TonKinh.comTôn Kính
Tục thờ tổ tiên các vùng và dân tộc

Lễ Sene Dolta của người Khmer: tục cúng ông bà ở Nam Bộ và cách khách dự lễ

Sene Dolta là dịp người Khmer Nam Bộ mời ông bà về nhà, dâng cơm ở chùa và tiễn ông bà. Các ngày lễ, tháp cốt trong sân chùa và phép lịch sự cho khách.

A Khmer family in white shirts carries covered food baskets along a palm-lined path toward a pagoda gate at sunrise, wide shot from behind, golden mist, saffron and green tones

Sene Dolta là dịp cúng ông bà lớn nhất trong năm của người Khmer Nam Bộ, diễn ra vào khoảng cuối tháng Tám âm lịch: con cháu mời ông bà về nhà, mang cơm lên chùa dâng sư, rồi tiễn ông bà ra đi, ở nhiều nơi bằng những chiếc thuyền nhỏ làm từ bẹ chuối thả trên sông. Với người Khmer, đây là ngày đoàn tụ, người đi làm xa về quê đông như Tết.

Bài này mô tả nếp nhớ ông bà của người Khmer qua hai chỗ là nhà và chùa, các ngày của Sene Dolta, tháp cốt trong sân chùa, và những điều khách người Kinh nên biết khi được mời dự lễ. Mỗi phum sóc có cách tổ chức riêng, ngày cụ thể do nhà chùa và bà con trong phum thống nhất, nên đây là nét chung để bạn hỏi tiếp người trong cuộc.

Người Khmer nhớ ông bà qua nhà và qua chùa

Phần lớn người Khmer Nam Bộ theo Phật giáo Nam tông. Ngôi chùa là trung tâm của phum sóc: nơi học chữ, nơi họp bàn, nơi tổ chức lễ của cả cộng đồng, và cũng là nơi giữ tro cốt của người đã khuất. Vì thế khi nói đến chuyện nhớ ông bà, người Khmer nói đến cả hai chỗ: bàn thờ trong nhà và ngôi chùa của phum.

Trong nhà, nhiều gia đình đặt bàn thờ Phật ở chỗ cao, ảnh ông bà cha mẹ đặt ở chỗ trang trọng gần đó. Hằng ngày, việc dâng cơm cho sư đi khất thực buổi sáng, việc làm phước ở chùa, đều được người Khmer coi là cách hồi hướng cho ông bà đã khuất. Nhớ ông bà vì thế gắn liền với làm việc thiện.

Người Khmer theo truyền thống hoả táng người mất. Tro cốt được đặt trong những ngôi tháp nhỏ trong khuôn viên chùa hoặc trong khu tháp cốt của phum. Đi qua sân một ngôi chùa Khmer, bạn sẽ thấy nhiều tháp nhỏ, mỗi tháp là nơi gửi tro cốt của một gia đình.

Cách làm này khác hẳn nếp mộ phần của người Kinh, nhưng ý nhớ ơn thì giống. Một người Khmer nói "về chùa thăm ông bà" là nói đúng nghĩa: ông bà ở trong sân chùa, giữa những người cùng phum, được sư sãi trông nom.

Các ngày của Sene Dolta theo nếp nhiều phum sóc

Lịch chi tiết thay đổi theo từng chùa, từng phum. Bảng dưới mô tả trình tự hay gặp: những ngày dâng cơm trước lễ, rồi ba ngày chính.

Giai đoạnGia đình thường làmÝ nghĩa
Những ngày trước lễCác gia đình luân phiên mang cơm, thức ăn lên chùa dâng sư; có nơi kéo dài khoảng nửa thángLàm phước, hồi hướng cho ông bà và cho cả những người không còn ai nhớ
Ngày thứ nhấtDọn nhà, chuẩn bị lễ, chiều tối làm lễ mời ông bà về nhàĐón ông bà như đón người thân đi xa về
Ngày thứ haiCon cháu sum họp, lên chùa dâng cơm sư, nghe sư tụng kinh, về nhà cúng ông bàNgày chính, cả nhà quây quần
Ngày thứ baLàm lễ tiễn ông bà, nhiều nơi thả thuyền bẹ chuối mang thức ăn xuống sôngTiễn ông bà trở về, đủ đầy cho chuyến đi
Sau lễNgười đi làm xa trở lại nơi làm việcMang theo cảm giác đã trọn hiếu với ông bà

Sene Dolta thường được nhiều địa phương có đông người Khmer cho nghỉ lễ, và các cơ sở sản xuất có nhiều công nhân Khmer cũng sắp xếp cho người lao động về quê. Nếu bạn là chủ một cơ sở có lao động người Khmer, hỏi họ từ sớm về ngày lễ năm nay để bố trí ca.

