TonKinh.comTôn Kính
Gia phả dòng họ

Đọc gia phả chữ Hán Nôm cũ: giữ bản gốc, chụp từng trang và nhờ người dịch

Nhà còn cuốn gia phả chữ Hán Nôm mà không ai đọc được: cách giữ bản gốc, chụp ảnh từng trang, tìm người đọc, hiểu phiên âm và dịch nghĩa, mẫu nhờ dịch.

Close view of two pairs of hands carefully turning a fragile yellowed bound book with blank faded pages on a cloth-covered table, soft diffused daylight, muted ochre tones

Một cuốn gia phả chữ Hán Nôm cũ cần được giữ nguyên bản gốc, chụp ảnh đủ từng trang, rồi mới đưa ảnh cho người biết chữ đọc, chứ không mang cuốn sách đi khắp nơi. Bản dịch tốt thường có ba lớp: phiên âm từng chữ, dịch nghĩa sang tiếng Việt ngày nay và chú thích những tên người, chức tước, địa danh, năm tháng.

Dưới đây là cách xử lý cuốn phả cũ theo đúng trình tự: những điều cần làm trước khi lật trang, cách chụp ảnh cho người dịch đọc được, nên tìm người đọc chữ ở đâu, ba lớp của một bản dịch, mẫu thư nhờ dịch, những loại chữ hay gặp trong phả cũ và cách xử lý khi hai người đọc ra hai cách khác nhau.

Trước khi lật trang: giữ cho bản gốc không hỏng thêm

Giấy dó, giấy bản trong các cuốn phả cũ đã qua hàng chục, có khi hàng trăm năm. Phần lớn hư hại xảy ra không phải vì thời gian mà vì những lần con cháu lấy ra xem. Vài điều nên làm ngay:

  • Để cuốn sách trên một mặt bàn phẳng, sạch, khô, lót một tấm vải trơn. Không cầm trên tay mà lật.
  • Rửa tay, lau thật khô trước khi chạm. Không vừa xem vừa ăn uống, không để cốc nước trên cùng bàn.
  • Lật trang bằng cả bàn tay đỡ dưới trang giấy, không dùng ngón tay kéo mép, không thấm nước bọt.
  • Trang rách hay dính vào nhau thì để nguyên, chụp như đang thấy. Không dán băng dính, không dùng keo, không cố tách.
  • Không phơi nắng cho khô, không ép dưới vật nặng để làm phẳng.
  • Cất trở lại trong một hộp giấy hoặc hộp gỗ có lót giấy trắng, đặt nơi khô thoáng, cách xa nơi thắp hương và bếp.

Nếu cuốn phả đã mục nát nhiều, dính mốc hay có mọt, hãy chụp ảnh ngay những gì còn đọc được rồi tìm hỏi người làm nghề phục chế giấy cổ trước khi làm gì khác. Một lần cố gỡ hai trang dính có thể làm mất chính đoạn quý nhất.

Chụp ảnh từng trang để người dịch đọc được

Người đọc chữ Hán Nôm cần ảnh rõ từng nét, vì nhiều chữ chỉ khác nhau một nét nhỏ. Một bộ ảnh tốt tiết kiệm cho cả hai bên rất nhiều lần hỏi đi hỏi lại:

  1. Chọn chỗ có ánh sáng tự nhiên tản đều, cạnh cửa sổ nhưng không có nắng chiếu thẳng. Không dùng đèn chớp.
  2. Đặt máy hoặc điện thoại song song với trang giấy, chụp thẳng từ trên xuống, giữ máy cố định bằng một giá đỡ đơn giản hoặc chồng sách.
  3. Chụp mỗi lần một trang, trang chiếm gần kín khung hình, để thừa một chút mép.
  4. Chụp cả bìa trước, bìa sau, gáy sách và những trang trống, vì có khi chữ ghi chú nằm ở đó.
  5. Đánh số ảnh theo đúng thứ tự trang ngay lúc chụp, không đổi tên lung tung về sau.
  6. Chụp thêm một ảnh cận cảnh cho những chỗ chữ mờ, chữ viết đè, chữ ghi thêm bên lề.
  7. Lưu bộ ảnh gốc ở ít nhất hai nơi trước khi gửi đi bất cứ đâu.

Đặt cạnh cuốn sách một thước kẻ nhỏ trong ảnh bìa để người xem biết khổ sách thật. Đó là chi tiết nhỏ nhưng người đọc chữ cũ thường hỏi, vì khổ sách và loại giấy giúp đoán phần nào thời điểm cuốn phả được chép.

