Người Chăm tưởng nhớ tổ tiên theo nếp dòng mẹ: ông bà, tổ tiên được tính theo bên mẹ; người Chăm Bàlamôn sau lễ hoả táng đưa một phần xương của người mất về kut, khu mộ của dòng họ mẹ; người Chăm Bani chôn cất và viếng mộ tổ tiên vào những dịp lớn; còn lễ Katê là dịp cả cộng đồng nhớ thần và nhớ tổ tiên. Mỗi cộng đồng Chăm có một cách, nhưng đều coi việc giữ chỗ cho người đã khuất là việc của cả dòng họ.
Người Chăm ở Việt Nam có ba cộng đồng chính: Chăm Bàlamôn và Chăm Bani sống chủ yếu ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ, Chăm theo Hồi giáo sống chủ yếu ở Nam Bộ. Bài này mô tả tôn trọng những nét chung đã được ghi chép, và dành một phần cho các bạn học sinh, sinh viên muốn tìm hiểu tại làng Chăm sao cho đúng mực.
Ba cộng đồng Chăm, ba cách tưởng nhớ
Chăm Bàlamôn, còn gọi là Chăm Ahiêr, giữ truyền thống gắn với các đền tháp cổ và các vị thần của người Chăm. Người mất được hoả táng, rồi một phần xương được giữ lại để đưa vào kut của dòng họ mẹ. Lễ Katê là lễ lớn nhất trong năm của cộng đồng này.
Chăm Bani, còn gọi là Chăm Awal, theo một dòng Hồi giáo đã hoà với phong tục bản địa qua nhiều thế kỷ. Người mất được chôn cất trong nghĩa trang của dòng họ. Trước tháng Ramưwan, tháng chay của người Bani, nhiều làng có nếp con cháu ra nghĩa trang dọn dẹp, viếng mộ ông bà, mời tổ tiên về cùng gia đình bước vào tháng lễ.
Người Chăm theo Hồi giáo ở Nam Bộ sống theo giáo lý của mình: không có bàn thờ tổ tiên trong nhà như người Kinh, người mất được chôn cất nhanh theo nghi thức Hồi giáo, con cháu tưởng nhớ bằng lời cầu nguyện và viếng mộ. Đây là một cách nhớ ơn khác, không nên đặt cạnh các cách khác để so hơn kém.
Ba cộng đồng sống gần nhau, có làng Bàlamôn cạnh làng Bani, có gia đình có người theo cả hai bên. Người ngoài khi tìm hiểu nên hỏi trước "làng mình là làng Chăm nào", vì nếp tưởng nhớ tổ tiên khác nhau rõ rệt giữa các cộng đồng.
Nếp dòng mẹ: tổ tiên được tính theo bên mẹ
Ở các cộng đồng Chăm Bàlamôn và Chăm Bani, dòng họ được tính theo người mẹ. Con cái thuộc dòng họ mẹ, người chồng sau khi cưới thường về sống ở nhà vợ. Nhà cửa, đất đai ở nhiều gia đình được truyền cho con gái, và theo nếp phổ biến, người con gái út ở lại nuôi cha mẹ già.
Nếp dòng mẹ thể hiện rõ nhất lúc một người mất. Với người Chăm Bàlamôn, một người đàn ông dù sống cả đời ở nhà vợ, khi mất thì phần xương được đưa về kut của dòng họ mẹ mình, chứ không vào kut nhà vợ. Tức là mỗi người, cuối cùng, về với dòng mẹ đã sinh ra mình.
Người ngoài hay hiểu nhầm nếp mẫu hệ là phụ nữ quyết hết mọi việc. Thực tế, trong các lễ lớn, nam giới trong dòng họ, các chức sắc tôn giáo vẫn giữ nhiều vai quan trọng. Mẫu hệ ở người Chăm là cách tính dòng họ, quyền thừa kế và chỗ về của người đã khuất, không phải một bên được hơn bên kia.
Với gia đình Kinh có người con lấy vợ hoặc lấy chồng người Chăm, chỗ này thường cần nói rõ từ đầu: con cái sẽ được coi là thuộc dòng nào, người mất sẽ về đâu. Hai bên gia đình nói chuyện thẳng thắn khi mọi người còn khoẻ thì nhẹ nhàng hơn rất nhiều khi có việc. Một câu mở chuyện dễ nghe từ phía nhà Kinh: "Nhà mình chưa rành nếp bên các bác, các bác kể cho nhà mình biết để mình làm cho phải."