Tháp cốt trong sân chùa: nơi ông bà ở

Sau lễ hoả táng, tro cốt người mất được gia đình đặt vào một hũ hoặc hộp, rồi gửi vào tháp cốt. Có gia đình xây tháp riêng, có gia đình gửi chung vào tháp của dòng họ hoặc của phum. Tháp thường được trang trí theo kiểu kiến trúc chùa Khmer, với những hoa văn quen thuộc.

Dịp Sene Dolta, con cháu ra tháp lau chùi, thắp hương, đặt hoa, rồi vào chánh điện dự lễ. Không có cảnh đắp đất, dọn cỏ như tảo mộ của người Kinh, vì tháp nằm trong sân chùa đã được sư sãi và người trong phum trông nom quanh năm. Việc của con cháu chủ yếu là có mặt và đóng góp cho chùa.

Hôm nay, khuôn viên nhiều chùa chật dần, việc xây thêm tháp riêng phải bàn với nhà chùa và ban quản trị chùa. Một số gia đình Khmer sống xa quê, ở các thành phố lớn, gửi tro cốt ở chùa Khmer nơi mình sống, hoặc mang về chùa quê. Thủ tục liên quan đến hoả táng, mai táng và vận chuyển tro cốt thì gia đình hỏi UBND cấp xã và nhà chùa nơi gửi.

Khách tham quan chùa Khmer nên nhớ khu tháp cốt là nơi gia đình người ta gửi người thân. Đi nhẹ, không ngồi lên bệ tháp, không chụp ảnh tạo dáng ở đó. Những điều này nghe hiển nhiên nhưng vẫn hay bị quên khi chùa đông khách.

Người đi làm xa và chuyến về quê dịp Sene Dolta

Mấy chục năm nay, nhiều thanh niên Khmer rời phum sóc đi làm công nhân ở các khu công nghiệp phía Đông Nam Bộ hoặc ở thành phố. Quanh năm họ ít về, nhưng Sene Dolta thì cố về bằng được. Những ngày trước lễ, xe khách về miền Tây chật người, nhiều nhóm bạn cùng phum thuê chung một chuyến xe.

Với người đi xa, về Sene Dolta không chỉ là cúng ông bà. Đó là lúc gặp lại cha mẹ, góp phần tiền dành dụm vào lễ ở chùa, dẫn con nhỏ đang ở với ông bà lên chùa lần đầu. Nhiều người kể rằng chỉ khi đứng trong chánh điện nghe sư tụng kinh, giữa người cùng phum, họ mới thấy mình thật sự về nhà.

Năm nào không về được, người ta tìm chùa Khmer gần nơi mình ở để dâng cơm, rồi gọi video về nhà đúng buổi lễ. Nhiều chùa Khmer ở thành phố tổ chức Sene Dolta cho chính những người con xa quê ấy.

Nếu bạn có người thân hay đồng nghiệp người Khmer, một câu hỏi thăm đơn giản trước lễ, như "Năm nay em có về quê cúng ông bà không?", cho thấy bạn hiểu ngày này quan trọng với họ đến đâu.

Dự Sene Dolta ở phum sóc: những điều khách nên biết

Người Khmer rất mến khách, bạn bè người Kinh thường được mời về nhà ăn lễ. Vài điều giúp bạn dự lễ đúng mực:

  • Ăn mặc kín đáo khi lên chùa. Áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối. Vào chánh điện thì cởi giày dép.
  • Ngồi thấp hơn sư. Khi sư ngồi, khách ngồi xuống chiếu, không đứng cao hơn, không duỗi chân về phía sư hay tượng Phật.
  • Phụ nữ không chạm vào sư, kể cả khi trao đồ; đặt đồ lên khăn hoặc trao qua một người nam.
  • Không xoa đầu người khác, kể cả trẻ con. Người Khmer coi đầu là chỗ rất cần tôn trọng.
  • Mang gì khi về nhà bạn: trái cây, bánh, hoặc một phần góp vào lễ ở chùa. Hỏi bạn trước để không mang trùng.
  • Chụp ảnh: xin phép trước khi chụp sư và khi chụp trong chánh điện; lúc sư đang tụng kinh thì không chụp.
  • Câu chúc đơn giản: "Chúc nhà mình lễ ông bà đầm ấm, cả nhà mạnh khoẻ." Nói bằng tiếng Việt là đủ, người Khmer Nam Bộ đa phần nói được tiếng Việt.

Những phép này không phải luật cấm của riêng ngày lễ, mà là phép lịch sự ở chùa Khmer quanh năm. Giữ được, bạn sẽ thấy người trong phum đón mình như người nhà.

