Khi con cháu không còn ai ở gần, cách phổ biến là nhờ một người tin cậy ở quê hoặc dịch vụ của nghĩa trang chăm mộ định kỳ, thoả thuận rõ phần việc, nhận ảnh sau mỗi lần làm và về thăm vào những dịp chính. Người trông có thể là họ hàng còn ở làng, hàng xóm quen, người trông coi nghĩa trang hoặc dịch vụ chăm sóc theo hợp đồng.
Bài này đi qua cách chọn người, những việc nên giao, mẫu thoả thuận ngắn, cách theo dõi từ xa mà không làm người ở quê thấy bị kiểm tra, và cách giữ tình với người đã giúp mình nhiều năm. Bài không bàn tảo mộ dịp Thanh minh, chỉ bàn việc chăm mộ quanh năm khi gia đình không ở gần.
Ai có thể trông mộ thay gia đình
Mỗi lựa chọn có điểm mạnh và điểm cần lưu ý. Nhiều nhà kết hợp hai cách: dịch vụ lo phần việc định kỳ, họ hàng ở quê ghé thăm dịp lễ, con cháu ở xa về vào những dịp chính trong năm.
| Người trông | Điểm mạnh | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Họ hàng còn ở làng | Hiểu nếp nhà, thương ông bà như mình | Ngại nhận tiền, dễ quá tải nếu cả họ đều nhờ; nên có cách cảm ơn rõ ràng |
| Hàng xóm cũ, người quen | Ở gần, quen đường, biết mộ | Cần thoả thuận cụ thể, nhất là khi người đó già yếu hoặc chuyển đi |
| Người trông coi nghĩa trang làng | Có mặt thường xuyên, biết tình trạng chung | Trông nhiều mộ, chỉ làm những việc đã thoả thuận |
| Dịch vụ chăm sóc của nghĩa trang tập trung | Có hợp đồng, có quy trình, thường có ảnh báo cáo | Đọc kỹ phần việc gồm gì, thời hạn và cách chấm dứt |
| Nhóm con cháu luân phiên | Gắn kết họ hàng, chia sẻ việc | Cần lịch rõ, có người nhắc, dễ đứt khi một người bận |
Không có lựa chọn nào hoàn hảo. Điều quan trọng là giao rõ một người chịu trách nhiệm chính, có người thay khi cần, và gia đình ở xa vẫn biết mộ đang ra sao. Trước khi nhờ ai, hỏi thêm vài người trong làng xem người đó đã từng trông mộ cho nhà nào và làm có chu đáo không.
Những việc nên giao cụ thể
Câu "trông giúp cái mộ" quá chung. Liệt kê ra giúp cả hai bên biết làm gì, khi nào. Danh sách dưới đây là gợi ý; chọn những việc hợp với mộ nhà mình.
- Hằng tháng hoặc hằng quý: nhổ cỏ quanh mộ, quét lá, dọn hoa héo và rác.
- Sau mưa lớn hoặc bão: ghé xem mộ có bị sạt, đổ cây, đọng nước không; chụp ảnh gửi ngay.
- Ngày rằm, mùng một hoặc ngày giỗ: thắp nén hương, thay hoa nếu gia đình muốn.
- Hằng năm: lau bia, khơi rãnh thoát nước, sơn lại phần bị bạc nếu đã thống nhất trước.
- Khi có thông báo của làng, xã hoặc nghĩa trang: báo ngay cho gia đình, nhất là thông báo về quy hoạch, di dời, đóng góp làm đường.
- Khi phát hiện hỏng lớn: chụp ảnh, báo gia đình, chờ gia đình quyết rồi mới gọi thợ.
Phần cuối rất quan trọng: người trông không tự ý sửa lớn, gia đình không bắt người trông tự bỏ tiền. Ranh giới rõ thì hai bên giữ được lâu. Mỗi năm xem lại danh sách một lần: mộ đã sửa thì bớt việc, người trông đã yếu thì giảm việc nặng, giao phần dọn cỏ cho người trẻ hơn.
Mẫu thoả thuận ngắn với người trông mộ
Với họ hàng, nhiều nhà ngại viết ra giấy. Có thể nhắn tin nội dung tương tự, miễn là hai bên cùng đọc và đồng ý. Mẫu dưới đây tự viết với tên giả định.
