Ở miền Bắc, thờ cúng tổ tiên xoay quanh hai trục: bàn thờ gia tiên trong nhà của từng gia đình, và nhà thờ họ của cả dòng, nơi người con trưởng đời này nối đời kia giữ việc hương khói. Nếp ấy gắn với làng. Người ta sinh ra trong một họ, họ ở trong một làng, và giỗ nhà, giỗ họ, hội làng đan vào nhau quanh năm, đến mức người đi xa nhớ quê thường là nhớ những ngày ấy.
Dưới đây là nét chung của nếp thờ ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, những gì đã đổi từ làng xưa đến nay, cùng vài thứ dùng được ngay: bảng vai trò trong họ, bộ câu hỏi để hỏi người già trong nhà, điều dâu rể từ vùng khác về hay bỡ ngỡ. Mỗi làng một lệ, mỗi nhà một nếp, nên bạn đọc để đối chiếu với nhà mình chứ không để sửa nhà mình theo.
Bàn thờ trong nhà và người giữ hương hoả
Nhà ở làng Bắc Bộ xưa thường là nhà ba gian hoặc năm gian, gian giữa dành cho bàn thờ gia tiên. Đó là chỗ trang trọng nhất, cũng là chỗ khách đến chơi được mời ngồi uống nước, nên tổ tiên và người sống ở rất gần nhau. Nhà ống ở phố về sau đưa bàn thờ lên tầng trên cùng, nhưng ý vẫn vậy: chỗ cao, sạch, yên.
Người giữ hương hoả theo nếp phổ biến là con trai trưởng, rồi đến cháu đích tôn. Các con thứ ra ở riêng vẫn lập bàn thờ để thắp hương ngày rằm, mùng một, còn ngày giỗ cha mẹ thì về nhà anh trưởng. Nhà không có con trai thì việc giữ hương hoả ở nhiều nơi được giao cho cháu gọi bằng chú bác, hoặc con gái và con rể đứng ra lo, tuỳ họ bàn.
Về số đời, nhiều nhà giữ lệ thờ riêng đến bốn đời tính từ người đang giữ hương: cha mẹ, ông bà, cụ, kỵ. Lên quá đời ấy thì thôi làm giỗ riêng trong nhà, các cụ được gộp vào giỗ chung ở nhà thờ họ hoặc nhà thờ chi. Lệ này không đâu giống hẳn đâu, có họ ghi rõ trong gia phả, có họ chỉ truyền miệng, nên muốn biết nhà mình thờ mấy đời thì hỏi người đang giữ hương là chắc nhất.
Việc giữ hương hoả xưa đi kèm phần tài sản: căn nhà có bàn thờ, đôi khi một mảnh ruộng để lo giỗ. Người được giữ cũng là người gánh việc, nên trong nhiều gia đình, anh em bàn với nhau rằng ai giữ thì được ở nhà ấy và các em góp thêm vào ngày giỗ. Thoả thuận ấy nói ra thành lời và ghi lại sẽ đỡ bao chuyện về sau.
Các vai trong họ ở một làng Bắc Bộ
Tên gọi đổi theo từng nơi, có làng gọi tộc trưởng, có làng gọi trưởng tộc, có họ lập hội đồng gia tộc. Bảng dưới gom các vai hay gặp, kèm chỗ đã đổi ở nhiều họ hôm nay.
