Xây hay sửa mộ cho ông bà nên đi theo ba bước: bàn trong nhà cho thống nhất về kiểu mộ và cách chia chi phí, hỏi nghĩa trang về quy định kích thước và kiểu xây, rồi mới tìm thợ và giám sát từng phần. Phần lớn rắc rối không đến từ kỹ thuật mà từ việc bỏ qua bước một hoặc bước hai.
Bài này giúp gia đình nhận ra khi nào mộ cần sửa, những câu nên chốt trong nhà, điều cần hỏi ban quản lý nghĩa trang, cách làm việc với thợ kèm mẫu thoả thuận ngắn, và danh sách kiểm tra khi nhận mộ. Bài không bàn chọn hướng hay chọn ngày; phần đó mỗi nhà theo nếp riêng, thường hỏi người lớn tuổi trong họ.
Dấu hiệu ngôi mộ cần sửa
Đi thăm mộ dịp cuối năm hoặc sau mùa mưa là lúc nhìn rõ nhất. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy nên tính chuyện sửa, không nhất thiết phải xây mới.
- Lún hoặc nghiêng. Thành mộ nghiêng về một phía, nắp mộ lệch, đất quanh chân mộ sụt xuống.
- Nứt. Vết nứt chạy qua thành mộ hoặc nền, nước mưa ngấm vào được.
- Bong lớp ốp. Gạch, đá ốp bị bong hoặc vỡ, mép sắc có thể làm người đi thăm bị thương.
- Bia mờ hoặc vỡ. Chữ trên bia không còn đọc được, con cháu đời sau khó nhận ra.
- Đọng nước. Mặt nền quanh mộ trũng, nước đọng lâu sau mưa.
- Cây mọc sát. Rễ cây lớn đội nền hoặc thành mộ.
- Mộ quá thấp so với lối đi. Sau nhiều năm lối đi được đắp cao, mộ cũ thành trũng, nước dồn vào.
Ghi lại bằng ảnh, chụp cả mộ từ bốn phía và cận cảnh chỗ hỏng. Ảnh này dùng khi bàn trong nhà, khi hỏi thợ và để so sánh sau khi sửa xong. Nhiều khi chỉ cần sửa phần nền và bia, không phải đập đi xây lại. Hỏi thêm một thợ thứ hai nếu thợ đầu tiên chỉ khuyên đập bỏ toàn bộ.
Những câu cần chốt trong nhà trước khi gọi thợ
Sửa hay xây mới. Sửa giữ được nét cũ mà ông bà quen, chi phí nhẹ hơn; xây mới làm được một lần lâu dài. Có nhà giữ nguyên bia cũ dù xây mới phần mộ, coi đó là kỷ vật.
Kiểu mộ. Đơn giản hay cầu kỳ, ốp đá hay trát vữa sơn. Nên hợp với các mộ xung quanh, nhất là trong khu mộ họ, tránh một mộ quá to giữa hàng mộ nhỏ.
Ai đứng ra lo. Một người làm đầu mối liên hệ thợ và nghĩa trang, có quyền quyết những chuyện nhỏ phát sinh mà không phải hỏi cả nhà.
Chi phí chia thế nào. Chia đều, chia theo khả năng hay một người nhận lo; nói rõ và ghi lại. Người góp ít hơn không vì vậy mà bị coi nhẹ.
Có mời họ hàng không. Sửa mộ ông bà nội có liên quan đến các chú bác; báo trước là phép lịch sự, nhiều nhà còn được góp thêm công sức.
Làm vào lúc nào trong năm. Nhiều nhà tránh mùa mưa vì nền khó khô và đường vào lầy. Cũng nên tránh sát những dịp cả làng đi thăm mộ, khi nghĩa trang đông người mà công trình còn ngổn ngang vật liệu.
Vật liệu thường dùng và điều gia đình hay cân nhắc
Mỗi vùng quen một kiểu vật liệu. Bảng dưới không có giá vì giá thay đổi theo nơi và theo thời điểm; nó chỉ giúp gia đình hỏi thợ cho đúng câu.
