Số hoá gia phả là chuyển cuốn phả giấy thành ảnh chụp, bản đánh máy và nếu cần là một bảng dữ liệu, rồi lưu ở nhiều nơi với quy ước rõ ai được sửa. Mục đích không phải để bỏ bản giấy, mà để cuốn phả không mất khi gặp mối mọt, lũ lụt, chuyển nhà, và để con cháu ở xa đọc được.
Bài này chia việc số hoá thành bốn mức để mỗi họ chọn mức hợp với mình, kèm quy ước đánh máy, các cột cần có nếu làm bảng dữ liệu, quy tắc ba bản lưu, cách phân quyền sửa, mẫu quy ước số hoá để họp họ thông qua, chuyện riêng tư của người đang sống và những lỗi khiến bản số trở nên vô dụng sau vài năm.
Bốn mức số hoá, chọn mức hợp với họ mình
Không cần làm hết. Mức một đã đủ để giữ an toàn cho bản giấy; các mức sau làm khi họ có người và có nhu cầu.
| Mức | Làm gì | Hợp với | Cần ai |
|---|---|---|---|
| Một: ảnh chụp | Chụp mọi trang, đánh số, lưu nhiều nơi | Mọi họ, làm ngay | Một người cẩn thận |
| Hai: đánh máy | Gõ lại toàn văn thành tệp văn bản, giữ nguyên bố cục | Họ muốn in lại hay gửi cho con cháu xa | Một hai người gõ, một người đọc soát |
| Ba: bảng dữ liệu | Mỗi người một dòng, mỗi thông tin một cột | Họ đông, cần tra cứu, lọc theo chi, đời | Người quen làm bảng tính |
| Bốn: cây gia phả dùng chung | Đưa dữ liệu vào một phần mềm hay trang vẽ cây gia phả, nhiều người cùng xem | Họ có nhiều nhánh ở xa, muốn tự cập nhật | Người quản trị và quy ước phân quyền |
Đừng nhảy thẳng lên mức bốn khi chưa có mức một và mức hai. Phần mềm có thể ngừng hoạt động, tài khoản có thể mất; ảnh chụp và tệp văn bản đơn giản thì vẫn mở được sau hàng chục năm.
Chuẩn bị trước khi số hoá: gom và kiểm kê
Trước khi chụp hay gõ một chữ nào, nên biết rõ họ mình đang có những gì. Một buổi kiểm kê tiết kiệm nhiều tuần làm lại:
- Hỏi khắp các chi xem ai đang giữ bản phả nào: bản chép tay, bản đánh máy cũ, bản in, sổ ghi ngày giỗ, ảnh chụp văn bia.
- Lập danh sách các bản, mỗi bản một dòng: ai giữ, bao nhiêu trang, chép năm nào, tình trạng giấy.
- Xác định bản nào là bản chính được họ thừa nhận; các bản còn lại là bản tham khảo.
- Thống nhất mức số hoá sẽ làm, người làm và thời hạn, ghi vào biên bản họp.
- Chuẩn bị chỗ lưu trước khi bắt đầu chụp, đặt sẵn cấu trúc thư mục: ảnh gốc, bản gõ, bảng dữ liệu, biên bản.
Danh sách kiểm kê này nên đưa vào chính bản số như một tệp riêng. Vài năm sau có người tìm thấy thêm một bản chép cũ trong nhà, họ chỉ cần thêm một dòng vào danh sách, không phải dựng lại từ đầu.
Quy ước khi đánh máy bản phả
Đánh máy là mức làm nhiều người hỏi nhất, và cũng hay hỏng vì mỗi người gõ một kiểu. Thống nhất mấy điều sau trước khi chia việc:
- Dùng một kiểu chữ Unicode phổ biến, cỡ chữ đủ lớn để in ra người già đọc được.
- Giữ nguyên chữ của bản gốc, kể cả cách viết cũ. Muốn sửa chính tả thì ghi chú cạnh, không sửa thẳng.
- Giữ bố cục: mỗi đời một phần, mỗi người một đoạn, theo đúng thứ tự trang gốc. Ghi số trang gốc trong ngoặc vuông ở đầu mỗi trang gõ.
- Chỗ không đọc được trong bản gốc thì gõ ba dấu chấm trong ngoặc, không đoán.
- Mỗi người gõ một phần, đặt tên tệp theo phần đó và tên người gõ.
- Một người khác đọc soát lại bằng cách đặt ảnh gốc cạnh bản gõ.
Phần đọc soát nên giao cho người không gõ đoạn đó. Người gõ thường đọc lại theo trí nhớ những gì mình định gõ, nên bỏ qua đúng những chỗ đã gõ sai. Một người lạ mắt đọc chậm từng tên sẽ bắt được lỗi nhanh hơn nhiều.