Trong một cuốn phả cũ thường có những phần nào

Biết trước bố cục giúp bạn đoán được trang nào quan trọng để nhờ dịch trước khi điều kiện chưa cho phép dịch cả cuốn. Phả cũ của các họ khác nhau nhiều, nhưng hay có các phần sau:

  • Lời tựa. Thường ở đầu sách, kể người chép phả là ai, chép năm nào, vì sao chép. Phần này cho biết tuổi của cuốn phả và đôi khi nhắc đến một bản cũ hơn đã mất.
  • Nguồn gốc họ. Chuyện cụ tổ từ đâu đến, về làng lúc nào, làm nghề gì. Nhiều chỗ là truyền khẩu được ghi lại.
  • Thế thứ các đời. Phần dày nhất, ghi từng người theo đời, thường có tên húy, tên tự, ngày mất, nơi an táng, vợ và các con.
  • Tộc ước hoặc lời dặn. Những điều các cụ đặt ra cho con cháu: cách đặt tên đệm theo đời, việc góp giỗ, cách cư xử trong họ.
  • Phần ghi ruộng giỗ, ngày giỗ. Danh sách ngày giỗ các cụ và ruộng đất dành cho việc giỗ ngày trước.
  • Phần chép thêm. Những dòng do các đời sau ghi nối, thường bằng nét chữ khác, có khi bằng chữ quốc ngữ.

Nếu chỉ đủ điều kiện dịch một phần, nhiều nhà chọn dịch lời tựa và phần thế thứ trước, vì đó là phần nối trực tiếp với gia phả mới. Phần chép thêm của các đời sau cũng đáng chú ý, vì nó thường là cầu nối giữa phả cũ và những người còn sống.

Tìm người đọc chữ Hán Nôm ở đâu

Người cao tuổi trong làng hoặc trong họ. Ở nhiều làng vẫn còn những cụ từng học chữ, hay đọc câu đối, văn bia ở đình. Các cụ đọc được phần lớn tên người và năm tháng, lại hiểu cách gọi địa danh cũ của vùng.

Người lo việc văn tế, văn bia ở địa phương. Người chuyên viết văn tế cho các họ, các làng thường đọc thông chữ, nhất là các mẫu câu lặp lại trong phả.

Người học và làm nghề Hán Nôm. Giảng viên, sinh viên, người nghiên cứu ngành Hán Nôm ở các trường đại học và viện nghiên cứu nhận dịch hoặc hướng dẫn. Bản dịch của họ thường có chú thích kỹ.

Các nhóm, câu lạc bộ yêu chữ cũ. Có những nhóm tình nguyện cùng đọc văn bản cũ. Hợp để nhờ đọc thử vài trang, xem cuốn phả có những gì, trước khi đặt dịch cả cuốn.

Con cháu trong họ đã đi học xa. Có khi chính trong họ đã có người học ngành gần như văn học, lịch sử, có thể làm đầu mối tìm người dịch và kiểm lại bản dịch.

Ba lớp của một bản dịch gia phả

Khi nhờ dịch, nói rõ bạn cần lớp nào. Người dịch cũng dễ báo giá và hẹn thời gian hơn khi biết yêu cầu.

LớpLà gìDùng để làm gì
Phiên âmĐọc từng chữ Hán Nôm ra âm Hán Việt hoặc âm Nôm, giữ nguyên thứ tựĐể người sau kiểm lại, đối chiếu với ảnh gốc từng chữ
Dịch nghĩaChuyển sang câu tiếng Việt hiện nay, đúng ýĐể con cháu đọc hiểu, đưa vào bản gia phả mới
Chú thíchGiải thích tên húy, tên tự, chức tước, địa danh cũ, niên hiệu và cách quy ra năm dương lịchĐể nối với các đời sau và với các tư liệu khác
Ghi chú của người dịchNhững chữ mờ, chữ đọc chưa chắc, chỗ có thể hiểu hai cáchĐể người sau biết chỗ nào cần xem lại

Bản chỉ có dịch nghĩa mà không có phiên âm đọc thì trôi, nhưng không ai kiểm lại được. Nếu điều kiện cho phép, hãy xin đủ cả phiên âm và ghi chú của người dịch, rồi trình bày ba cột song song: ảnh trang gốc, phiên âm, dịch nghĩa.

Mẫu thư nhờ dịch và cách trình bày bản dịch

Một lá thư nhờ dịch rõ ràng giúp người dịch biết ngay việc lớn hay nhỏ. Mẫu tự soạn, tên giả định:

  • Kính gửi thầy ... Con là Nguyễn Văn Khải, con cháu chi ba họ Nguyễn ở làng ven sông, xã C.
  • Nhà con còn giữ một cuốn gia phả chép tay bằng chữ Hán Nôm, khổ khoảng một gang tay, ... trang, có vài trang rách mép. Con gửi kèm ảnh chụp bìa và ba trang đầu để thầy xem trước.
  • Chi họ mong có bản phiên âm, dịch nghĩa và chú thích tên người, niên hiệu, địa danh, để đưa vào bản gia phả mới đang soạn.
  • Con xin phép hỏi thầy có nhận việc này không, thời gian khoảng bao lâu và chi phí thế nào. Nếu thầy bận, xin thầy chỉ giúp người có thể nhận.
  • Con cảm ơn thầy. Con cháu họ Nguyễn kính thư.

Khi nhận bản dịch, đưa vào gia phả mới dưới tiêu đề "Bản dịch phả cũ", ghi rõ người dịch, năm dịch và bản dịch dựa trên ảnh chụp ngày nào. Những chỗ người dịch ghi chưa chắc, giữ nguyên chú thích ấy, đừng tự xoá đi cho bản in trông gọn.