Kut và những nơi người Chăm tưởng nhớ người đã khuất
Bảng sau gom những nơi được nhắc nhiều trong ghi chép về văn hoá Chăm. Cách gọi, cách giữ ở mỗi làng có thể khác.
| Nơi | Cộng đồng | Giữ gì, làm gì ở đó |
|---|---|---|
| Kut | Chăm Bàlamôn | Khu đặt các mảnh xương của người trong dòng họ mẹ, đánh dấu bằng những trụ đá; có lễ nhập kut và lễ cúng kut |
| Nghĩa trang dòng họ | Chăm Bani | Nơi chôn cất người trong dòng họ; con cháu dọn dẹp, viếng mộ trước tháng Ramưwan |
| Nghĩa trang cộng đồng | Chăm Hồi giáo Nam Bộ | Nơi chôn cất theo nghi thức Hồi giáo, con cháu viếng mộ và cầu nguyện |
| Đền tháp | Chăm Bàlamôn | Nơi làm lễ Katê ở cấp cộng đồng, tưởng nhớ các vị thần và các vua Chăm được tôn thờ |
| Nhà của dòng họ | Chăm Bàlamôn, Chăm Bani | Nơi làm lễ trong gia đình, mời tổ tiên về, con cháu tụ họp |
Kut là chỗ thiêng của dòng họ. Khách đến làng Chăm không tự ý đi vào khu kut, không chạm vào các trụ đá, không chụp ảnh khi chưa được người trong làng cho phép. Đây là chỗ của người đã khuất, không phải điểm tham quan.
Với người Chăm, mỗi nơi trong bảng gắn với một nhóm người được đến và một thời điểm được đến. Người trong dòng họ có lúc ra kut, có lúc không; người Bani ra nghĩa trang vào những ngày nhất định trước tháng lễ. Người ngoài muốn hiểu thì hỏi "khi nào con cháu ra đó", câu trả lời thường mở ra cả một câu chuyện về lịch lễ của làng.
Lễ nhập kut: khi người mất về với dòng họ mẹ
Với người Chăm Bàlamôn, đám tang chưa phải là bước cuối. Sau lễ hoả táng, gia đình giữ lại một số mảnh xương trán của người mất, đặt trong một chiếc hộp nhỏ, cất giữ cẩn thận. Đến khi dòng họ đủ điều kiện, thường gộp nhiều người cùng lúc, gia đình làm lễ đưa những mảnh xương ấy vào kut của dòng họ mẹ. Khoảng thời gian từ đám tang đến lễ nhập kut có khi kéo dài nhiều năm.
Lễ nhập kut cần sự góp sức của cả dòng họ và có các chức sắc chủ lễ. Đây là lúc dòng họ mẹ chính thức đón người mất về, nên người trong dòng ở xa thường cố về. Sau đó, hằng năm dòng họ có lễ cúng kut, nhớ chung những người đã về đó.
Lễ nhập kut cho thấy một ý quan trọng của người Chăm: người mất chưa trọn đường về khi chưa có chỗ trong dòng họ. Vì thế, với gia đình Chăm, việc giữ hộp xương và lo lễ nhập kut là một trách nhiệm dài lâu, được cả họ cùng mang.
Hôm nay, một số gia đình Chăm sống xa làng, ở thành phố, vẫn mang hộp xương người thân về làng giữ chờ ngày nhập kut. Những thủ tục liên quan đến hoả táng, vận chuyển hài cốt, gia đình hỏi UBND cấp xã nơi có người mất và nơi về.
Lễ Katê: nhớ thần và nhớ tổ tiên
Katê là lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàlamôn, diễn ra vào tháng Bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng tháng Chín, tháng Mười dương lịch. Lễ có ba tầng: ở đền tháp, ở làng và ở từng gia đình. Ở đền tháp, các chức sắc làm lễ tưởng nhớ các vị thần và các vua Chăm được tôn thờ; ở làng có lễ chung; ở nhà, gia đình làm lễ mời ông bà tổ tiên của dòng họ về cùng con cháu.
Phần lễ ở gia đình thường là phần ấm nhất. Con cháu đi làm, đi học xa về đủ, cả nhà làm lễ, ăn uống, thăm hỏi bà con trong dòng. Với người Chăm, Katê vừa là lễ tôn giáo, vừa là dịp đoàn tụ, giống như Tết với người Kinh.
Mấy chục năm gần đây, Katê ở đền tháp thu hút rất đông khách đến xem, có múa, có trống ginăng, kèn saranai. Phần lễ ở đền tháp được người Chăm giữ trang nghiêm; khách đứng ở khu vực được chỉ, không chen vào lối rước, không trèo lên các bậc tháp để chụp ảnh.