Gia đình Kinh và Khmer: cùng giữ hai nếp nhớ ông bà

Ở Nam Bộ, nhiều gia đình có cả người Kinh và người Khmer. Cách hai nếp sống cạnh nhau thường rất nhẹ nhàng; vài bước để các cặp vợ chồng trẻ sắp xếp:

  1. Ghi chung một lịch các dịp nhớ ông bà của cả hai bên: Sene Dolta bên Khmer, các ngày giỗ và Tết bên Kinh.
  2. Bàn trước dịp nào cả nhà cùng về bên nào; năm nào bận thì luân phiên.
  3. Cho con theo bố hoặc mẹ lên chùa dâng cơm dịp Sene Dolta, và theo bên kia đi thắp nhang ngày giỗ. Giải thích ngắn cho con mỗi lần đi.
  4. Nếu ông bà bên Khmer hoả táng và gửi tro ở chùa, còn bên Kinh có mộ, dẫn con đến cả hai nơi, nói rằng mỗi bên ông bà ở một chỗ khác nhau.
  5. Ở nhà, có thể đặt ảnh ông bà hai bên ở chỗ trang trọng, mỗi bên theo cách gia đình thấy hợp.

Điều hay vướng là một bên nghĩ nếp của mình "đúng hơn". Ở các phum sóc có nhiều gia đình lai, người ta đã sống cạnh nhau qua nhiều đời, và cách đơn giản nhất họ dùng là: dịp của bên nào thì làm theo bên ấy, cả nhà cùng có mặt.

Những hiểu lầm hay gặp về tục cúng ông bà của người Khmer

"Sene Dolta là lễ Vu lan của người Khmer." Hai dịp gần nhau về ý báo hiếu, nhưng khác nhau về ngày, về truyền thống Phật giáo, về cách làm ở nhà và ở chùa. Gọi đúng tên Sene Dolta là cách tôn trọng người Khmer.

"Người Khmer hoả táng nên không có chỗ thăm ông bà." Có, đó là tháp cốt trong sân chùa. Con cháu về chùa thăm ông bà dịp lễ và những ngày khác trong năm.

"Ok Om Bok cũng là lễ cúng ông bà." Ok Om Bok là lễ cúng trăng sau mùa vụ, gắn với đua ghe ngo ở nhiều nơi. Lễ cúng ông bà là Sene Dolta. Hai lễ đều lớn nhưng ý nghĩa khác nhau.

"Phum nào cũng làm Sene Dolta giống nhau." Trình tự chính gần giống, nhưng ngày dâng cơm, cách tiễn ông bà, có thả thuyền hay không là khác nhau giữa các phum. Hỏi chính gia đình mời mình là chắc nhất.

"Người Khmer chỉ nhớ ông bà một dịp trong năm." Sene Dolta là dịp lớn nhất, nhưng việc dâng cơm sư hằng ngày, làm phước ở chùa trong Chôl Chnăm Thmây và các lễ khác đều có phần hồi hướng cho ông bà. Nhớ ông bà với người Khmer là chuyện quanh năm.

Câu hỏi thường gặp

Sene Dolta là lễ gì?

Là lễ cúng ông bà lớn nhất trong năm của người Khmer Nam Bộ, vào khoảng cuối tháng Tám âm lịch. Con cháu mời ông bà về nhà, dâng cơm sư ở chùa và tiễn ông bà ra đi. Đây cũng là dịp đoàn tụ, người đi làm xa về quê rất đông.

Sene Dolta kéo dài mấy ngày?

Ba ngày chính là phổ biến: ngày đón ông bà, ngày sum họp và lên chùa, ngày tiễn ông bà. Trước đó, ở nhiều phum có những ngày các gia đình luân phiên mang cơm lên chùa dâng sư. Lịch chi tiết do từng chùa, từng phum định.

Tháp cốt trong chùa Khmer là gì?

Là những ngôi tháp nhỏ trong khuôn viên chùa, nơi gia đình gửi tro cốt người đã khuất sau lễ hoả táng. Có tháp riêng của gia đình, có tháp chung của dòng họ hoặc của phum. Con cháu về chùa thăm ông bà ở đó.

Người Kinh được mời dự Sene Dolta nên mặc gì?

Mặc kín đáo, áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối, nhất là khi lên chùa. Mang dép dễ tháo vì vào chánh điện phải để giày dép ngoài. Màu sắc không có quy định chặt, trang phục gọn gàng, lịch sự là được.

Thả thuyền bẹ chuối trong Sene Dolta có ý nghĩa gì?

Ở nhiều nơi, ngày cuối lễ, gia đình đặt thức ăn, bánh trái lên những chiếc thuyền nhỏ làm từ bẹ chuối rồi thả xuống sông, như tiễn ông bà trở về với đủ đồ ăn cho chuyến đi. Không phải phum nào cũng làm việc này.

Chủ cơ sở có công nhân người Khmer nên làm gì dịp Sene Dolta?

Hỏi người lao động từ sớm về ngày lễ năm nay ở quê họ, bố trí ca để họ về được, và nếu có thể thì tạo điều kiện đi lại. Với người Khmer, về quê dịp này quan trọng như về quê ăn Tết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138