Ghép bản dịch vào gia phả mới

Có bản dịch rồi, việc tiếp theo là nối phả cũ với những đời đang sống. Đây là chỗ hay sinh nhầm lẫn nhất, vì phả cũ thường dừng ở một đời cách nay vài chục năm. Trình tự gợi ý:

  1. Tìm người cuối cùng được ghi trong phả cũ, đối chiếu với lời kể của các cụ hiện nay xem người ấy là cụ nào trong trí nhớ của họ.
  2. Đối chiếu thêm bằng ngày giỗ, nơi an táng, tên vợ hoặc tên con. Chỉ một điểm trùng tên là chưa đủ; cần ít nhất hai điểm khớp.
  3. Giữ nguyên số đời của phả cũ, đánh số tiếp các đời sau theo đó.
  4. Trong bản gia phả mới, đánh dấu rõ phần nào lấy từ phả cũ, phần nào do đời nay bổ sung, ví dụ dùng một ký hiệu nhỏ ở đầu dòng.
  5. Đưa ảnh vài trang gốc vào phụ lục, kèm phiên âm, để con cháu thấy được hình hài cuốn phả của các cụ.

Khi điểm nối giữa phả cũ và đời nay còn chưa chắc, đừng nối bằng một đường liền trên sơ đồ. Vẽ một đường đứt kèm chú thích "nối theo lời kể, chưa có tư liệu đối chiếu". Đường đứt ấy trung thực hơn và mời người sau tiếp tục tìm.

Khi hai người đọc ra hai cách, và những chữ hay gây nhầm

Trong phả cũ, những chỗ hay gây tranh luận nhất là tên húy và tên tự của các cụ, vì cùng một chữ có thể đọc theo vài âm; niên hiệu và năm can chi, vì cần biết đúng triều đại mới quy ra năm dương lịch; chức tước cũ không còn ai dùng; và tên làng xã thời trước, nhiều nơi đã đổi tên hoặc nhập vào nơi khác.

Khi hai người đọc khác nhau, đừng vội chọn. Ghi cả hai cách đọc, kèm tên người đọc, rồi nhờ người thứ ba xem riêng đoạn đó. Thường người thứ ba sẽ đồng ý với một trong hai, hoặc chỉ ra rằng chữ ấy trong ảnh bị mờ nên cả hai đều chỉ đoán. Trường hợp sau, gia phả nên ghi là chưa đọc chắc.

Một lưu ý nhỏ về năm tháng: việc quy niên hiệu và năm can chi ra năm dương lịch nên để người dịch làm và ghi rõ, không tự tính theo bảng tra trên mạng, vì một năm can chi lặp lại sau mỗi sáu mươi năm, chọn nhầm một vòng là lệch cả một đời người.

Câu hỏi thường gặp

Gia phả chữ Hán Nôm cũ có nên mang đi photo không?

Không nên đưa vào máy photo vì đèn mạnh và việc ép phẳng có thể làm gãy gáy, rách trang. Chụp ảnh bằng ánh sáng tự nhiên, máy đặt song song trang giấy là cách nhẹ nhàng và đủ rõ cho người dịch.

Dịch một cuốn gia phả cũ mất bao lâu?

Tuỳ số trang, độ rõ của chữ và người dịch có nhiều việc hay không. Một cuốn mỏng chữ rõ có thể xong trong vài tuần, cuốn dày, chữ mờ hay viết thảo thì lâu hơn nhiều. Nên hỏi người dịch sau khi họ xem vài trang mẫu.

Phiên âm và dịch nghĩa khác nhau thế nào?

Phiên âm là đọc từng chữ ra âm tiếng Việt, giữ nguyên thứ tự chữ gốc, nên người đọc thường không hiểu hết. Dịch nghĩa là chuyển sang câu tiếng Việt hiện nay. Bản tốt nên có cả hai để người sau còn kiểm lại.

Có tự đọc gia phả Hán Nôm được không?

Người chưa học chữ khó tự đọc chính xác, nhất là tên húy, niên hiệu và chữ viết tay. Bạn có thể tự nhận ra vài chữ quen như các chữ số hay chữ họ, nhưng phần quan trọng nên nhờ người đọc thông chữ.

Gia phả cũ bị mất vài trang thì làm sao?

Ghi rõ trong bản dịch là thiếu trang nào, giữa đoạn nào. Hỏi các chi khác xem có bản chép khác không, vì ngày xưa phả thường được chép ra nhiều bản cho các chi. Phần thiếu không nên tự viết bù bằng suy đoán.

Sau khi dịch xong có nên cất bản gốc đi không?

Nên cất bản gốc thật cẩn thận ở nơi khô ráo, ít lấy ra. Con cháu đọc bản dịch và bộ ảnh chụp. Mỗi khi cần đối chiếu một chữ, xem ảnh trước, chỉ mở bản gốc khi ảnh không đủ rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138