Trong gia phả, "đời" là thế hệ tính từ người đứng đầu, còn "chi" và "phái" là các nhánh tách ra từ các anh em trong một đời nào đó. Chi thường là nhánh lớn tách ra từ các con của cụ tổ; phái hay ngành là nhánh nhỏ hơn bên trong một chi. Mỗi họ dùng các chữ này hơi khác nhau, nên điều quan trọng nhất là ghi rõ quy ước của họ mình ngay ở đầu sách.
Phần dưới giải thích từng chữ kèm ví dụ giả định, cách đếm đời khi về sau tìm thêm được đời trên, một cách gán mã số cho từng người để không ai bị nhầm, cách ghi những trường hợp khó như con nuôi, con thừa tự, nhánh đi xa, và các lỗi làm sơ đồ rối tung.
Đời, chi, phái, ngành: mỗi chữ thường dùng thế nào
Bảng dưới là cách dùng phổ biến. Có họ gọi ngược, có họ chỉ dùng chữ chi, không dùng chữ phái. Không có cách nào đúng hơn cách nào; chỉ cần trong một cuốn phả dùng thống nhất.
| Chữ | Nghĩa thường dùng | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Đời | Một thế hệ, đếm từ người đứng đầu là đời thứ nhất | Cụ tổ họ Nguyễn ở làng ven sông là đời thứ nhất, các con của cụ là đời thứ hai |
| Chi | Nhánh lớn, thường tách từ các con của cụ tổ hoặc của một đời rất cao | Cụ tổ có ba con trai, thành chi một, chi hai, chi ba |
| Phái hoặc ngành | Nhánh nhỏ trong một chi, tách từ các con ở đời thấp hơn | Chi ba ở đời thứ tư tách thành phái trên và phái dưới |
| Nhánh | Chữ chung, dùng cho bất kỳ dòng nào tách ra | Nhánh đi làm ăn ở miền Nam từ đời thứ năm |
| Trưởng chi, trưởng phái | Người đứng đầu nhánh, thường thuộc dòng con trưởng của nhánh đó | Ông Nguyễn Văn Bình là trưởng chi ba |
| Thuỷ tổ, khởi tổ | Người được họ coi là người đầu tiên, thường là người về lập nghiệp tại làng | Cụ đời thứ nhất ở trên |
Trong lời đầu sách, chỉ cần một câu kiểu: "Trong cuốn phả này, chi là nhánh tách từ các con của cụ đời thứ nhất, phái là nhánh tách trong một chi từ đời thứ tư trở xuống." Một câu đó tránh được rất nhiều buổi tranh luận về sau.
Đếm đời từ đâu, và khi tìm thêm đời trên thì sao
Thông thường người đứng đầu cuốn phả là đời thứ nhất, rồi đếm xuống. Nếu họ còn biết đến cụ thuỷ tổ về lập làng thì cụ là đời thứ nhất. Nếu chỉ biết chắc đến một cụ cố nào đó, cụ cố ấy là đời thứ nhất của cuốn phả, kèm ghi chú rằng trên nữa còn các đời chưa rõ.
Rắc rối đến khi vài năm sau, một người tìm thấy văn bia hay một bản phả cũ cho biết thêm hai đời phía trên. Có hai cách xử lý. Cách thứ nhất là đánh số lại toàn bộ, cụ cũ từ đời thứ nhất thành đời thứ ba; cách này gọn nhưng làm lệch mọi tài liệu đã in và mọi lời quen miệng như "chú ấy đời thứ bảy". Cách thứ hai là giữ nguyên số cũ, ghi các đời mới tìm được là "đời trên thứ nhất, đời trên thứ hai" trong một mục riêng.
Nhiều họ chọn cách thứ hai cho đến lần tái bản lớn, rồi mới đánh số lại kèm một bảng đối chiếu số cũ, số mới ở đầu sách. Dù chọn cách nào, quyết định nên được ghi vào biên bản họp họ và vào trang sổ sửa đổi, để người đọc bản in cũ và bản in mới hiểu được nhau.
Gán mã số cho từng người để không ai bị nhầm
Khi họ đông, trùng tên là chuyện thường: mỗi đời có vài người cùng tên Văn Hùng, Thị Lan. Một mã số ngắn gắn với từng người giúp sơ đồ, phần ghi chi tiết và bản số khớp với nhau. Cách làm đơn giản:
- Chữ số đầu là đời. Người ở đời thứ năm có mã bắt đầu bằng số 5.