| Vai | Thường là ai | Việc chính | Hôm nay nhiều họ làm khác thế nào |
|---|---|---|---|
| Trưởng họ | Người con trưởng của chi trưởng, đời này nối đời kia | Chủ lễ giỗ họ, giữ nhà thờ họ, đứng tên khi họ bàn việc lớn | Trưởng họ còn nhỏ tuổi hoặc ở xa thì họ cử thêm người điều hành công việc |
| Trưởng chi | Người con trưởng của từng chi | Lo giỗ chi, nối tin giữa chi với trưởng họ | Nhiều chi lập nhóm nhắn tin riêng, trưởng chi làm đầu mối |
| Người trông nhà thờ | Một gia đình ở gần nhà thờ họ | Mở cửa, quét dọn, thắp hương ngày rằm | Họ góp một khoản nhỏ hằng năm để cảm ơn gia đình ấy |
| Người giữ gia phả | Người biết chữ, cẩn thận, thường là bậc cao tuổi | Ghi thêm người sinh, người mất, cất bản gốc | Thêm một người trẻ giữ bản số, cập nhật con cháu ở xa |
| Ban liên lạc họ | Đại diện các chi, có cả người trẻ | Thu chi quỹ họ, lo giỗ họ, khuyến học | Công khai sổ quỹ sau mỗi kỳ giỗ, chụp gửi nhóm chung |
| Con gái, cháu ngoại | Con cháu gái trong họ | Xưa ít được ghi tên, ít dự họp | Nhiều họ ghi đủ tên con gái và cháu ngoại, mời dự họp họ |
Bảng này không phải chuẩn. Có họ trưởng họ là người cao tuổi nhất chứ không theo dòng trưởng, có họ nhỏ chỉ một chi nên không cần phân chia gì. Điều đáng giữ là ai cũng biết việc nào ai lo, để đến ngày giỗ không ai phải hỏi.
Nhà thờ họ, ruộng hương hoả và tục gửi hậu trong làng xưa
Làng Bắc Bộ xưa thường có nhiều họ, họ lớn có nhà thờ họ riêng, các chi lớn có thêm nhà thờ chi. Nhà thờ họ hay dựng trên đất của chi trưởng, gian giữa đặt bài vị cụ tổ, hai bên là các đời sau. Đến ngày giỗ tổ, con cháu các chi về tế lễ, ăn cỗ, xem lại gia phả, rồi bàn việc họ: ai lo tu sửa, ai được khen vì học giỏi, ai cần họ giúp.
Cái giữ cho nếp ấy chạy bền là ruộng hương hoả, còn gọi là ruộng họ. Hoa lợi từ mảnh ruộng ấy dùng lo giỗ tổ và sửa nhà thờ, người cày cấy thường là gia đình trưởng họ hoặc được họ giao. Sau những đợt chia lại ruộng đất ở thế kỷ trước, phần lớn ruộng họ không còn, và việc lo giỗ chuyển sang con cháu góp tiền, tức là quỹ họ ngày nay.
Một tục ít người trẻ còn biết là gửi hậu. Người không có con trai, hoặc lo không ai giỗ mình sau này, gửi ruộng hay tiền vào họ, vào làng hoặc vào chùa, đổi lại họ hay làng nhận làm giỗ cho mình hằng năm. Tên những người gửi hậu thường được khắc lên bia đặt ở đình, chùa hay nhà thờ họ. Tục này cho thấy người xưa lo nhiều nhất chuyện có người nhớ đến mình, hơn là chuyện mình được thờ ở đâu.
Gia phả xưa viết chữ Hán, có nhà viết chữ Nôm, giữ ở nhà trưởng họ và chỉ mở ra ngày giỗ tổ. Nhiều họ hôm nay đã nhờ người dịch sang chữ quốc ngữ, in thành quyển cho từng chi, nhưng vẫn cất bản gốc như một đồ thờ.
Từ làng xưa đến nay: những gì đổi, những gì giữ
Đổi nhiều nhất là cách lo việc, còn ý thì giữ gần như nguyên. Bảng so dưới đây lấy theo những gì các gia đình hay kể lại khi so đời ông bà với đời mình.
| Chuyện | Làng xưa | Hôm nay ở nhiều nơi |
|---|---|---|
| Tiền lo giỗ họ | Hoa lợi ruộng hương hoả | Quỹ họ do các suất đinh, các gia đình góp, nhiều nơi chuyển khoản |
| Người về dự | Người trong làng, đi bộ sang | Con cháu từ thành phố, có người ở nước ngoài gọi video vào |
| Thời điểm làm giỗ họ | Đúng ngày theo lệ | Nhiều họ giữ ngày lễ chính, còn bữa cỗ đông thì dời sang dịp cuối tuần gần đó |
| Cỗ | Nhiều mâm, làm cả ngày | Gọn hơn, có họ đặt nấu, có họ chia mỗi chi lo vài mâm |
| Gia phả | Một quyển chữ Hán ở nhà trưởng họ | Bản dịch in cho các chi, thêm bản số trên máy tính |
| Con gái trong họ | Ít được ghi, ít dự họp | Được ghi tên, có tiếng nói trong ban liên lạc |
| Điều giữ nguyên | Con cháu về một chỗ, nhắc tên người trước | Vẫn vậy, và đó là lý do người ta còn về |
Nhìn bảng sẽ thấy nếp thờ không mất đi mà đổi cách chạy. Những họ giữ được lâu thường là họ chịu đổi cách lo việc sớm, nhất là chuyện tiền bạc minh bạch và chuyện mời được người trẻ cùng làm.
