Muốn làm gia phả, nguồn quý nhất thường không nằm trong giấy tờ mà trong trí nhớ của những người cao tuổi nhất trong họ. Hỏi chuyện các cụ cần làm sớm, làm nhiều buổi ngắn, hỏi theo từng nhóm chuyện cụ thể và ghi lại ngay tại chỗ, kèm tên người kể và ngày kể.
Bài này đi theo đúng trình tự một người soạn gia phả sẽ làm: chọn người hỏi trước, chuẩn bị gì trước buổi gặp, bộ câu hỏi chia năm nhóm, mẫu phiếu ghi, cách đối chiếu khi lời các cụ vênh nhau, và những điều nên tránh để buổi nói chuyện không thành buổi tra hỏi.
Nên hỏi ai trước
Người lớn tuổi nhất còn minh mẫn. Đây là ưu tiên số một, dù cụ ở nhánh nào. Mỗi năm chậm trễ là một phần trí nhớ có thể không còn. Nhiều người soạn gia phả kể lại rằng điều tiếc nhất là đã để đến năm sau mới về hỏi.
Người ở lâu nhất tại quê. Người cả đời sống cạnh nơi thờ và nghĩa trang làng nhớ vị trí mộ, ai hay về thắp hương, nhà nào chuyển đi năm nào. Họ không nhất thiết là người cao vai nhất.
Người con dâu, con rể lâu năm. Bà nội, bà thím đã về làm dâu sáu bảy mươi năm thường nhớ ngày giỗ, tên các cụ bà và chuyện các nhà kỹ hơn cả người trong họ, vì họ là người lo cỗ và đi lại.
Người từng giữ giấy tờ. Ai đã từng giữ sổ ghi ngày giỗ, chép văn bia, hay từng giúp trưởng họ việc sổ sách. Họ biết giấy tờ cũ đã đi đâu.
Họ hàng bên ngoại của các cụ. Khi bên nội mất dấu một đời, đôi khi nhà ngoại của cụ bà lại nhớ cụ ông tên gì, quê đâu, vì đó là chuyện cưới hỏi của nhà họ.
Chuẩn bị trước buổi hỏi chuyện
Một buổi hỏi chuyện tốt thường chỉ kéo dài bốn mươi lăm phút đến một tiếng. Người già mệt nhanh, nên phần chuẩn bị quyết định buổi đó được bao nhiêu.
- Báo trước với con cháu đang ở cùng cụ, chọn buổi sáng sau bữa ăn, lúc cụ khoẻ và nhà vắng.
- Mang theo một tờ sơ đồ phác những gì đã biết, chữ to, để cụ nhìn và chỉ vào. Thấy tên quen là cụ nhớ ra chuyện.
- Mang vài tấm ảnh cũ của họ nếu có. Ảnh gợi chuyện nhanh hơn mọi câu hỏi.
- Chuẩn bị máy ghi âm hoặc điện thoại, nhưng hỏi xin phép trước khi bật. Nếu cụ ngại, chỉ ghi tay.
- Chọn sẵn mười câu quan trọng nhất cho buổi đó. Đừng mang theo cả danh sách dài rồi hỏi dồn.
- Đi cùng một người cụ quen và tin, nhất là khi người hỏi là cháu ở xa ít về.
Sau buổi đầu, hẹn buổi sau ngay khi còn ngồi đó. Lần thứ hai cụ thường kể nhiều hơn, vì sau buổi đầu cụ đã tự ngồi nhớ lại, có khi còn hỏi thêm người khác giúp bạn.
Bộ câu hỏi nhóm một và hai: về chính cụ và về cha mẹ, ông bà của cụ
Bắt đầu bằng chuyện của chính người được hỏi. Đây là phần cụ biết chắc nhất, kể dễ nhất và giúp buổi nói chuyện ấm lên trước khi lần ngược lên các đời trên.
- Cụ sinh năm nào, ở đâu, trong nhà là thứ mấy, anh chị em có bao nhiêu người?
- Ngoài tên trong giấy tờ, ngày xưa ở nhà gọi cụ là gì?
- Cụ lập gia đình năm nào, bên kia là người làng nào?
- Thân sinh của cụ tên là gì, tên thường gọi là gì, làm nghề gì?
- Thân sinh của cụ mất năm nào, nhà giỗ vào ngày nào, mộ hiện ở đâu?
- Ông bà nội của cụ tên gì, có mấy người con, cha của cụ là con thứ mấy?
- Ông bà ngoại của cụ ở làng nào, còn ai bên ấy giữ liên lạc không?