Gia đình ông Nguyễn Văn An (ở xa) nhờ cô Lê Thị Hoa, thôn Đông, xã C, trông nom hai ngôi mộ cụ ông Nguyễn Văn Bình và cụ bà Trần Thị Mai tại nghĩa trang làng, hàng hai, mộ thứ tư và thứ năm từ trái. Việc: mỗi tháng dọn cỏ, quét lá một lần; rằm và mùng một thắp hương; sau mưa bão ghé xem và chụp ảnh gửi ông An. Việc sửa chữa phải báo và được ông An đồng ý trước. Gia đình gửi cô Hoa khoản cảm ơn theo quý, gửi vào đầu mỗi quý; khi có việc phát sinh như mua hoa, sửa nhỏ, cô Hoa báo và gia đình gửi riêng. Nếu cô Hoa bận hoặc đi xa, báo ông An trước để nhờ người thay. Hai bên xem lại thoả thuận vào dịp cuối năm.
Khi điền cho nhà mình, mô tả vị trí mộ cụ thể để người thay cũng tìm được. Ghi cách cảm ơn theo cách nhà mình thấy hợp, không cần ghi số tiền nếu ngại, nhưng hai bên phải hiểu như nhau. Lỗi hay gặp là không có dòng về người thay, đến khi người trông ốm hoặc chuyển đi thì mộ bị bỏ mấy tháng không ai biết.
Theo dõi từ xa mà không làm người ở quê phật lòng
Xin ảnh như một thói quen chung. Nói từ đầu rằng gia đình muốn xem ảnh để các con cháu ở xa cũng được "thăm" ông bà, không phải để kiểm tra. Gửi ảnh vào nhóm gia đình, cả nhà cùng thấy.
Chụp cùng góc mỗi lần. Đề nghị chụp từ một chỗ đứng cố định trước mộ và một ảnh cận bia. So qua các năm sẽ thấy mộ có lún, bạc màu hay không.
Cảm ơn ngay khi nhận ảnh. Một tin nhắn cảm ơn có tên người giúp, đôi khi kèm lời hỏi thăm gia đình họ. Người ở quê nhớ những điều nhỏ như vậy.
Không phàn nàn qua tin nhắn. Thấy chỗ chưa ưng, gọi điện nói nhẹ nhàng hoặc chờ dịp về nói trực tiếp. Lời chê qua tin nhắn đọc lên thường nặng hơn ý người viết, và người ở quê có thể thôi nhận việc mà không nói lý do.
Gọi video vài lần trong năm. Vào ngày giỗ hay dịp đầu năm, nhờ người trông gọi video khi đang ở mộ. Người già trong nhà ở xa được nhìn mộ ông bà, người trông cũng thấy công việc của mình được trân trọng.
Ghi lại lịch sử chăm sóc. Một bảng đơn giản ghi ngày nhận ảnh, việc đã làm, việc phát sinh. Sau vài năm, gia đình có hồ sơ mộ để quyết định khi nào cần sửa lớn.
Khi gia đình ở nước ngoài
Với gia đình định cư ở nước ngoài, chuyện trông mộ thêm vài khó khăn: lệch múi giờ, chuyển tiền, ít dịp về. Nhiều nhà giao cho một người họ hàng trong nước làm đầu mối, người này nhận phần liên lạc với người trông mộ và nghĩa trang, gia đình ở xa chỉ làm việc với một người.
Nên chuẩn bị sẵn giấy uỷ quyền cho người đầu mối nếu nghĩa trang cần chữ ký khi gia hạn hợp đồng, sửa chữa hay giải quyết việc phát sinh. Hỏi cơ quan đại diện của Việt Nam nơi bạn sống hoặc người làm công chứng về cách làm giấy uỷ quyền dùng được trong nước.
Với con cháu sinh ra ở nước ngoài, ảnh mộ gửi về đều đặn là cách nối các cháu với quê. Có gia đình mỗi năm in một tấm ảnh mộ ông bà, đặt cạnh ảnh thờ ở nhà, kể cho các cháu nghe ông bà nằm ở làng nào, cạnh cánh đồng nào. Khi có dịp về, các cháu đã biết mình đến thăm ai.
