ tổ
Phả đồSơ đồ các đời vẽ trên một hay vài trangPhả đồ treo ở nơi thờ chung chỉ vẽ đến cấp chi
Phả kýPhần văn kể nguồn gốc, lịch sử của họ, thường ở đầu sáchPhả ký kể cụ tổ về làng dựng nhà ven sông

Trong đời thường, người ta nói "gia phả" cho hầu hết các trường hợp trên, và điều đó không sai. Chỉ khi một họ có nhiều chi, mỗi chi có sổ riêng, việc phân biệt tộc phả với chi phả mới thật sự cần, để biết đang nói đến cuốn nào.

Cầm cuốn gia phả lần đầu: đọc theo thứ tự nào

Một cuốn gia phả dày vài trăm tên dễ làm người mới đọc thấy rối. Đọc theo thứ tự sau thì chỉ trong một buổi đã định hướng được:

  1. Đọc lời đầu sách hoặc phả ký trước. Biết ai soạn, soạn năm nào, dựa trên nguồn gì, để hiểu mức tin cậy của từng phần.
  2. Tìm trang quy ước hoặc cách đọc, nếu có: họ dùng chữ chi, phái thế nào, đánh số đời từ đâu, ký hiệu nào cho người đã mất.
  3. Mở phả đồ, tìm tên ông bà mình, rồi lần ngược lên đời trên cùng bằng ngón tay. Đếm xem mình là đời thứ mấy.
  4. Lật đến phần ghi chi tiết của cha mẹ, ông bà, đọc kỹ các dòng về mình và gia đình mình, xem có gì cần bổ sung.
  5. Đọc phần của cụ tổ và các cụ đời trên, chú ý những đoạn kể chuyện đời sống.
  6. Đọc phần mộ phần, ngày giỗ và sổ sửa đổi ở cuối sách.

Nếu thấy chỗ sai hay thiếu về gia đình mình, ghi ra giấy kèm nguồn rồi gửi cho người giữ gia phả, đừng sửa tay lên bản chung. Đó vừa là phép lịch sự, vừa giữ cho bản chung không bị nhiều nét chữ chồng lên nhau.

Vì sao các dòng họ vẫn ghi gia phả

Để nhớ những người đã đi trước. Một cái tên có ghi lại thì người ấy còn được nhắc đến sau ba bốn đời. Không ghi lại thì phần lớn các gia đình chỉ nhớ được đến ông bà.

Để biết ngày giỗ và nơi an táng. Gia phả là chỗ con cháu ở xa tra ngày giỗ các cụ, biết mộ cụ nằm ở cánh đồng nào, nghĩa trang nào.

Để biết vai vế khi gặp nhau. Hai người cùng tuổi có thể là chú cháu trong họ. Gia phả giúp xưng hô cho đúng, nhất là với các nhánh ở xa ít gặp.

Để biết ai là họ gần. Ngày trước các gia đình xem gia phả để biết hai người có cùng huyết thống gần hay không trước khi bàn chuyện cưới hỏi. Nhiều nhà đến nay vẫn giữ thói quen tra cứu này.

Để giữ nếp nhà. Những lời dặn, cách đặt tên, nghề truyền thống, chuyện các cụ đã sống ra sao, được ghi lại thành một thứ con cháu đọc được.

Để các nhánh xa tìm về. Một dòng ghi "đi xa năm ..." trong gia phả có khi là sợi dây duy nhất cho con cháu nhánh ấy về sau tìm lại quê gốc.