- Tiếp theo là số chi, rồi số phái nếu họ có chia phái. Ví dụ đời năm, chi ba, phái hai viết thành 5.3.2.
- Cuối cùng là số thứ tự của người đó trong phái, đếm theo thứ tự ghi vào sổ, không theo tuổi. Ví dụ người thứ mười bốn được ghi là 5.3.2.14.
- Mỗi người kèm theo mã của cha hoặc mẹ là người trong họ, ví dụ 5.3.2.14, con của 4.3.2.6. Chỉ cần dòng này là lần ngược lên được.
- Con dâu, con rể không cần mã riêng; ghi kèm ngay trong mục của người trong họ.
- Đã cấp mã thì không cấp lại cho người khác, kể cả khi phát hiện ghi trùng. Mã thừa thì ghi "bỏ, trùng với ...".
Con số thứ tự không theo tuổi là cố ý: khi phát hiện thêm một người anh mất sớm, bạn chỉ cấp thêm một mã mới mà không phải đánh lại cả nhánh. Thứ bậc anh chị em được ghi riêng trong phần chi tiết bằng chữ "con trưởng", "con thứ hai".
Ví dụ giả định: một họ ba chi, ghi đến đời thứ năm
Xem cách các chữ và mã số ăn khớp trong một sơ đồ rút gọn. Họ Nguyễn giả định ở làng ven sông, chỉ trích vài người:
- 1.0.0.1, cụ tổ, đời thứ nhất. Ba con trai lập ba chi.
- 2.1.0.1, con trưởng, đứng đầu chi một. 2.2.0.1, con thứ, đứng đầu chi hai. 2.3.0.1, con út, đứng đầu chi ba. Cụ tổ còn một con gái, mã 2.0.0.2, lấy chồng sang xã bên, ghi tên chồng và hai con.
- Chi ba, đời thứ tư tách hai phái: phái một từ 4.3.0.3, phái hai từ 4.3.0.5.
- 5.3.2.14, đời thứ năm, chi ba, phái hai, con của 4.3.0.5. Đi làm ăn xa từ trẻ, lập gia đình và sống ở thành phố.
Trong ví dụ, con gái của cụ tổ dùng số chi bằng không vì người con ấy không lập chi riêng trong họ, nhưng vẫn có mã để ghi vào sơ đồ và để con cháu bên ấy tra được. Nhiều họ nay ghi con gái như vậy cho mọi đời, và phần con cháu của họ chỉ ghi một đời, đủ để hai bên nhận ra nhau.
Khi phái hai của chi ba đông lên, sơ đồ của phái có thể tách thành một trang riêng, đầu trang ghi mã người đứng đầu phái để người đọc biết trang này nối vào đâu.
Các trường hợp khó và cách ghi thường gặp
Con nuôi. Ghi như các con khác, kèm chú thích "con nuôi" và nếu nhà muốn thì ghi họ tên gốc. Nhiều nhà chọn không ghi chú gì; việc này do gia đình người con ấy quyết, gia phả tôn trọng ý của họ.
Con thừa tự. Người được nhận làm con để nối dõi một nhánh không có con trai. Ghi ở cả hai chỗ: dưới tên cha mẹ đẻ có dòng "đã làm con thừa tự của ...", dưới tên người nhận có dòng "con thừa tự, gốc là con của ...".
Nhánh đi xa mất liên lạc. Vẫn giữ nguyên mã và tên người đi, ghi "đi năm nào, nơi đến nếu biết, chưa nối lại liên lạc". Một ô như vậy chính là lời mời để con cháu nhánh ấy tìm về.
Người tái hôn. Ghi đủ các lần kết hôn, theo thứ tự, mỗi lần kèm các con. Con của mỗi cuộc hôn nhân ghi đúng dưới tên cha mẹ của mình để không lẫn.
Hai nhánh tranh nhau thứ bậc. Khi không có nguồn nào khẳng định ai là anh, ai là em, ghi cả hai lời kể và để họp họ quyết. Đừng để người soạn tự chọn.
Trình bày sơ đồ các đời trên giấy cho dễ đọc
Một sơ đồ dễ đọc thường đi từ trên xuống, mỗi đời một hàng ngang, các anh chị em xếp từ trái sang phải theo thứ bậc. Đầu mỗi hàng ghi số đời bằng chữ lớn ở lề trái, để người xem lướt mắt là biết mình đang ở đời nào. Đường nối từ cha mẹ xuống con nên là đường thẳng đứng rồi rẽ ngang, tránh những đường chéo cắt nhau.