Lịch về thăm cho gia đình ở xa: chia năm thành vài dịp
Ở xa không có nghĩa là không về. Chia năm thành vài dịp, mỗi dịp một nhánh hoặc một người nhận, giúp mộ lúc nào cũng có con cháu ghé. Bảng dưới là ví dụ của một gia đình giả định có bốn người con sống ở ba nơi.
| Dịp | Ai về | Việc chính |
|---|---|---|
| Cuối năm âm lịch | Con trưởng, ở thành phố gần nhất | Dọn mộ, kiểm tra hỏng hóc, gặp người trông mộ, gửi khoản cảm ơn cả năm |
| Đầu xuân | Con thứ hai cùng các cháu | Thăm mộ, đưa các cháu đi chào họ hàng ở làng |
| Ngày giỗ ông | Người con nào thu xếp được; nếu không ai về thì nhờ người trông thắp hương | Gọi video với người trông mộ khi thắp hương |
| Mùa hè | Con út ở nước ngoài, ba năm một lần | Về thăm, xem tình trạng mộ cùng người đầu mối, bàn việc sửa nếu cần |
| Sau mưa bão lớn | Người trông mộ báo, người gần nhất về nếu hỏng nặng | Chụp ảnh, quyết việc sửa |
Ghi lịch này vào nhóm gia đình, mỗi năm xem lại vào dịp cuối năm. Khi ai không về được dịp của mình, báo sớm để người khác nhận thay. Người ở quê nhìn thấy con cháu về đều đặn cũng thấy việc mình làm có người cùng gánh.
Giữ tình với người đã giúp mình nhiều năm
Người trông mộ lâu năm, nhất là họ hàng hay hàng xóm, làm việc này phần lớn vì tình. Khoản cảm ơn quan trọng, nhưng sự ghi nhận còn quan trọng hơn. Khi về quê, ghé nhà họ trước khi ra mộ, mang chút quà, ngồi uống chén nước. Dịp họp họ, giỗ tổ, có thể nhắc tên và cảm ơn trước mọi người.
Khi người trông đã già yếu, đừng để họ tự ngại mà nói. Chủ động hỏi: "Cô dạo này đi lại có mệt không, nhà con tính nhờ thêm cháu Tuấn phụ cô phần dọn cỏ, cô vẫn nhắc giúp nhà con việc khác." Câu nói như vậy giữ được thể diện cho người giúp mình. Khi người trông mất, gia đình ở xa nên có mặt hoặc gửi lời và quà viếng chu đáo. Đó là cách đáp lại nhiều năm họ đã thay con cháu đứng bên mộ ông bà.
Cũng đừng quên con cháu của người trông mộ. Có nhà ở xa giúp con của người trông mộ khi các cháu lên thành phố học hay tìm việc, coi như hai nhà thành người thân. Tình nghĩa đi hai chiều như vậy thường bền hơn mọi thoả thuận trên giấy, và chính các cháu ấy sau này có thể nối việc của cha mẹ mình.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ họ hàng trông mộ có nên trả tiền không?
Nhiều nhà gửi một khoản cảm ơn định kỳ hoặc quà vào dịp lễ, tuỳ cách hai bên thấy thoải mái. Quan trọng là nói rõ từ đầu để người giúp không phải ngại khi có việc phát sinh.
Dịch vụ chăm sóc mộ của nghĩa trang thường làm gì?
Thường gồm dọn cỏ, lau mộ, thay hoa theo lịch và gửi ảnh báo cáo. Phần việc cụ thể khác nhau theo từng nơi, nên đọc kỹ hợp đồng trước khi ký.
Ở xa thì biết mộ có được chăm thật không?
Đề nghị người trông gửi ảnh chụp cùng góc sau mỗi lần làm, gửi vào nhóm gia đình. Khi về quê, đi thăm mộ và đối chiếu với ảnh đã nhận.
Người trông mộ tự ý sửa mộ thì sao?
Nên thoả thuận từ đầu rằng mọi việc sửa chữa phải báo và được đồng ý trước. Nếu đã xảy ra, nói chuyện nhẹ nhàng, ghi lại để lần sau rõ ràng hơn.
Gia đình ở nước ngoài cần chuẩn bị giấy tờ gì?
Thường cần giấy uỷ quyền cho người đầu mối trong nước để làm việc với nghĩa trang khi cần. Hỏi cơ quan đại diện Việt Nam nơi sinh sống về cách làm giấy uỷ quyền.
Nhiều nhánh cùng có mộ ở một khu thì chia việc trông thế nào?
Có thể chung một người trông và chia khoản cảm ơn theo số mộ hoặc theo nhánh. Ghi thoả thuận trong biên bản họp họ để các nhánh cùng nắm.