- Hồi nhỏ cụ có nghe người lớn nhắc đến cụ nào xa hơn nữa không, nhắc bằng tên hay bằng chuyện gì?
Ghi lại nguyên văn cách cụ gọi người khác, kể cả biệt danh hay tên theo con cả, vì trong vùng người ta hay gọi theo cách đó, và chính cách gọi ấy giúp tìm được người trong các tư liệu khác.
Bộ câu hỏi nhóm ba, bốn, năm: các nhánh, nơi ở và mộ phần, nếp nhà
Ba nhóm sau mở rộng sang hai bên và giúp nối các nhánh. Không cần hỏi hết trong một buổi; mỗi buổi chọn một nhóm là vừa.
- Các nhánh: Anh chị em của cha cụ là những ai, lấy vợ lấy chồng ở đâu, con cháu bây giờ ở đâu? Có nhánh nào chuyển đi nơi khác từ lâu không, đi năm nào, vì sao?
- Người mất sớm: Trong nhà có ai mất khi còn nhỏ, mất khi đi xa, hoặc không rõ tin tức không? Nhà có giỗ những người ấy không?
- Nơi ở: Ngày xưa nhà cụ ở xóm nào trong làng, đã chuyển nhà mấy lần? Nơi thờ chung của họ có từ bao giờ, ai dựng?
- Mộ phần: Mộ các cụ đời trên nằm ở cánh đồng nào, đã cải táng hay chuyển đi chưa? Có mộ nào nay không còn tìm được không?
- Nếp nhà: Nhà có câu dặn nào truyền lại không? Ngày xưa các cụ làm nghề gì? Đời trước tên đệm có theo một chữ chung không?
Câu hỏi về chữ đệm theo đời rất đáng hỏi, vì nhiều họ đặt tên đệm theo một thứ tự chung cho từng đời. Biết được thứ tự đó, bạn đối chiếu được người ở nhánh xa mà không cần ai giới thiệu.
Mẫu phiếu ghi ngay trong buổi hỏi chuyện
Mỗi buổi hỏi chuyện dùng một phiếu riêng. Đừng ghi thẳng vào sơ đồ chung, vì lời kể cần được giữ lại đúng như cụ nói để sau còn đối chiếu. Mẫu tự soạn:
- Phiếu hỏi chuyện số ... Người kể: bà Nguyễn Thị Hạnh, sinh khoảng năm ..., con dâu đời thứ tư chi ba. Người hỏi: anh Nguyễn Văn Khải. Ngày: ... Nơi: nhà bà, xã C. Có ghi âm: có, tệp số ...
- Điều bà kể chắc: cụ ông đời thứ hai tên thường gọi là cụ Cả, mộ ở cánh đồng phía đông làng, đã cải táng một lần.
- Điều bà không chắc: cụ Cả có một người em gái lấy chồng sang làng bên, không nhớ tên.
- Người bà gợi ý hỏi thêm: ông ở xóm trên, cháu nội của người em gái đó.
- Việc cần làm sau buổi này: chụp lại bia mộ ở cánh đồng phía đông, hỏi ông ở xóm trên.
Ba dòng "kể chắc", "không chắc" và "người gợi ý hỏi thêm" là phần đáng giá nhất của phiếu. Khi điền cho nhà mình, đừng gộp chúng lại thành một đoạn kể liền. Tách ra như vậy thì lúc đối chiếu bạn biết ngay chỗ nào cần kiểm thêm.
Khi lời kể của các cụ không khớp nhau
Gần như chắc chắn bạn sẽ gặp chuyện hai cụ kể khác nhau: cụ này nói ông A là anh, cụ kia nói là em; người bảo mộ ở đồng trên, người bảo đồng dưới. Đó không phải chuyện ai nói sai, mà là trí nhớ qua nhiều chục năm, qua lời kể lại của người khác.
Cách xử lý là ghi cả hai, mỗi lời kèm tên người kể, rồi tìm một nguồn thứ ba để đối chiếu: bia mộ, bài vị, giấy khai sinh của con cháu, sổ ghi ngày giỗ của một nhà khác. Thường một trong hai lời sẽ khớp với nguồn thứ ba. Khi không tìm được nguồn nào, gia phả ghi rõ "có hai lời kể" và để họp họ quyết định cách ghi.
Điều không nên làm là chọn lời của người có vai cao hơn rồi bỏ lời kia đi mà không ghi lại. Mười năm sau có người tìm thấy tư liệu mới, họ cần biết từng có hai lời kể. Và nên báo lại nhẹ nhàng với cả hai cụ rằng bạn đã ghi lời của mỗi người, để không ai thấy mình bị gạt đi.