| Vật liệu | Điểm được ưa | Điểm cần hỏi thợ |
|---|---|---|
| Gạch xây trát vữa, sơn | Dễ làm, dễ sửa, hợp mộ ở nghĩa trang làng | Sơn loại gì để bền nắng mưa, bao lâu nên sơn lại |
| Ốp gạch men | Sạch, dễ lau | Mặt men có trơn khi ướt không, keo dán có chịu nắng không |
| Đá tự nhiên | Bền, trang nghiêm, hợp khu mộ họ làm đồng bộ | Nguồn đá, độ dày, cách xử lý mặt đá để không rêu |
| Đá ghép khối, đá đúc | Đồng đều, lắp nhanh | Mối ghép có chắc không, có bị nước ngấm qua khe không |
| Bê tông đổ tại chỗ | Chắc phần nền | Thời gian chờ khô, cách chống nứt khi đất lún |
Trong khu mộ họ, nên thống nhất một kiểu vật liệu và màu sắc cho các mộ cùng đời hoặc cùng chi, để khu mộ trông ngay ngắn. Nếu một nhánh muốn làm khác, bàn trước với trưởng họ thay vì làm xong rồi mới báo.
Sửa mộ trong khu mộ họ: giữ hài hoà với các nhánh
Khi ngôi mộ cần sửa nằm trong khu mộ chung của dòng họ, việc sửa không còn là chuyện riêng của một nhà. Mộ cao hơn, to hơn hay đổi màu khác hẳn các mộ bên cạnh có thể khiến các nhánh khác chạnh lòng, nhất là với mộ các cụ ở đời trên.
Cách làm thường thấy là báo trưởng họ hoặc người trông coi khu mộ trước, nói rõ sửa những gì, có thay đổi kích thước không. Nếu các mộ quanh đó cũng xuống cấp, đây là dịp tốt để đề xuất sửa chung theo một kiểu, chia chi phí theo nhánh hoặc lấy từ quỹ họ. Một dòng họ giả định ở làng ven sông đã làm như vậy: một gia đình định sửa mộ ông nội, trưởng họ mời các nhánh họp, cuối cùng cả hàng mộ đời thứ ba được nâng nền và lát lối đi chung.
Câu nên nói khi báo với họ: "Nhà con định sửa lại mộ ông con cho hết lún, giữ đúng kích thước cũ, xin phép các chú các bác. Nếu họ thấy nên làm chung cả hàng thì nhà con xin góp phần."
Hỏi nghĩa trang và chuẩn bị giấy tờ
Nghĩa trang tập trung thường có quy định chặt; nghĩa trang làng thì theo nếp làng và quy định của xã. Các bước dưới đây áp được cho cả hai.
- Hỏi quy định kích thước, chiều cao, kiểu mộ được phép và có bản vẽ mẫu không.
- Hỏi thủ tục đăng ký sửa chữa: có cần đơn không, ai ký, mất bao lâu được chấp thuận.
- Hỏi giờ thợ được vào làm, chỗ để vật liệu, quy định dọn dẹp sau khi làm.
- Hỏi thợ bên ngoài có được vào không, hay phải dùng đội thợ của nghĩa trang.
- Ghi lại tên người trả lời và ngày hỏi. Nếu có giấy chấp thuận, giữ bản gốc và chụp ảnh gửi người trong nhà.
Ở nghĩa trang làng chưa có ban quản lý, hỏi trưởng thôn và người được giao trông coi. Nếu khu mộ họ nằm trên đất riêng, hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã về việc xây sửa trên khu đất đó, nhất là khi định mở rộng hoặc làm thêm tường bao.
Mẫu thoả thuận ngắn với thợ xây mộ
Nhiều gia đình ngại làm giấy tờ với thợ quen trong làng, nhưng một tờ thoả thuận ngắn giữ được cả tình lẫn việc. Mẫu dưới đây tự viết, tên là giả định; bạn thay theo việc của nhà mình.
Thoả thuận sửa mộ cụ ông Nguyễn Văn Bình. Bên gia đình: ông Nguyễn Văn An, đại diện các con cháu. Bên làm: ông Lê Văn Thành, thợ xây ở xã C. Phần việc: một, nâng nền mộ cao thêm cho hết đọng nước; hai, trát lại thành mộ, sơn màu như cũ; ba, giữ nguyên bia cũ, gắn lại cho chắc; bốn, lát gạch lối đi trước mộ. Không đập phá mộ bên cạnh, dọn sạch vật liệu thừa. Thời gian làm: từ ngày … đến ngày … Trả tiền ba đợt: khi bắt đầu, khi xong phần nền, khi gia đình nhận mộ. Phát sinh ngoài phần việc trên phải báo ông An và được đồng ý trước khi làm.
Điền mẫu cho đúng việc nhà mình: liệt kê từng phần việc bằng lời dễ hiểu, ghi rõ phần nào giữ nguyên. Phần tiền có thể ghi số hoặc chỉ ghi tỷ lệ mỗi đợt nếu trong nhà ngại. Lỗi hay gặp là thoả thuận miệng "làm cho đẹp", đến khi xong mỗi người hiểu chữ đẹp một kiểu.