Dâu rể từ vùng khác về: những điều hay bỡ ngỡ
Người miền Trung, miền Nam hoặc từ nước ngoài về làm dâu, làm rể ở một làng Bắc Bộ thường không vướng chuyện lớn, mà vướng những chuyện nhỏ ai cũng tưởng người kia đã biết. Vài điều nên biết trước:
- Vai vế không theo tuổi. Một cậu bé mười tuổi có thể là chú của chồng bạn, và cả nhà vẫn gọi cậu là chú. Trong ngày giỗ, cứ gọi theo cách chồng hoặc vợ bạn gọi, rồi đổi sang vai của mình.
- Chia mâm theo vai. Cỗ giỗ thường chia mâm các cụ, mâm đàn ông, mâm đàn bà, mâm trẻ con. Nay nhiều nhà ngồi lẫn, nhưng chưa rõ thì cứ chờ người nhà chỉ chỗ.
- Thắp hương có thứ tự. Người giữ hương thắp trước, các bậc trên rồi đến con cháu. Bạn chưa được mời thì đứng sau, không tự thắp trước.
- Đến giỗ thường có lễ. Con cháu ở xa về hay mang một phần lễ nhỏ hoặc một phong bì góp giỗ, đưa cho người chủ giỗ, không đặt thẳng lên bàn thờ khi chưa hỏi.
- Câu nên nói lần đầu về: "Con mới về làm dâu nhà mình, nếp nhà mình con chưa rành, có gì chưa phải các bác, các cô chỉ cho con." Câu ấy mở cửa cho người lớn chỉ bảo mà không ai phải ngại.
- Câu không nên nói: so sánh "ở quê con không làm thế" ngay trong ngày giỗ. Muốn kể chuyện quê mình thì để lúc ngồi nói chuyện sau bữa, người nghe sẽ thấy thú vị chứ không thấy bị chê.
Phần lớn bỡ ngỡ tự hết sau một hai năm. Người làm dâu làm rể được quý không phải vì làm đúng từ đầu, mà vì chịu hỏi và nhớ lời người lớn dặn.
Hỏi người già trong nhà về nếp thờ của gia đình
Nhiều điều về nếp nhà chỉ còn trong trí nhớ của một hai người. Một buổi chiều ngồi hỏi chuyện có ghi chép giữ lại được cho cả đời sau. Các câu hỏi xếp theo thứ tự dễ trước, khó sau:
- Nhà mình thờ đến đời nào, ngày giỗ các cụ ai nhớ, ai ghi lại ở đâu?
- Trước đây ai giữ hương hoả, giữ từ năm nào, vì sao lại là người ấy?
- Nhà thờ họ, nhà thờ chi của mình ở đâu trong làng, dựng lại mấy lần?
- Ngày xưa họ mình có ruộng họ không, ai cày, hoa lợi dùng làm gì?
- Có cụ nào gửi hậu ở đình, ở chùa, hay có người họ khác gửi hậu vào họ mình không?
- Nếp riêng của nhà mình mà nhà khác trong làng không có là gì?
- Nếu ông bà muốn con cháu giữ một điều thôi, đó là điều gì?
Ghi lại ngay bằng một mẫu gọn như sau, viết tay hay gõ máy đều được:
Sổ nếp nhà. Gia đình: họ Nguyễn, chi thứ hai, xóm Đông (giả định). Ngày hỏi chuyện: ghi ngày dương và ngày âm. Người kể: ông Nguyễn Văn Hoà, đời thứ mười hai. Người ghi: cháu nội Nguyễn Thu Trang. Thờ đến đời: …. Người giữ hương hoả hiện nay: …. Điều riêng của nhà: …. Lời dặn: ….