Chăm Bani không làm Katê theo cách của Chăm Bàlamôn; lễ lớn của họ gắn với tháng Ramưwan. Khi nói "Tết của người Chăm", nên hỏi rõ là cộng đồng nào để không gộp nhầm.
Học sinh, sinh viên tìm hiểu tục tưởng nhớ tổ tiên ở làng Chăm
Nhiều bạn trẻ chọn văn hoá Chăm cho bài tập, dự án hoặc chuyến đi thực tế. Những bước sau giúp bạn tìm hiểu mà không làm phiền hay làm tổn thương người trong làng:
- Đọc trước tài liệu về cộng đồng mình sẽ đến, biết đó là làng Bàlamôn, Bani hay làng Chăm theo Hồi giáo.
- Liên hệ trước qua người quen trong làng, thầy cô hoặc cán bộ văn hoá xã; đến làng thì chào già làng, chức sắc trước.
- Chuẩn bị câu hỏi mở, như "Bác kể cho cháu nghe dịp Katê nhà mình làm những gì?", tránh câu hỏi so sánh hơn kém với tôn giáo khác.
- Xin phép trước khi ghi âm, chụp ảnh; không chụp kut, nghĩa trang, chức sắc đang làm lễ nếu chưa được đồng ý.
- Ăn mặc kín đáo; vào làng Chăm theo Hồi giáo, tránh mang đồ ăn có thịt lợn, giữ yên lặng giờ cầu nguyện.
- Ghi chú cẩn thận ai kể, kể ở đâu, ngày nào; khi viết bài, gửi lại người đã kể nếu có thể.
Mẫu ghi chép thực địa: Làng H (giả định), cộng đồng: Chăm Bàlamôn. Người kể: bà Đàng Thị Liên (giả định), 70 tuổi. Nội dung: lễ Katê trong gia đình, người về dự, món ăn, lời dặn con cháu. Được phép ghi âm: có. Được phép chụp ảnh: chỉ chụp sân nhà, không chụp bàn lễ.
Lý do hay bị người trong làng từ chối hợp tác: đến không báo trước, chụp ảnh khu kut, hỏi câu mang ý chê bai như "sao lại để xương lâu thế". Tránh ba điều ấy, phần lớn các gia đình Chăm rất sẵn lòng kể chuyện, có nhà còn mời bạn ở lại dùng bữa cùng gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Kut của người Chăm là gì?
Kut là khu đặt các mảnh xương của những người trong cùng dòng họ mẹ của người Chăm Bàlamôn, sau lễ hoả táng và lễ nhập kut. Kut được đánh dấu bằng các trụ đá và là chỗ thiêng của dòng họ, khách không tự ý vào hay chụp ảnh.
Lễ Katê có phải là Tết của người Chăm không?
Katê là lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàlamôn, có phần lễ ở đền tháp, ở làng và ở gia đình, cũng là dịp đoàn tụ như Tết. Chăm Bani không làm Katê theo cách ấy, lễ lớn của họ gắn với tháng Ramưwan.
Vì sao người đàn ông Chăm khi mất lại về kut của dòng mẹ mình?
Vì người Chăm Bàlamôn tính dòng họ theo bên mẹ. Một người đàn ông sống ở nhà vợ sau khi cưới, nhưng vẫn thuộc dòng họ mẹ đã sinh ra mình, nên khi mất, phần xương được đưa về kut của dòng ấy.
Người Chăm theo Hồi giáo có thờ tổ tiên không?
Người Chăm theo Hồi giáo không có bàn thờ tổ tiên trong nhà, mà tưởng nhớ người đã khuất bằng lời cầu nguyện và viếng mộ theo giáo lý của mình. Đó là một cách nhớ ơn riêng, nên được tôn trọng như mọi cách khác.
Khách du lịch đến xem lễ Katê cần lưu ý gì?
Ăn mặc kín đáo, đứng ở khu vực được chỉ, không chen vào lối rước, không trèo lên bậc tháp để chụp ảnh, xin phép trước khi chụp chức sắc. Phần lễ ở đền tháp là lễ thiêng của người Chăm, không phải tiết mục biểu diễn.
Tìm hiểu văn hoá Chăm cho bài tập ở trường thì bắt đầu từ đâu?
Đọc tài liệu trước để biết sẽ tìm hiểu cộng đồng Chăm nào, liên hệ qua người quen hoặc thầy cô, đến làng thì chào già làng và chức sắc trước. Hỏi câu mở, xin phép khi ghi âm và chụp ảnh, gửi lại bài cho người đã kể nếu được.