Kiểm tra trước khi nhận mộ
Đi cùng ít nhất một người khác trong nhà, mang theo ảnh trước khi sửa để so. Danh sách dưới đây đi từ dưới lên trên.
- Nền mộ phẳng, nghiêng nhẹ ra ngoài để thoát nước; đổ thử một xô nước xem nước có chảy đi không.
- Thành mộ thẳng, không nứt chân chim; gõ nhẹ lớp ốp không nghe tiếng rỗng.
- Mép đá, gạch không sắc; góc cạnh được mài hoặc bo cho an toàn.
- Bia gắn chắc, chữ rõ, đúng tên, đúng năm; đọc lại từng chữ.
- Mộ bên cạnh không bị sứt mẻ, không còn vữa bắn vào.
- Vật liệu thừa, bao bì đã được dọn sạch.
- Kích thước đúng như nghĩa trang cho phép.
Chụp ảnh mộ sau khi sửa từ đúng các góc đã chụp trước đó, gửi vào nhóm gia đình. Nếu có chỗ chưa đạt, nói với thợ ngay tại chỗ và ghi rõ hẹn sửa, chưa trả đợt tiền cuối cho đến khi xong. Nói thẳng mà nhã nhặn, thợ quen trong làng thường sửa ngay.
Sau khi sửa xong: giữ cho lâu và kể cho con cháu
Một ngôi mộ sửa tốt có thể giữ được nhiều năm, nhưng vẫn cần ghé thăm định kỳ: nhổ cỏ, khơi rãnh thoát nước, lau bia. Nhiều nhà nhân dịp sửa mộ thống nhất luôn ai sẽ ghé mỗi quý, ai lo khi có hỏng nhỏ, để không phải chờ đến khi hỏng nặng mới bàn.
Đừng quên ghi lại: ngày sửa, phần việc đã làm, người thợ làm, ai góp chi phí. Một dòng trong sổ mộ phần hoặc gia phả giúp lần sửa sau biết lớp vật liệu bên dưới là gì, đã làm đến đâu. Với con cháu nhỏ, đưa các cháu cùng đi xem mộ sau khi sửa, kể ông bà là ai, vì sao cả nhà góp công làm việc này. Việc sửa mộ nhờ vậy không chỉ là việc xây dựng mà thành một câu chuyện của gia đình.
Mẫu một dòng ghi sổ: "Ngày … sửa mộ cụ ông Nguyễn Văn Bình: nâng nền, trát lại thành, giữ bia cũ; thợ ông Lê Văn Thành, xã C; các con góp đều bốn phần; ông Nguyễn Văn An đầu mối."
Câu hỏi thường gặp
Sửa mộ trong nghĩa trang có cần xin phép không?
Nhiều nghĩa trang tập trung yêu cầu đăng ký trước, có quy định về kích thước và kiểu mộ. Nghĩa trang làng thì hỏi trưởng thôn hoặc người trông coi. Hỏi trước giúp tránh phải đập đi làm lại.
Có nên giữ bia mộ cũ khi xây mới không?
Nhiều gia đình giữ bia cũ vì là kỷ vật, có thể gắn lại vào mộ mới hoặc đặt cạnh. Nếu bia mờ, có thể làm thêm bia mới và giữ bia cũ như một phần lịch sử.
Thợ xây mộ trong làng có cần làm giấy tờ không?
Một tờ thoả thuận ngắn ghi phần việc, thời gian và cách trả tiền giúp cả hai bên rõ ràng, giữ được tình làng nghĩa xóm khi có điều không như ý.
Mộ bị lún thì sửa thế nào?
Thường cần gia cố nền và nâng mặt mộ cho thoát nước. Nên mời thợ có kinh nghiệm đến xem tận nơi, chụp ảnh lưu lại và hỏi nghĩa trang trước khi làm phần nền.
Con cháu ở xa góp tiền sửa mộ thế nào cho minh bạch?
Người đầu mối ghi rõ khoản thu, khoản chi, kèm ảnh tiến độ, gửi vào nhóm gia đình. Sau khi nhận mộ, báo cáo tổng kết ngắn để mọi người cùng biết.
Có nên xây mộ thật to cho xứng với ông bà không?
Nhiều gia đình chọn mộ vừa phải, hài hoà với các mộ xung quanh và đúng quy định nghĩa trang. Lòng hiếu thể hiện ở việc chăm sóc đều đặn hơn ở kích thước ngôi mộ.