Lỗi hay gặp là chỉ ghi âm mà không ghi tên người kể và ngày hỏi, vài năm sau không ai biết đoạn băng ấy của ai, nói lúc nào. Một lỗi nữa là sửa lời người già cho gọn; cứ ghi đúng câu chữ, chỗ nào chưa rõ thì đánh dấu để hỏi lại.
Những hiểu lầm hay gặp về nếp thờ miền Bắc
"Chỉ con trai mới được thắp hương." Ai trong nhà cũng thắp hương được. Điều theo nếp con trai trưởng là việc giữ hương hoả, tức là giữ bàn thờ và đứng ra làm giỗ. Nhiều nhà hôm nay giao việc ấy cho con gái khi các con đồng lòng.
"Nhà nào cũng có nhà thờ họ." Không phải. Họ nhỏ, họ mới chuyển đến làng, hoặc họ đã tản đi nhiều nơi thường chỉ thờ ở nhà trưởng họ. Có nhà thờ họ hay không không nói lên họ ấy giữ nếp hơn hay kém.
"Nếp Bắc là gốc, nơi khác làm khác là sai." Mỗi vùng sống trong hoàn cảnh riêng nên làm khác. Miền Trung đậm nếp nhà thờ tộc và mộ tổ, miền Nam nặng nếp thờ ông bà trong nhà; không nơi nào là bản đúng để nơi khác chép theo.
"Cỗ giỗ to mới là hiếu." Trong nhiều họ, người già vẫn nhắc rằng cái đáng giữ là con cháu về đủ, còn mâm cỗ to hay nhỏ là chuyện của từng năm. Nhiều họ đã thu gọn cỗ để dành tiền cho khuyến học và sửa nhà thờ, con cháu vẫn về đông.
"Thờ càng nhiều đời càng tốt." Nhà thờ riêng thường đến bốn đời là vì đó là những người con cháu còn nhớ mặt, nhớ chuyện. Các đời xa hơn có chỗ ở nhà thờ họ, nên không cần dồn lên bàn thờ nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ở miền Bắc, con thứ có được lập bàn thờ cha mẹ trong nhà mình không?
Được. Con thứ ra ở riêng thường lập bàn thờ để thắp hương hằng ngày và ngày rằm, mùng một. Ngày giỗ chính thì nhiều nhà vẫn giữ lệ về nhà người con trưởng để cả nhà cùng làm, nhưng đây là thoả thuận trong gia đình chứ không phải điều cấm.
Nhà không có con trai thì ai giữ hương hoả?
Tuỳ gia đình và họ bàn. Có nhà giao cho con gái và con rể, có nhà giao cho một cháu gọi bằng chú bác, có người xưa gửi hậu vào họ hay làng. Hôm nay phần đông các gia đình để con gái giữ và họ hàng đều chấp nhận.
Ruộng hương hoả còn không, có nên lập lại?
Phần lớn ruộng họ không còn sau các đợt chia lại ruộng đất. Thay vào đó, các họ lập quỹ họ do con cháu góp, có sổ thu chi công khai. Muốn lập lại một phần đất chung thì cần bàn trong họ và hỏi thủ tục đất đai ở UBND cấp xã trước.
Gửi hậu là gì, hôm nay còn ai làm không?
Gửi hậu là việc một người gửi ruộng hay tiền vào họ, làng hoặc chùa để được làm giỗ sau khi mất, thường gặp ở người không có con trai. Hôm nay rất ít người làm theo đúng kiểu xưa, nhưng bia ghi tên người gửi hậu vẫn còn ở nhiều đình, chùa.
Làm dâu miền Bắc cần biết gì nhất về nếp thờ nhà chồng?
Biết vai vế để xưng hô, biết ai là người giữ hương hoả và ngày giỗ các cụ trong nhà. Còn lại cứ hỏi mẹ chồng hoặc chị dâu, người lớn trong nhà thường quý người chịu hỏi hơn người cố làm cho đúng mà không hỏi.
Nếp thờ ở thành phố miền Bắc có khác ở làng không?
Khác ở cách làm hơn là ở ý. Nhà phố đặt bàn thờ ở tầng trên, cỗ giỗ gọn hơn, con cháu về theo dịp cuối tuần. Nhưng ngày giỗ cha mẹ, ông bà và giỗ họ ở quê thì phần lớn gia đình vẫn giữ và về đủ.