Nếu làm bảng dữ liệu: các cột nên có
Bảng dữ liệu cho phép lọc nhanh theo chi, đời, tìm người trùng tên, in danh sách ngày giỗ. Các cột tối thiểu:
| Cột | Ví dụ giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mã | 5.3.2.14 | Không bao giờ để trống, không dùng lại |
| Họ tên | Nguyễn Văn Hiền | Tên khác để cột riêng |
| Giới | Nam hoặc nữ | Để lọc khi cần, không dùng để loại ai khỏi bảng |
| Đời, chi, phái | 5, 3, 2 | Ba cột riêng để lọc |
| Mã cha, mã mẹ | 4.3.0.5 | Người ngoài họ để trống mã, ghi tên ở cột vợ chồng |
| Năm sinh, năm mất | Năm ...; còn sống | Ghi "khoảng" ở cột ghi chú nếu chưa chắc |
| Ngày giỗ | Ngày ... tháng ... âm lịch | Chỉ cho người đã khuất |
| Vợ hoặc chồng | Phạm Thị Thu, xã D | Nhiều cuộc hôn nhân thì ghi theo thứ tự |
| Nguồn và ngày cập nhật | Gia đình tự khai, ngày ... | Để biết dòng nào mới, dòng nào cũ |
Cột nguồn và ngày cập nhật là cột dễ bỏ nhất nhưng lại cứu bạn nhiều nhất. Khi hai dòng mâu thuẫn, nhìn cột này là biết nên tin dòng nào và cần hỏi lại ai.
Lưu ở đâu: quy tắc ba bản
Ba bản, hai loại nơi lưu, một bản ở xa. Ít nhất ba bản của mọi tệp, trên ít nhất hai loại nơi lưu khác nhau (ví dụ một ổ cứng gắn ngoài và một dịch vụ lưu trữ trực tuyến), và có một bản nằm ở một thành phố khác.
Mỗi bản do một người giữ. Người soạn giữ một bản, trưởng chi giữ một bản, một người con cháu ở xa giữ một bản. Ghi tên ba người này vào biên bản.
Kiểm tra mỗi năm một lần. Chọn một dịp cố định trong năm, mở thử cả ba bản xem còn đọc được, còn đủ tệp không. Ổ cứng cũ và tài khoản quên mật khẩu là hai nguyên nhân mất dữ liệu hay gặp nhất.
Tệp đơn giản, không khoá. Lưu ảnh ở dạng ảnh thông dụng, văn bản ở dạng phổ biến, thêm một bản dạng tài liệu in sẵn. Không đặt mật khẩu cho tệp mà chỉ một người nhớ.
In lại bản giấy. Sau mỗi lần cập nhật lớn, in một bản giấy đặt ở nơi thờ chung. Bản giấy là bản lưu bền nhất khi mọi thứ khác hỏng.
Ai được sửa: phân quyền và mẫu quy ước số hoá
Bản số rất dễ sửa, nên cần quy ước rõ trước khi mở cho nhiều người. Một cách làm gọn:
- Chỉ một người, gọi là người giữ bản chính, được sửa trực tiếp vào bản chính.
- Các gia đình gửi đề nghị bổ sung cho người giữ bản chính, kèm nguồn.
- Người giữ bản chính cập nhật theo kỳ, ví dụ ba tháng một lần, và ghi vào sổ sửa đổi.
- Những thay đổi về đời trên, thứ bậc, nguồn gốc phải chờ họp họ.
- Họ thông qua một bản quy ước ngắn, ví dụ: "Bản gia phả số của chi ba họ Nguyễn do anh Nguyễn Văn Khải giữ bản chính. Bản sao do ông Nguyễn Văn Bình và chị Nguyễn Thị Mai giữ. Mọi bổ sung gửi anh Khải, cập nhật mỗi ba tháng. Thay đổi về các đời từ đời thứ ba trở lên phải được họp chi đồng ý. Khi anh Khải không tiếp tục được, họp chi cử người khác và bàn giao đủ ba bản."
Dòng cuối của quy ước, chuyện bàn giao, là dòng quan trọng nhất về lâu dài. Rất nhiều bản số của các họ mất đi không vì hỏng máy, mà vì người giữ đổi việc, đi xa, rồi không ai biết mật khẩu và tệp nằm ở đâu.