Một trang gia phả trông như thế nào

Nhiều người chưa từng cầm một cuốn gia phả nên khó hình dung. Dưới đây là một đoạn mẫu tự soạn, tên giả định, theo cách ghi phổ biến của các bản soạn mới:

  • Đời thứ tư. Chi ba.
  • Ông Nguyễn Văn Tâm, thường gọi ông Hai Tâm, con thứ hai của cụ Nguyễn Hữu Lộc. Sinh khoảng năm ..., mất ngày ... tháng ... âm lịch năm ... Mộ ở nghĩa trang xã C, khu phía đông.
  • Vợ: bà Trần Thị Sen, người làng bên sông.
  • Ông bà sinh ba người con: Nguyễn Văn Phúc, Nguyễn Thị Mai, Nguyễn Văn Hiền (xem đời thứ năm).
  • Ông làm nghề đóng thuyền, từng đứng ra sửa mái nơi thờ chi ba.

Mỗi họ trình bày một khác, có họ dùng bảng, có họ viết liền thành đoạn văn, nhưng hầu như cuốn nào cũng có đủ những ý trên: tên, cha mẹ, năm sinh năm mất, nơi an táng, vợ hoặc chồng, các con và đôi dòng về đời sống. Đọc quen một trang như vậy, bạn sẽ đọc được hầu hết các cuốn gia phả khác.

Ai giữ gia phả và giữ ở đâu

Theo nếp quen ở nhiều nơi, bản tộc phả chính được giữ ở nơi thờ chung của họ, do trưởng họ hoặc người trông coi nơi thờ bảo quản. Mỗi chi thường có thêm bản chi phả riêng, do trưởng chi hoặc người soạn giữ. Ngày xưa, khi phả được chép tay, các chi thường chép ra nhiều bản để mỗi chi có một bản, nhờ vậy khi một bản mất, các bản khác vẫn còn.

Ngày nay, cách làm phổ biến là một bản chính bằng giấy ở nơi thờ chung, một hoặc vài bản sao ở các chi, cộng thêm ảnh chụp và bản đánh máy lưu ở nhiều nơi. Người giữ bản chính nên được họ cử ra và ghi tên vào biên bản họp, kèm quy ước bàn giao khi người ấy không tiếp tục được.

Gia phả không nên để ở chỗ ẩm, gần bếp hay gần nơi thắp hương lâu giờ. Một chiếc hộp gỗ hoặc hộp giấy có nắp, đặt trên kệ cao, nơi khô thoáng, là đủ. Bản chính ít lấy ra; khi con cháu muốn đọc, đưa bản sao hoặc bản số.

Gia phả của họ, của chi và của một gia đình khác nhau thế nào

Không phải ai cũng cần làm tộc phả cho cả họ. Nhiều nhà bắt đầu bằng gia phả gia đình, rồi nối dần lên. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang cần loại nào.

Gia phả gia đìnhChi phảTộc phả
Phạm viTừ ông bà hoặc cụ cố trở xuốngMột chi, từ người lập chi trở xuốngCả họ, từ cụ tổ
Số người thường gặpVài chụcVài chục đến vài trămVài trăm đến vài nghìn
Ai quyết địnhGia đìnhHọp chiHọp họ, có các trưởng chi
Thời gian làmVài tuần đến vài thángVài tháng đến một nămThường nhiều năm
Hợp khiHọ chưa có phả, muốn bắt đầu nhỏHọ đông, mỗi chi lo phần mìnhHọ đã có tổ chức, có nơi thờ chung

Gia phả gia đình làm tốt là viên gạch đầu tiên cho chi phả, và nhiều chi phả hợp lại thành tộc phả. Bắt đầu nhỏ không có gì là thiếu sót; cái quan trọng là ghi đúng và ghi rõ nguồn.

Tự kiểm: nhà mình đang có những gì

Trước khi nghĩ đến việc lập hay bổ sung gia phả, đánh dấu những thứ dưới đây mà gia đình bạn đang có hoặc biết ai đang giữ:

  • Một cuốn gia phả cũ, chép tay, đánh máy hay in, của họ hoặc của chi.
  • Bài vị, ảnh thờ của các cụ, có ghi tên, ngày mất.
  • Sổ ghi ngày giỗ do ông bà hoặc cha mẹ ghi.
  • Ảnh chụp bia mộ của các cụ, hoặc biết rõ mộ các cụ ở đâu.
  • Giấy tờ cũ có ghi quê quán của ông bà, cụ cố.
  • Người cao tuổi trong họ còn minh mẫn, có thể kể chuyện.
  • Tên người đang giữ việc của họ hay của chi.
  • Một nhóm liên lạc của họ hàng.