Sau mỗi buổi: chuyển lời kể thành dữ liệu gia phả
Phiếu hỏi chuyện chỉ có ích khi được xử lý ngay trong vài ngày, lúc người hỏi còn nhớ giọng cụ và bối cảnh. Để lâu, tờ phiếu chỉ còn là những dòng chữ khó hiểu. Một nhịp làm gọn trong một buổi tối:
- Nghe lại bản ghi âm một lượt, bổ sung vào phiếu những tên người, tên xóm, tên cánh đồng mà lúc ghi tay bỏ sót.
- Đặt tên tệp ghi âm theo một quy tắc cố định, ví dụ năm tháng ngày, tên người kể, số buổi, để sau này tìm lại không phải mở từng tệp.
- Đánh dấu trên sơ đồ khung những người vừa được nhắc tới: tô một màu cho điều đã có nguồn thứ hai xác nhận, màu khác cho điều mới chỉ có một lời kể.
- Lập danh sách việc tiếp theo: bia mộ cần chụp, người cần hỏi thêm, giấy tờ cần mượn xem.
- Nhắn lại cho người nhà đang chăm cụ một lời cảm ơn và ngày hẹn buổi sau.
Nhịp này nghe có vẻ tỉ mỉ, nhưng mỗi lần chỉ mất chừng một tiếng. Người soạn nào bỏ qua nó thường đến tháng thứ ba sẽ có một chồng phiếu và vài chục tệp ghi âm không ai muốn nghe lại, rồi lại phải về hỏi các cụ những câu đã hỏi.
Những điều nên tránh khi hỏi người già
Hỏi dồn như lấy lời khai. Mười câu liên tiếp không nghỉ làm cụ mệt và lo mình nhớ sai. Hỏi một câu, để cụ kể lan man một chút, chuyện lan man thường lại có tên người.
Sửa lời cụ ngay tại chỗ. Thấy cụ nói khác bản đang có, đừng cãi. Ghi lại, cảm ơn, rồi đối chiếu sau.
Khơi chuyện buồn không cần thiết. Có những cái mất, những năm xa cách cụ không muốn kể. Hỏi một lần, cụ lảng thì thôi, không gặng.
Hỏi về tài sản, đất đai trong cùng buổi. Câu hỏi về đất hương hoả, nhà cửa làm buổi nói chuyện đổi màu và người nhà dễ hiểu lầm mục đích. Gia phả là chuyện người, tách hẳn chuyện tài sản ra.
Quên quay lại. Sau khi gia phả xong, mang bản in về đọc cho cụ nghe phần cụ đã kể. Đó là cách cảm ơn tốt nhất và thường cụ lại nhớ thêm vài điều.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi chuyện người già mỗi buổi bao lâu là vừa?
Khoảng bốn mươi lăm phút đến một tiếng, tuỳ sức khoẻ của cụ. Nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài, vì giữa các buổi cụ tự nhớ thêm và thường kể buổi sau nhiều hơn buổi trước.
Có nên ghi âm khi hỏi chuyện ông bà không?
Nên, nếu cụ đồng ý. Bản ghi âm giữ được cách cụ gọi tên, giọng quê và những chi tiết lúc ghi tay bỏ sót. Hỏi xin phép trước, và vẫn ghi tay song song để có phiếu đối chiếu nhanh.
Nếu người già nhớ lộn xộn thì có nên dùng lời kể không?
Vẫn nên ghi, nhưng đánh dấu là lời kể chưa đối chiếu. Một chi tiết nhỏ như tên làng của bà ngoại hay một biệt danh có khi lại là manh mối duy nhất để tìm ra một nhánh.
Nên hỏi chuyện bằng điện thoại khi ở xa được không?
Được, nhưng gọi video tốt hơn gọi thoại, và nên có một người nhà ngồi cạnh cụ để giúp nghe và đưa ảnh cho cụ xem. Buổi gọi cũng nên ngắn hơn buổi gặp trực tiếp.
Làm sao để cụ không nghĩ mình hỏi vì chuyện chia đất?
Nói rõ ngay từ đầu là đang ghi gia phả để con cháu biết các đời trên, nhờ người cụ tin đi cùng, và không đưa bất cứ câu hỏi nào về đất hay tài sản vào buổi đó.
Lời kể của con dâu có được ghi vào gia phả không?
Có. Những người làm dâu lâu năm thường nhớ ngày giỗ và chuyện các nhà rất kỹ. Gia phả chỉ cần ghi rõ ai là người kể, giống như với bất kỳ lời kể nào khác.