Riêng tư của người đang sống khi đưa gia phả lên mạng
Phần về các cụ đã khuất có thể chia sẻ rộng rãi trong họ. Phần về người đang sống thì khác: tên, năm sinh, quê quán, tên cha mẹ, tên con cái gộp lại là đủ để người lạ dò ra nhiều điều về một gia đình. Vì vậy khi đưa gia phả lên một trang dùng chung hay gửi vào nhóm nhắn tin đông người, nên tách hai phần.
Cách nhiều họ làm là bản chung chỉ hiện tên và quan hệ của người đang sống, ẩn năm sinh và nơi ở; bản đầy đủ chỉ người giữ bản chính và trưởng chi có. Trẻ nhỏ chỉ ghi tên, không đưa ảnh lên bản chung. Gia đình nào không muốn có tên trên bản trực tuyến thì tôn trọng, chỉ ghi trong bản giấy.
Nếu dùng một phần mềm hay trang cây gia phả của bên thứ ba, hãy đọc kỹ phần ai được xem, có xuất dữ liệu ra được không, và tài khoản quản trị đứng tên ai. Tài khoản nên đứng tên ít nhất hai người trong họ.
Một câu nên nói khi gửi bản chung vào nhóm của họ: "Bản này chỉ để con cháu trong họ xem, xin các nhà không chuyển ra ngoài. Nhà nào muốn sửa hay ẩn bớt thông tin của gia đình mình, nhắn riêng cho người giữ bản chính." Một lời dặn như vậy giữ được sự yên tâm cho những gia đình còn ngần ngại.
Lỗi hay gặp khiến bản số vô dụng sau vài năm
Chỉ một người giữ, không ai biết ở đâu. Bản số nằm trong máy của một người, khi người ấy đổi máy hay đi xa thì không ai lấy lại được.
Tên tệp vô nghĩa. Hàng trăm ảnh mang tên do máy tự đặt, không theo thứ tự trang, người sau phải mở từng ảnh để biết là trang nào.
Nhiều bản cùng sửa song song. Ba người cùng sửa ba bản rồi gửi cho nhau, không ai biết bản nào mới nhất. Cần đúng một bản chính và một sổ sửa đổi.
Chỉ lưu trong phần mềm. Dữ liệu nằm trong một phần mềm hay trang trực tuyến không xuất ra được, khi dịch vụ đóng là mất cả.
Bỏ quên bản ảnh gốc. Có bản gõ đẹp rồi thì xoá ảnh cho nhẹ máy. Đến khi cần đối chiếu một chữ đọc sai thì không còn gì để xem.
Không ghi nguồn cho từng dòng. Bảng dữ liệu đầy đủ nhưng không biết dòng nào do ai khai, khai năm nào, nên khi có mâu thuẫn không lần lại được.
Câu hỏi thường gặp
Số hoá gia phả có phải bỏ bản giấy không?
Không. Bản giấy vẫn là bản chính và bền nhất. Số hoá là để có thêm bản sao phòng khi bản giấy hư hỏng, và để con cháu ở xa đọc, tra cứu được. Sau mỗi lần cập nhật lớn nên in lại một bản giấy.
Nên dùng phần mềm gia phả nào?
Tuỳ họ, nhưng trước khi chọn hãy kiểm tra ba điều: có xuất toàn bộ dữ liệu ra tệp thông dụng được không, ai được xem phần người đang sống, và tài khoản quản trị đứng tên ai. Dù dùng phần mềm nào cũng giữ song song ảnh chụp và bản đánh máy.
Gia phả số có cần mật khẩu không?
Bản chung có người đang sống thì nên giới hạn người xem. Nhưng đừng đặt mật khẩu mà chỉ một người nhớ cho chính các tệp gốc, vì đó là cách mất dữ liệu hay gặp khi người giữ đi xa hay đổi việc.
Ai nên là người giữ bản gia phả số?
Một người chịu khó, quen máy tính, ổn định chỗ ở và được họ tin, không nhất thiết là người cao vai. Kèm theo là hai người giữ bản sao, và trong quy ước phải có cách bàn giao khi người giữ không tiếp tục được.
Đánh máy gia phả có nên sửa lỗi chính tả trong bản gốc không?
Không sửa thẳng vào bản gõ. Giữ nguyên chữ của bản gốc và ghi chú cách viết đúng bên cạnh nếu cần. Như vậy bản gõ vẫn trung thành với bản gốc và người sau biết chỗ nào đã được chú thích.
Bao lâu nên cập nhật gia phả số một lần?
Nhiều họ cập nhật theo kỳ ba hoặc sáu tháng, gom các đề nghị bổ sung lại rồi sửa một lượt và ghi sổ sửa đổi. Sửa liên tục từng chút dễ sinh lỗi và khó biết bản nào là bản mới nhất.