Có từ bốn mục trở lên là bạn đã có đủ để bắt đầu một gia phả gia đình ngay. Ít hơn thì bắt đầu bằng việc hỏi chuyện người cao tuổi và chụp ảnh bia mộ, hai việc này làm sớm ngày nào tốt ngày ấy.

Những hiểu lầm hay gặp về gia phả

Chỉ họ lớn mới có gia phả. Gia đình nào cũng có thể có gia phả, từ ba bốn đời trở lên. Nhiều cuốn tộc phả đồ sộ bắt đầu từ một cuốn sổ của một gia đình.

Gia phả phải viết bằng chữ Hán. Phả cũ thường bằng chữ Hán Nôm vì đó là chữ của thời ấy. Gia phả soạn mới viết bằng chữ quốc ngữ là bình thường.

Gia phả chỉ ghi con trai. Phả cũ nhiều nơi ghi như vậy, nhưng các họ soạn mới hiện thường ghi đủ con gái, kèm chồng và con. Mỗi họ tự quyết cách ghi.

Gia phả có giá trị như giấy tờ hộ tịch. Gia phả là tư liệu của gia đình, dòng họ. Những việc như khai sinh, thừa kế, đất đai vẫn dựa trên giấy tờ do cơ quan nhà nước cấp; gia phả chỉ có thể là tư liệu tham khảo khi cần.

Đã có gia phả thì không cần sửa. Gia phả sống được là nhờ được bổ sung đều đặn. Một cuốn phả không ai cập nhật sau vài chục năm sẽ thiếu cả một hai đời.

Câu hỏi thường gặp

Gia phả và tộc phả khác nhau thế nào?

Gia phả là cách gọi chung cho sổ ghi các đời của một gia đình hay một họ. Tộc phả thường chỉ gia phả của cả một họ, gồm mọi chi. Trong đời thường người ta hay dùng chữ gia phả cho cả hai, điều đó không sai.

Phả đồ là gì?

Phả đồ là sơ đồ vẽ các đời của một họ hay một chi trên một hay vài trang, mỗi người một ô, có đường nối cha mẹ với con. Phả đồ giúp nhìn tổng thể; chi tiết từng người nằm ở phần ghi chép trong cuốn gia phả.

Nhà không có gia phả thì có sao không?

Không sao. Nhiều gia đình chưa có gia phả và vẫn giữ được nếp thờ cúng, nhớ ngày giỗ. Nếu muốn, có thể bắt đầu bằng gia phả gia đình vài đời, hỏi chuyện người cao tuổi và chụp ảnh bia mộ.

Ai được đọc gia phả của dòng họ?

Thường con cháu trong họ đều được đọc, nhưng bản chính được giữ cẩn thận và ít lấy ra. Con cháu đọc bản sao hoặc bản số. Phần thông tin của người đang sống nên giới hạn trong họ, không đưa rộng ra ngoài.

Gia phả có dùng làm bằng chứng thừa kế được không?

Gia phả là tư liệu của dòng họ, không thay cho giấy tờ hộ tịch hay giấy tờ đất đai. Khi có việc liên quan đến thừa kế, cần hỏi cơ quan có thẩm quyền và dựa trên giấy tờ hợp lệ; gia phả chỉ có thể là tư liệu tham khảo.

Gia phả nên bắt đầu ghi từ đâu khi chưa có gì?

Bắt đầu từ người cao nhất mà gia đình còn biết chắc tên và quan hệ, thường là ông bà hoặc cụ cố, rồi ghi xuống đến các cháu. Những gì xa hơn ghi riêng dưới dạng lời kể để sau này tìm thêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138