Khi họ có từ ba chi trở lên, đừng cố nhồi tất cả vào một tờ. Trang đầu chỉ vẽ ba bốn đời trên cùng và điểm tách chi; mỗi chi sau đó có trang riêng, góc trên ghi mã người đứng đầu chi và số trang của sơ đồ tổng. Trong mỗi ô người chỉ ghi mã, tên thường gọi và năm sinh năm mất; mọi chi tiết khác để ở phần ghi từng người.
Với bản treo ở nơi thờ chung, nhiều họ chỉ vẽ đến cấp chi hoặc cấp phái, vì một tấm sơ đồ có vài trăm tên sẽ quá nhỏ để đọc từ xa. Bản đầy đủ nằm trong quyển phả. Nếu có thể, in thử một trang ở đúng khổ giấy sẽ dùng, đưa một cụ trong họ đọc thử: cụ đọc được không cần kính là cỡ chữ đã vừa.
Lỗi hay gặp khiến sơ đồ đời, chi rối tung
Phần lớn các sơ đồ rối không phải vì họ quá đông mà vì vài lỗi lặp đi lặp lại:
- Đếm đời theo tuổi thay vì theo quan hệ, nên hai người cùng tuổi nhưng khác vai bị xếp cùng đời.
- Dùng chữ chi ở trang này, chữ phái ở trang khác cho cùng một nhánh.
- Đánh số lại sau khi tìm được đời trên mà không có bảng đối chiếu.
- Không ghi mã của cha mẹ, chỉ ghi tên, nên những người trùng tên bị gán nhầm con.
- Vẽ sơ đồ một trang quá dày, chữ nhỏ không đọc được, trong khi có thể tách mỗi chi một trang.
- Để con gái và các cháu ngoại ra ngoài sơ đồ, đến khi các nhánh ngoại tìm về thì không có chỗ nào để nối.
Trước khi in, nhờ một người không tham gia soạn thử tra ba người bất kỳ: tìm mã, tìm cha mẹ, tìm con. Họ làm được trong vài phút là sơ đồ đã đủ rõ.
Nếu người ấy lúng túng ở đâu, đó chính là chỗ cần sửa: có khi chỉ là thiếu một dòng chú thích ở góc trang, có khi là hai chi dùng hai cách gọi khác nhau cho cùng một thứ. Sửa xong thì nhờ một người khác thử lại, vì người đã thử một lần thì đã quen sơ đồ.
Câu hỏi thường gặp
Chi và phái khác nhau thế nào?
Thường chi là nhánh lớn tách từ các con của cụ tổ hoặc một đời rất cao, còn phái là nhánh nhỏ hơn bên trong một chi. Một số họ dùng ngược lại hoặc chỉ dùng một chữ, nên mỗi cuốn phả nên ghi rõ quy ước ngay ở đầu sách.
Đời thứ nhất trong gia phả là ai?
Là người đứng đầu cuốn phả, thường là cụ thuỷ tổ về lập nghiệp tại làng. Nếu họ không còn biết đến cụ thuỷ tổ, người cao nhất được biết chắc tên và quan hệ sẽ là đời thứ nhất, kèm ghi chú phía trên còn các đời chưa rõ.
Làm sao biết mình là đời thứ mấy trong họ?
Tìm tên mình hoặc tên cha mẹ trong gia phả rồi xem số đời ghi cạnh tên. Nếu họ chưa có gia phả, đếm lần lên theo quan hệ cha mẹ đến người cao nhất mà họ còn biết, người đó tính là đời thứ nhất.
Con gái có được ghi vào sơ đồ các đời không?
Có. Nhiều họ hiện ghi đủ con gái ở mọi đời, kèm tên chồng và các con ở mức một đời. Ghi như vậy giúp các nhánh bên ngoại nhận ra nhau và cuốn phả phản ánh đúng gia đình của từng thế hệ.
Có nhất thiết phải dùng mã số cho từng người không?
Không bắt buộc với họ nhỏ. Khi họ có vài trăm người trở lên hoặc nhiều người trùng tên, mã số giúp sơ đồ, phần ghi chi tiết và bản lưu số khớp với nhau, và việc bổ sung về sau đỡ nhầm hơn hẳn.
Chi trưởng có phải là chi đông người nhất không?
Không. Chi trưởng là nhánh xuất phát từ người con trưởng ở đời tách chi, không liên quan đến số người. Một chi trưởng có thể ít người hơn các chi thứ mà vẫn giữ thứ bậc của mình.